439
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
BARQAROR IQTISODIY O‘SISH SHAROITIDA KONTENTNI YETKAZIB
BERISH (CDN) TARMOG‘I SAMARADORLIGINING TAHLILI
Xujamatova Shaxlo
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi Toshkent axborot texnologiyalari universiteti
“Menejment va marketing” kafedrasi doktoranti
sh.khujamatova@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada barqaror iqtisodiy o‘sish sharoitida internetdan
foydalanuvchilar sonini o‘sishi yangi turdagi texnologiya ya’ni kontentni yetkazib
berish tarmog‘ining (CDN) kirib kelishiga turtki bo‘lishi orqali foydalanuvchilarga
sifatli va tezkor kontentlarni yetkazib berish masalasi ko‘rib chiqilgan. Shuningdek,
ushbu texnologiyaning bugungi kundagi yutuqlari va kamchiliklar, o‘sish dinamikasi,
xizmat turlari, global jahon bozoridagi ulushi, xizmat ko‘rsatuvchi provayderlari va
ushbu texnologiya samaradorligiga ta’sir qiluvchi omillar tahlili ushbu tadqiqot ishida
yoritib beriladi.
Kalit so‘zlar: Barqaror iqtisodiy o‘sish, CDN - kontentni yetkazib berish
tarmog‘i, iqtisodiy samaradorlik, buyumlar interneti (IoT), internet texnologiyalari,
media kontentlar, Over the Top (OTT) va Video-on-Demand (VOD) xizmatlari.
ANALYSIS OF CONTENT DELIVERY NETWORK (CDN) EFFICIENCY IN
SUSTAINABLE ECONOMIC GROWTH
Khujamatova Shakhlo
PhD student in the Department of “Management and Marketing” at Tashkent
University of Information Technologies named after Muhammad al-Khwarizmi
sh.khujamatova@gmail.com
Abstract:
This article examines the issue of providing high-quality and fast
content to users by the growth of the number of Internet users in the conditions of stable
economic growth, which motivates the introduction of a new type of technology, that
is, the content delivery network. Also, the current achievements and shortcomings of
this technology, growth dynamics, types of services, global market share, service
providers and factors influencing the effectiveness of this technology are also
highlighted in this research paper.
440
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Keywords:
Sustainable economic growth, CDN-content delivery network,
economic efficiency, Internet of Things (IoT), Internet technologies, media content,
Over the Top (OTT) and Video-on-Demand (VOD) services.
АНАЛИЗ ЭФФЕКТИВНОСТИ СЕТИ ДОСТАВКИ КОНТЕНТА
(CDN)
В
УСТОЙЧИВОМ ЭКОНОМИЧЕСКОМ РОСТЕ
Хужаматова Шахло
Докторант кафедры «Менеджмент и маркетинг» Ташкентского
университета информационных технологий имени Мухаммада ал-Хоразмий
sh.khujamatova@gmail.com
Аннотация
:
В данной статье рассматривается вопрос предоставления
качественного и быстрого контента пользователям за счет роста числа
пользователей сети Интернет в условиях стабильного экономического роста, что
мотивирует внедрение нового типа технологий
-
сетей доставки контента. Также
в данной научной работе освещаются текущие достижения и недостатки данной
технологии, динамика роста, виды услуг, доля на мировом рынке, поставщики
услуг и факторы, влияющие на эффективность данной технологии.
Ключевые слова:
Устойчивый экономический рост, CDN-сеть доставки
контента, экономическая эффективность, Интернет вещей (IoT), интернет-
технологии, медиаконтент, услуги Over the Top (OTT) и Video-on-Demand (VOD).
KIRISH
Bugungi kunga kelib barqaror rivojlanish global davlatlar erishmoqchi bo‘lgan
kun tartibi hisoblanib, unda axborot-kommunikatsiya texnologiyalaridan (AKT)
foydalanish mamlakatlarning barqaror rivojlanishiga asos bo‘lib xizmat qiladi.
AKTning barqaror rivojlanishning har bir ko‘rsatkichlari bilan aloqasi boshqa
o‘lchovlar mavjudligi bo‘yicha tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, AKT mamlakatning
barqaror rivojlanishi ko‘rsatkichlariga sezilarli darajada ijobiy ta’sir ko‘rsatadi. AKT
iqtisodiy ko‘rsatkichlarga kuchli ta’sir ko‘rsatadi va iqtisodiy ko‘rsatkichlarga ta’siri
orqali barqaror rivojlanishning ekologik va ijtimoiy o‘lchovini amalga oshirishga olib
keladi. AKTning dunyoning eng chekka mamlakatlarga ham keng shaklda kirib borishi
uning shu davlatning barqaror rivojlanishga erishishi uchun asosiy lakomativga aylanib
kelmoqda [1].
Shuningdek, Internet inqilobi butun dunyo bo‘ylab kompyuterlarni ulash orqali
odamlarning
axborotlardan
foydalanish,
qidirish
va
almashish
usullarini
o‘zgartirmoqda, buyumlar interneti (IoT-internet of things) 2020 yilgacha
20 milliard qurilmani ulash uchun “keyingi sanoat inqilobi”ga guvoh bo‘lmoqda.
441
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Hozirgi kunda buyumlarga o‘rnatilgan ilg‘or sensorlar orqali tarmoqlar bo‘ylab qaror
qabul qilish uchun ma’lumotlarning ortib borishiga olib kelmoqda. Shuningdek,
parallel ravishda, sanoatda buyumlar internetida (IIoT - Industrial Internet of Things)
katta xarajat va tezlik samaradorligini yaratish uchun sun’iy intellekt (AI), katta
ma’lumotlar (Big-data) va IoT texnologiyalari o‘rtasida biznes integratsiyasi sifatida
jadal rivojlanmoqda. IoT aqlli mashinalarda ma’lumotlardan foydalangan holda bir-
biri bilan bog‘lanish imkonini bermoqda, bu esa menejerlarga nosozlik paydo
bo‘lishidan oldin bashorat qilish imkonini beradi.
Shundan kelib chiqqan holda hozirgi vaqtda kelib Internet eng yirik axborot va
kommunikatsiya tarmoqlaridan biriga aylanib bormoqda. U barcha turdagi
ma’lumotlarga kirishni ta’minlab va yuz milliardlab foydalanuvchilarga bir-biri bilan
erkin muloqot qilish imkonini bermoqda. Xususiy foydalanuvchilar bilan bir qatorda,
Internet xizmatlaridan butun dunyo bo‘ylab tijorat va davlat tashkilotlari ham keng
ko‘lamda foydalanib kelishmoqda. Internetning rivojlanishi axborot jarayonlarining
tezlashishiga olib keldi va iqtisodiyot hamda jamiyat rivojiga sezilarli ta’sir ko‘rsatib
kelmoqda.
Hozirgi vaqtda Internet barqaror o‘sishda davom etmoqda hamda tugunlar va
foydalanuvchilar soni va uzatiladigan ma’lumotlar hajmi barcha ko‘rsatkichlari
bo‘yicha rivojlanib kelmoqda. Biroq, Internetning axborot iste’molchisi va uni
yetkazib beruvchisi o‘rtasidagi to‘g‘ridan-to‘g‘ri o‘zaro ta’siriga yo‘naltirilganligi
hamda tarmoqning markazlashtirilmagan tuzilmasi tarmoq resurslaridan samarasiz
foydalanishga olib kelmoqda hamda foydalanuvchilarga kafolatlanmagan xizmat
ko‘rsatish sifatini ta’minlashga olib kelmoqda. Internet ko‘lamining o‘sib borishi va
unga qo‘yilayotgan talablarning kuchayishi munosabati bilan bu kamchiliklarni
bartaraf etish vazifasi tobora dolzarb bo‘lib bormoqda. Ushbu xususiyatlarning muhim
mohiyatini va Internetning doimiy o‘sishini hisobga olsak, kanallar va serverlar
sig‘imini mutanosib ravishda oshirish bu muammoni hal qilish uchun yetarli
hisoblanmaydi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Shuning uchun, foydalanuvchilarga xizmat ko‘rsatish sifatini yaxshilash va
Internet resurslaridan foydalanish samaradorligini oshirish mumkin bo‘lgan axborotni
yetkazib berish usullaridan foydalanish masalasi dolzarbligicha qolmoqda. Ushbu
usullar iste’molchilar va axborot provayderlarini mavjud tarmoqni qayta qurmasdan
barcha kerakli xizmatlar bilan ta’minlashi talab etiladi.
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki 2024-yilda internetdan 5,35
milliard kishi foydalanib, bu butun dunyo aholisining 66,2 foiziga to‘g‘ri keladi.
Shuningdek, o‘tgan yil davomida internet foydalanuvchilari 1,8 foizga o‘sdi, 2023
yilda 97 million yangi foydalanuvchilar birinchi marta internetga kirishadi (1-rasm)
442
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
[2]. Nufuzli tashkilotlar, jumladan ITU, GSMA Intelligence va Eurostat
maʼlumotlarini tahlil qilishimiz shuni koʻrsatadiki, soʻnggi 12 oy ichida 97 million
kishi birinchi marta internetdan foydalanishni boshlagan va bu oʻtgan yilga nisbatan
1,8 foizga oʻsgan
ini anglatadi [2].
1-rasm. 2024 yilga qadar internet tarmog‘ida foydalanuvchilar sonining o‘sish
dinamikasi [2]
Raqamli 2023 global hisobot hisobotida biz internet foydalanuvchilarining yillik
o‘sishi 1,9 foizni tashkil etgani, 2022-yil davomida 98 million yangi foydalanuvchi
internetga kirishgan. Shuningdek, 2023 yilgi hisobot shuni ko‘rsatadiki, 2022 yilda
internet foydalanuvchilari soni 150 milliondan oshgan va haqiqiy o‘sish sur’ati 3 foizga
yaqinlashgan. Natijada, kelgusi bir necha oy ichida bu yilgi o‘sish sur’ati hozirgi 1,8
foizdan oshishi kutilmoqda.
Bunday shariotlarda an’anaga ko‘ra, axborotni yetkazib berish texnologiyalari
va usullarini ishlab chiqish, birinchi navbatda, foydalanuvchilarga ma’lumotni
yetkazib berish vaqtini qisqartirishga va tarmoq orqali uzatiladigan trafik hajmini
kamaytirish talab etiladi.
Olib borilgan tadqiqotlar shuni ko‘rsatmoqdaki, barqaror rivojlanish Internetdan
foydalanuvchilarining sonining ortib borishiga va ularning past kechikishli kontentni
yetkazib berishga bo‘lgan talabi ortib borayotgani kontentni yetkazib berish tarmog‘i
(CDN - Content Delivery Networks) ning paydo bo‘lishiga olib keldi. Shu nuqati
nazardan, telekommunikatsiya sohasi xizmatlarini samarali yetkazib berish uchun
butun dunyo bo‘ylab ilmiy tadqiqotlar amalga oshirilmoqda. Shunday tadqiqotlarning
asosiy yo‘nalishi bu tarmoq resurslaridan samarali foydalanish hisoblanib, unda
tarmoqning o‘tkazish qobiliyatini oshirish, mavjud trafik kechikishlarini qisqartirish,
energiya samaradorligini oshirish va boshqalar nazarda tutiladi [3, 4].
CDN tarmog‘i o‘zining yoki ijaraga olingan yuqori tezlikdagi aloqa kanallari
orqali ulangan va axborot iste’molchilariga imkon qadar yaqin joylashgan ko‘plab
serverlardan iborat. CDN - bu ma’lumotlarni uzatish uchun standart Internet
443
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
protokollaridan foydalangan holda tarmoqning yuqori darajalarida ishlaydigan
texnologiya hisoblanadi. Bunday tarmoq markazlashtirilgan boshqaruvga ega va har
qanday texnologiya va protokollardan, shu jumladan xususiylardan foydalanish
mumkin, bu esa umumiy Internetga nisbatan yuqori samaradorlikka erishish imkonini
beradi. Shu bilan birga CDN asosan ikki tamoyilga asoslanadi [9]:
- axborot manbalarini foydalanuvchilarga eng yaqin tarmoq tugunlariga
ko‘chirish;
- CDN serverlari bilan birgalikda ishlash.
METODOLOGIYA
Mavzuni ilmiy o‘rganish, statik tahlillar, mantiqiylik, tahlil va tadqiq etish
jarayonida tizimli tahlildan foydalanilgan. Maqolada, barqaror iqtisodiy o‘sish
sharoitida kontentni yetkazib berish (CDN) tarmog‘i samaradorligi tahlil qilingan va
uning iqtisodiy tizimdagi ahamiyatiga mos ravishda ilmiy taklif hamda amaliy
tavsiyalar berildi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Olib borilgan tahlillar shuni ko‘rsatmoqdaki, kontentni yetkazib berish
tarmog‘ining global bozori hajmi 2023-yilda 21,36 milliard dollarga baholangan bo‘lib
u 2024 yildan 2030 yilgacha yillik o‘sish sur’ati (CAGR- Compound Annual Growth
Rate) 17,7 foizni tashkil qilishi kutilmoqda. Bozorning o‘sishini raqamli kontentning
o‘sishi bilan bog‘liq holda onlayn kontent iste’molining o‘sishi bilan ya’ni ommaviy
axborot vositalari, oqim xizmatlari hamda elektron tijorat platformalari bog‘lash
mumkin. Internetdan foydalanishning global kengayishi, ayniqsa rivojlanayotgan
bozorlarda, optimal ishlashni ta’minlash uchun kontentni yetkazib berish tarmog‘i
(CDN) xizmatlariga talabni kuchaytirmoqda. Bundan tashqari, yuqori sifatli, past
kechikishli raqamli tajribalarga ortib borayotgan afzallik CDN-larning veb-sayt va
ilovalar ish faoliyatini yaxshilash zarurligini ta’kidlaydi. CDN yechimlari audio va
video kontentni yetkazib berishni kuchaytirish uchun media va ko‘ngilochar sanoatda
keng qo‘llaniladi. Kontentni iste’mol qilishning uzluksiz rivojlanishi va yuqori sifatli
hamda original kontentga bo‘lgan ehtiyoj tarmoq ish faoliyatini yaxshilash va
kontentni yetkazib berishni yaxshilash uchun samarali CDN yechimlariga bo‘lgan
ehtiyojni qondirdi [4, 5, 10].
Over the Top (OTT) va Video-on-Demand (VOD) xizmatlariga ortib borayotgan
talab yuqori tezlikdagi ma’lumotlar tarmog‘i orqali uzluksiz kontent yetkazib berishni
ta’minlaydi va bozor o‘sishini kuchaytirishi kutilmoqda. Global elektron tijorat sanoati
o‘zgaruvchan iste’molchi xatti-harakatlariga mos ravishda doimiy ravishda
rivojlanmoqda. CDN yechimlari sanoatning to‘liq quvvat bilan samarali ishlashini
ta’minlash uchun elektron tijorat sohalarida samarali qo‘llaniladi va mijozlarga sotib
olish tanlovini amalga oshirish uchun barcha kerakli ma’lumotlarga ega hisoblanadi.
444
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Bundan tashqari, mijozlar an’anaviy televideniyedan uyali tarmoq orqali video
kontentni yetkazib berishga o‘tishmoqda, chunki kontentni yetkazib berishni
yaxshilash uchun CDN yechimlari ushbu domenda ham qo‘llanilmoqda. Shu bilan
birga, turli sohalarda IoT tarmoqlari va sun’iy intellektga asoslangan raqamli
yechimlarni qo‘llash bozor foydalanuvchilarini sanoat uchun moslashtirilgan CDN
yechimlarini ishlab chiqish hamda targ‘ib qilishga undamoqda. CDN tarmog‘ining
xizmat ko‘rsatish provayderlari hajmi 2020 yilda 2030 yilgacha bo‘lgan davrda
bashorat qiymati 2-rasmda keltirilgan [6].
2-rasm. CDN tarmog‘ining xizmat ko‘rsatish provayderlari hajmi [6]
OTT va VOD xizmatlarining tobora kengayib borishi tarmoq orqali kechikishsiz
ma’lumotlarni taklif qiluvchi va video yetkazib berish sifatini oshiradigan
teleradiokompaniyalarni o‘z ichiga oladi. Butun dunyo bo‘ylab tarmoq
infratuzilmasiga, ayniqsa rivojlanayotgan iqtisodiyotlarga doimiy sarmoyalar umumiy
tarmoq ulanishini, o‘tkazish qobiliyatini va qamrovini yaxshiladi. Ushbu
texnologiyalar iste’molchilarning aloqada bo‘lishlari, tezkor yangilanishlar olishlari va
tayyor media ma’lumotlarini olishlarini ta’minlashda muhim rol o‘ynadi. Bu bir nechta
ilovalarda iste’mol uchun diversifikatsiyalangan ma’lumotlarni yetkazib berish bilan
birga, teleradiokompaniyalar uchun kontent yetkazib berishni yaxshilash uchun
harakatlantiruvchi omil hisoblanadi. Bozor so‘nggi yillarda raqamli media
iste’molining ko‘payishi, elektron tijoratning o‘sishi va biznes uchun veb-ish
faoliyatini optimallashtirishning ortib borayotgan ahamiyati tufayli onlayn kontentni
yetkazib berishga bo‘lgan yuqori talab tufayli sezilarli o‘sishni boshdan kechirmoqda.
Bundan tashqari, 5G tarmoqlarini qabul qilish, buyumlar interneti (IoT) va bulutga
asoslangan xizmatlarni kengaytirish kabi tendensiyalar bozor o‘sishiga yordam beradi.
Hozirda CDN bozorining o‘sish bosqichi yuqori va uning o‘sish sur’ati
tezlashmoqda. Bozor yetarli darajada jamlangan. Rivojlanayotgan ilg‘or hisoblash
445
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
arxitekturalari va Internet of Things (IoT) ekotizimlari CDN provayderlari uchun yangi
imkoniyatlarni taqdim etmoqda. Tarmoq chetida joylashtirilgan Edge serverlarida past
kechikishli ishlov berish va kontentni yetkazib berishni osonlashtiradi, real vaqtda
ilovalarni, IoT qurilmalarini va immersiv media tajribalarini qo‘llab-quvvatlaydi. CDN
provayderlari ushbu rivojlanayotgan tendensiyalardan foydalanish va kechikishga
sezgir foydalanish holatlari uchun innovatsion yechimlarni taklif qilish uchun ilg‘or
hisoblash imkoniyatlariga sarmoya kiritmoqda.
Butun dunyo bo‘ylab kontent yetkazib berish tarmog‘i sanoati 2030 yilga borib
66 937,1 million AQSh dollari miqdorida prognoz qilingan daromadga yetishi
kutilmoqda. 2024 yildan 2030 yilgacha butun dunyo bo‘ylab kontent yetkazib berish
tarmog‘ining yillik o‘sish sur’ati 17,7 foizni tashkil etishi kutilmoqda (3-rasm) [7].
3-rasm. Global kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori hajmi
(2018-2030 million AQSh dollari) [7]
Shundan kelib chiqqan holda, Global kontent yetkazib berish tarmog‘i
bozorining diqqatga sazovor jihatlarini ko‘rib chiqish kerak bo‘ladi:
- 2023-yilda global kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori 21 365,7 million
dollar daromad keltirdi va 2030 yilga kelib 66 937,1 million dollarga yetishi
kutilmoqda;
- bozor yillik o‘sish sur’at darajasida (2024 - 2030) 2030 yilga kelib 17,7% ga
o‘sishi kutilmoqda;
- segment bo‘yicha video CDN 2023 yilda 13 976,3 million AQSh dollarini
tashkil etdi;
- video CDN - bu prognoz davrida eng tez o‘sishni qayd qiluvchi eng daromadli
xizmat segmenti;
- mintaqa nuqtai nazaridan, Osiyo Tinch okeani mintaqasi 2023 yilda eng katta
daromad keltiruvchi bozor bo‘ldi.
- mamlakatlar bo‘yicha AQSh 2024 yildan 2030 yilgacha eng yuqori CAGRni
ro‘yxatdan o‘tkazishi kutilmoqda.
446
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Smartfonlar, planshetlar va boshqa aqlli qurilmalari ko‘payishda davom etar
ekan, Internet-trafikning keyingi o‘sishi hech qanday pasayish belgilarini
ko‘rsatmaydi. GSMA tomonidan e’lon qilingan “Mobil Internetga ulanish holati 2023”
hisobotiga ko‘ra, 2022 yilda 4,56 milliardga yaqin odam mobil internet xizmatlaridan
foydalangan, bu 2021 yildagi 4,35 milliarddan ko‘p. Bundan tashqari, 2022-moliya
holatiga ko‘ra, umumiy aholining taxminan 54 foizi (4,3 milliard kishi) smartfonga
ega. Onlayn xaridlarga bo‘lgan ustunlik, maxsus mobil ilovalarning ommabopligi,
mobil telefonlar uchun keng polosali ulanishlar va mobil kontentni yetkazib berish
tarmoqlarining doimiy rivojlanishi kabi bir qancha omillar mobil telefonlardan
foydalanishga turtki bo‘lmoqda. Smartfonlar va planshetlarning ko‘payishi odatda
mobil kontentni yetkazib berish uchun kontentni optimallashtirish zaruratini keltirib
chiqaradi. Hozirgi vaqtda CDN-lar xizmat ko‘rsatuvchi provayderlarga smartfon yoki
boshqa mobil qurilma orqali veb-saytga kirishda tez va muammosiz tranzaksiyalarni
amalga oshirishda yordam berishi mumkin [7].
Standart CDN segmenti 2024 yildan 2030 yilgacha prognoz davrida yillik o‘sish
sur’at
darajasida 16,9% ga o‘sishi kutilmoqda, chunki jonli kontentni yetkazib
berishning o‘sishi, internetga kirishning o‘sishi va ulangan qurilmalarning ko‘payishi
bilan bog‘liq hisoblanadi. Sanoatning uzoq muddatli o‘sish traektoriyasi
iste’molchilarning bulutga asoslangan xizmatlarga qaramligining kuchayishi va yuqori
darajadagi (OTT) takliflarning keng qo‘llanilishi bilan ta’minlanishi kutilmoqda.
Bundan tashqari, chekka hisoblash texnologiyalarining o‘sishi
CDN-larga serverlarni oxirgi foydalanuvchilarga yaqinroq joylashtirish, kechikishni
kamaytirish va foydalanuvchi tajribasini yaxshilash imkonini berdi, ayniqsa, video
oqimlari va onlayn o‘yinlar kabi kechikishga sezgir ilovalar uchun.
Onlayn video iste’molining barqaror kengayishi video yetkazib berishda CDN
o‘sishini ta’minlovchi asosiy omil hisoblanadi. Tomoshabinlar an’anaviy eshittirish
televideniyesi bilan solishtirganda onlayn ko‘rish tajribasida ekvivalent yoki
yaxshilangan sifatni kutishadi. Bu kontent provayderlariga jozibali kontent ishlab
chiqarish va uni yuqori sifatda yetkazib berish uchun katta mas’uliyat yuklaydi. Shunisi
e’tiborga loyiqki, bir nechta yirik onlayn video platformalar 4K piksellar sonida
kontentni uzatishni boshladilar, bu standart yuqori aniqlikdagi oqimga qaraganda
ko‘proq o‘tkazish qobiliyatini talab qiladi.
Media yetkazib berish segmenti 2023 yilda 35% dan ortiq daromad ulushini
tashkil etdi. Segment 2024 yildan 2030 yilgacha 18,4% lik eng tez CAGRda yanada
kengayadi. Onlayn media iste’moli tez sur’atlar bilan o‘sib borayotgan bir sharoitda
CDNlar tarmoqni optimallashtirishda keng ko‘lamli media fayllarni tarqatish, global
auditoriya uchun uzluksiz oqim tajribasini ta’minlash hal qiluvchi rol o‘ynaydi.
So‘nggi texnologik yutuqlar AR, VR va 8K piksellar sonini paydo bo‘lishi bilan media
yetkazib berish landshaftini yanada o‘zgartirdi. Ushbu ishlanmalar CDN uchun yangi
447
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
muammolarni keltirib chiqaradi, bu esa yuqori tarmoqli kengligi talablariga
moslashishni va minimal kechikish bilan immersiv media tajribasini taqdim etishni
talab qiladi. Ijtimoiy tarmoqlardan foydalanish eng mashhur onlayn faoliyatlardan
biridir. 2024 yilda butun dunyo bo‘ylab besh milliarddan ortiq odam ijtimoiy
tarmoqlardan foydalanayotgan bo‘lsa, 2028 yilda bu raqam olti milliarddan oshishi
kutilmoqda. Ushbu qiymatlarni, 2017 yildan 2028 yilgacha butun dunyo bo‘ylab
ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari soni o‘sishini ko‘rishimiz mumkin (4-rasm)
[8].
4-rasm. Dunyo bo‘ylab ijtimoiy tarmoq foydalanuvchilari soni o‘sish
dinamikasining bashorati (2017 yildan 2028 milliard) [8]
Bulutli xavfsizlik segmenti prognoz davrida ma’lumotlar xavfsizligi va
maxfiylikni himoya qilish bilan bog‘liq xavotirlarning kuchayishi tufayli sezilarli
o‘sish kuzatilishi kutilmoqda. Bir nechta tashkilotlar telekommunikatsiya, bulutli
saqlash va tegishli infratuzilmaga bog‘liq bo‘lib, bulutda joylashgan tizimlar va
aktivlarni himoya qilish zamonaviy dunyoda ustuvor vazifaga aylanib bormoqda.
Infratuzilmani xakerlardan himoya qilish va bulutda saqlanadigan ma’lumotlarni
himoya qilish uchun bulut xavfsizligiga tobora ko‘proq e’tibor qaratilmoqda.
An’anaviy tijorat CDN segmenti 2023 yilda bozorda ustunlik qildi va
45% dan ortiq daromad ulushini tashkil etdi. Tarmoqni optimallashtirish, kontentni
tezlashtirish va ommaviy axborot vositalarini yetkazib berish bo‘yicha xizmat
ko‘rsatuvchi provayderlar tomonidan taklif qilinadigan bir nechta yechimlar ushbu
segmentning o‘sishiga turtki bo‘lgan asosiy omillardir. Bundan tashqari, butun dunyo
bo‘ylab ma’lumotlar iste’molining o‘sishi CDN provayderlarini foydali kontent va
tarmoq yetkazib berishni optimallashtirish uchun yechimlarni joriy etishga olib keldi.
Bir nechta an’anaviy CDN yechimlari asta-sekin so‘nggi texnologiyalarning paydo
bo‘lishi bilan bog‘liq muammolarni hal qilish uchun yetarli emas. CDN bozori oldida
turgan yana bir qiyinchilik shundaki, mobil foydalanuvchilar o‘zlarining qurilmalari
uchun optimallashtirilmagan manba serverlaridan uzoqroqda joylashgan kontentni
448
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tobora ko‘proq talab qilmoqdalar. Ushbu kamchiliklar bashorat davrida segment
o‘sishini cheklashi kutilmoqda.
Bulutli segment bashorat davrida sezilarli o‘sishga guvoh bo‘lishi kutilmoqda.
Bulutli CDN xizmatlari global tarmoqlarda veb-kontent, ilovalar va ommaviy axborot
vositalarining ishlashi va yetkazib berishini optimallashtirishda muhim rol o‘ynadi.
Ushbu xizmatlar tarqatilgan server tarmoqlarini keshlash va oxirgi foydalanuvchilarga
yaqinroq chekka joylardan kontentni yetkazib berish, kechikishni kamaytiradi va
umumiy foydalanuvchi tajribasini yaxshilaydi. Bulutli CDN xizmatlarining so‘nggi
tendentsiyalari unumdorlik va samaradorlikni oshirish uchun dinamik tarkibni
keshlash hamda aqlli oldindan yuklash kabi ilg‘or keshlash usullarini birlashtirishni
o‘z ichiga oladi.
Media va koʻngilochar segment 2023 yilda bozorda
ustunlik qilmoqda va
40% dan ortiq daromad ulushini egalladi. Ommaviy axborot vositalari va ko‘ngilochar
sanoat raqamli tarqatish modeliga o‘tmoqda va onlayn oqim hamda VOD xizmatlariga
talab ortib borayotganiga mos ravishda sezilarli o‘sish kuzatilmoqda, bu birinchi
navbatda ma’lumotlar va tarmoq yetkazib berishni optimallashtirishni talab qiladi (5-
rasm) [7].
5-rasm. Global kontent yetkazib berish tarmog‘ining daromadlar ulushi
(2024 yil uchun) [7]
CDN sotuvchilari o‘z mijozlariga qurilmadan qat’i nazar, hech qanday
uzilishlarsiz yaxshilangan ko‘rinishga ega yuqori sifatli vizual imkoniyatlarni taqdim
etishga tobora ko‘proq e’tibor qaratmoqda. Bundan tashqari, CDN yechimlari
kechikishni kamaytirishi va butun kontentni yetkazib berish jarayonini
optimallashtirishi mumkin. Bu yuqori sifatli tajriba orqali tomoshabinlarga foyda
keltirishi mumkin, bu media va ko‘ngilochar korxonalar uchun daromadlarni
ko‘paytirishning asosiy omili sifatida paydo bo‘lishi mumkin.
449
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Boshqa tomondan, elektron tijorat segmenti 2024 yildan 2030 yilgacha
17,7% ga sezilarli yillik o‘sish sur’atini ro‘yxatdan o‘tkazishi kutilmoqda. Onlayn
o‘yinlarga talab ortib borayotgani bozor o‘sishini kuchaytirmoqda. O‘yin sohalaridan
biri sifatida rivojlanmoqda, yuklab olish tezligida yuqori o‘sish kuzatildi va oxirgi
foydalanuvchilar (geymerlar) uchun optimal tajribani ta’minlash majburiydir. Eng
so‘nggi o‘yinlarning aksariyati 4K piksellar sonini va murakkab grafiklarda
o‘ynalishini hamda katta fayl o‘lchamlariga ega ekanligini hisobga olsak, ularni
sekinroq internet tezligi bilan boshqarib bo‘lmaydi. Bundan tashqari, o‘yinlarni yuklab
olish uchun uzoqroq kutish vaqtlari o‘yinchilarni qiyinchilik olib kelmoqda va o‘yin
kompaniyalarining kengroq auditoriyaga kirishiga to‘sqinlik qilishi mumkin. Shunday
qilib, kompaniyalar CDN yechimlari uchun yuqori sifatli kontentni butun dunyo
bo‘ylab yetkazib berish uchun CDN-ga sarmoya kiritmoqdalar, bu esa ishlashda har
qanday ortda qolmasligi uchun. Shunindek, CDN CDNning bozor hajmini mintaqalar
bo‘yicha ham ko‘rib chiqish maqsadga muvofiq hisoblanib tahlil asosan Shimoliy
Amerika, Yevropa, Buyuk Britaniya, Germaniya, Fransiya, Xitoy, Yaponiya,
Hindiston, Yaqin Sharq va Afrika hamda Saudiya Arabiston miqyosida ko‘rib
chiqilgan (1-jadval) [7].
1-jadval
CDNning bozor hajmini mintaqalar bo‘yicha tahlili
№
Mintaqalar
Jahon bozoridagi ulushi
bashorati (%)
1
AQSh
12,5
2
Buyuk Britaniya
16,9
3
Germaniya
16,4
4
Fransiya
17,2
5
Xitoy
22,0
6
Yaponiya
20,8
7
Hindiston
23,4
8
Yaqin Sharq va Afrika
13,9
9
Saudiya Arabiston
14,6
Shimoliy Amerikadagi kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori.
2023-yilda jahon
bozorining 30% dan ortig‘ining asosiy ulushini egalladi. 4K o‘lchamli displey
ommabopligi va mintaqadagi internetning eng yuqori kirib borishi bozor o‘sishini
qo‘llab-quvvatlovchi asosiy omil hisoblanadi. Ular malumotlarni samarali yetkazib
berish uchun mustahkam CDN infratuzilmasini ta’minlaydi. Bundan tashqari, bulutga
asoslangan xizmatlarning jadal joriy etilishi, yuqori tezlikdagi ma’lumotlar
tarmoqlarining joriy etilishi va smartfonlarga bo‘lgan talabning ortishi mintaqaviy
bozor o‘sishiga bevosita ta’sir qilishi kutilmoqda.
450
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
AQSh kontentini yetkazib berish tarmog‘i bozori tendensiyalari.
AQSh
kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori 2024-2030-yillar uchun prognoz davrida
yillik o‘sish sur’ati darajasida 12,5% ga o‘sishi kutilmoqda. AQShda kontentni
yetkazib berish tarmog‘i bozori kuchli ishtirokni namoyish etadi, bu esa kontentni
yetkazib berish bo‘yicha samarali yechimlarga talab ortib borayotgani sabab bo‘ladi.
Raqamli kontentni iste’mol qilish, xususan, ommaviy axborot vositalari va
ko‘ngilochar sanoatda kengayishi bilan CDN-lar kontentni taqsimlashni
optimallashtirish uchun muhim infratuzilma sifatida paydo bo‘ldi.
Yevropa kontentini yetkazib berish tarmog‘i bozori tendensiyalari.
Yevropada
kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori prognoz davrida yillik o‘sish sur’ati
darajasida 16,9% ga o‘sishi kutilmoqda. Yevropaning turli sohalarida, jumladan,
ommaviy axborot vositalari va o‘yin-kulgilar, elektron tijorat, o‘yinlar va korporativ
xizmatlar bo‘yicha yuqori sifatli raqamli kontentni yetkazib berishga talab ortib
bormoqda. Bu talab onlayn-striming xizmatlarining ommabopligi, elektron tijorat
platformalarining ko‘payishi va biznes operatsiyalari uchun raqamli yechimlarga o‘sib
borayotgan qaramlikdan kelib chiqadi.
Buyuk Britaniya kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori.
Prognoz davrida yillik
o‘sish sur’ati darajasida 16,9% ga o‘sishi kutilmoqda. Yuqori aniqlikdagi video
oqimlari, jonli voqealar va bulutga asoslangan xizmatlarning o‘sishi uzluksiz ishlashni
ta’minlaydigan mustahkam CDN yechimlariga ehtiyojni oshirmoqda.
Germaniyadagi kontentni yetkazib berish tarmog‘i.
Bozori prognoz davrida
16,4% yillik o‘sish sur’atini qayd etishi kutilmoqda. Mobil qurilmalarning ko‘payishi
va bulutga asoslangan xizmatlarning o‘sib borishi ma’lumotlar iste’molining o‘sishiga
yordam berdi va infratuzilmani yaratish hamda shu bilan bozor o‘sishini qo‘llab-
quvvatlash orqali mustahkam CDNga ehtiyojni oshirdi.
Fransiyadagi kontentni yetkazib berish tarmog‘i
. Bozori prognoz davrida
CAGR darajasida 17,2% ga o‘sishi kutilmoqda. Xavfsizlik va ma’lumotlar
maxfiyligiga rioya qilishga e’tibor kuchayib borayotgani tashkilotlarni DDoS himoyasi
va shifrlash protokollari kabi mustahkam xavfsizlik xususiyatlariga ega CDN
yechimlaridan foydalanishga undamoqda.
Xitoy kontentini yetkazib berish tarmog‘i bozori.
Prognoz davrida 22,0% yillik
o‘sish sur’atini ro‘yxatdan o‘tkazishi kutilmoqda. CDN-lar Xitoyda mamlakatning
keng jug‘rofiy kengligi bo‘ylab kontent yetkazib berishni optimallashtirish uchun
yuqori talabga guvoh bo‘lmoqda. Korxonalar tarmoqli kengligi va serverni
joylashtirish xarajatlarini kamaytirish bilan birga tezkor va yaxshilangan
foydalanuvchi tajribasini ta’minlash uchun taqsimlangan tarmoq infratuzilmasi va
mahalliy keshlash imkoniyatlaridan foydalanadi.
Yaponiyadagi kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori.
Prognoz davrida 20,8%
yillik o‘sish sur’atini qayd etishi kutilmoqda. Ichki bozor so‘nggi paytlarda
451
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
mamlakatning raqamli infratuzilmaga tobora ortib borayotgan bog‘liqligini aks
ettiruvchi sezilarli o‘zgarishlarga olib kelmoqda. Kuchli texnologik landshaft va
internetning kirib borishi ortib borayotgani sababli, turli sohalardagi yapon korxonalari
raqamli kontent va xizmatlarni yetkazib berishni optimallashtirish uchun CDN-larga
murojaat qilmoqdalar.
Hindiston kontentini yetkazib berish tarmog‘i bozori.
2024 yildan 2030 yilgacha
23,4% yillik o‘sish sur’atini ro‘yxatdan o‘tkazishi prognoz qilinmoqda. Iste’molchilar
tobora ko‘proq video va audio kontentni oqimli uzatishga o‘tmoqdalar, CDN
provayderlari kontentni tez va ishonchli yetkazib berish bo‘yicha ortib borayotgan
talabni qondirish uchun o‘z infratuzilmasini kengaytirdilar.
Yaqin Sharq va Afrikada kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori
tendensiyalari.
MEA-dagi kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori 2024 yildan 2030
yilgacha yillik o‘sish sur’ati darajasida 13,9% ga o‘sishi kutilmoqda. Mintaqadagi
internet foydalanuvchilarining kirib borishi va smartfonlar sotuvi sonining ko‘payishi
bilan birga, o‘sish imkoniyatlarini taqdim etishi kutilmoqda. CDN bozori MEA
smartfonlarini yetkazib berish 2023-yilning 4-choragida 12,2 million donani tashkil
qilib, o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 24 foizga o‘sdi. MEAda mobil telefonlardan
foydalanishni bir qancha omillar, masalan, onlayn xarid qilish, OTT kontentini
iste’mol qilish va o‘yin o‘ynash, CDN bozorining o‘sishini oshirishga yordam beradi.
Saudiya Arabistoni kontentni yetkazib berish tarmog‘i bozori.
Prognoz davrida
yillik o‘sish sur’ati darajasida 14,6% ga o‘sishi kutilmoqda. Mamlakat onlayn o‘yinlar
va eSport uchun yetakchi markazlardan biri sifatida paydo bo‘ldi. Saudiya Esports
Federatsiyasi (SEF) ma’lumotlariga ko‘ra, mamlakat MEAda geymerlarning 85 foizi
mavjudligi bilan ajralib turadi. Hukumat mamlakatning Vision 2030 diversifikatsiya
strategiyasiga muvofiq oʻyinlar, sport va boshqa kelajak texnologiyalari uchun 6,4
milliard dollarlik investitsiyalar eʼlon qildi.
Yuqorida keltirilgan tahlillar mintaqaviy va mamlakat darajasida daromad
o‘sishini bashorat qilmoqda va 2018 yildan 2030 yilgacha har bir kichik segmentdagi
so‘nggi tendensiyalarni ko‘rilmoqda. Ushbu tadqiqot uchun Grand View Research
global kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori hisobotini segmentlarga ajratdi.
Shuningdek bazi xizmat, yechimlar, xizmat ko‘rsatuvchi provayder, yakuniy
foydalanish va mintaqa asosida:
- 2023-yilda kontent yetkazib berish tarmog‘ining global bozori 21,36 milliard
dollarga baholandi va 2024-yilda 25,11 milliard dollarga yetishi kutilmoqda;
- global kontent yetkazib berish tarmog‘i bozori 2024 yildan 2030 yilgacha yillik
murakkab o‘sish sur’ati 17,7 foizga o‘sib, 2030 yilga kelib 66,93 milliard dollarga
yetishi kutilmoqda;
- video CDN segmenti 2023 yilda jahon bozorida hukmronlik qildi va daromad
ulushi 65,41% dan ortiqni tashkil etdi va 2024 yilda bundan ham oshishi kutilmoqda.
452
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Onlayn video iste’molining barqaror o‘sishi videolarni yetkazib berishda CDN-larga
talab ortib borayotganining asosiy omili hisoblanadi;
Veb ish faoliyatini optimallashtirish segmenti 2023 yilda kontent yetkazib berish
tarmog‘i bozorida ustunlik qildi va 39,85% dan ortiq daromad ulushini tashkil etdi.
Veb-saytlarni yuklash vaqtlarini oshirish, kechikishlarni kamaytirish va kontentni
yetkazib berishni optimallashtirishga qaratilgan veb-samaradorlikni optimallashtirish
yechimlari yuqori foydalanuvchilar tajribasini taqdim etishga intilayotgan korxonalar
uchun muhim bo‘lib qoldi va bozorda sezilarli daromad o‘sishiga turtki bo‘ldi.
Over the Top (OTT) va Video-on-Demand (VOD) xizmatlariga ortib borayotgan
talab yuqori tezlikdagi ma’lumotlar tarmog‘i orqali uzluksiz kontent yetkazib berishni
ta’minlaydi va prognoz davrida bozor o‘sishini kuchaytirishi kutilmoqda.
XULOSA VA TAKLIFLAR
CDNni amalga oshirishning texnik va iqtisodiy xususiyatlari mos ravishda to‘liq
va samarali tarmoqni yaratish uchun hal qilinishi kerak bo‘lgan texnik muammolar
to‘plamini, shuningdek biznes modelini yaratish, asosiy manbalarni aniqlash bilan
bog‘liq iqtisodiy muammolardan daromadlar va xarajatlar hamda CDN faoliyatining
iqtisodiy samaradorligini baholashni aniqlaydi va bunga quydagilar orqali erishish
mumkin:
- resurslarni taqsimlash va kapital xarajatlarni qisqartirish:
CDNlar umumiy
resurs modelidan foydalangan holda kontentni yetkazib berish usulini inqilob qildi.
Ushbu yondashuv korxonalarning maxsus infratuzilmaga sarmoya kiritishga bo‘lgan
ehtiyojini sezilarli darajada kamaytiradi va shu bilan kapital xarajatlarni kamaytiradi
hamda biznesning o‘sishi va auditoriyaning kengayishiga mos keladigan yanada
kengaytiriladigan va moslashuvchan xarajatlar tuzilishiga imkon beradi;
- resurslardan foydalanishning yaxshilanishi:
kontentni geografik jihatdan
tarqalgan serverlar tarmog‘i bo‘ylab tarqatish orqali CDNlar serverdan foydalanish
samaradorligini oshiradi va real vaqtda resurslar taqsimotini ta’minlaydi. Ushbu
strategiya serverning haddan tashqari yuklanishini oldini oladi va xizmat sifatiga putur
yetkazmasdan o‘zgaruvchan auditoriya o‘lchamlarini moslashtirib, kengaytirilishini
kafolatlaydi;
- qulay global yetkazib berish:
Kuchli CDN infratuzilmasi bilan ta’minlangan
global ta’sir korxonalarga o‘z auditoriya bazasini cheklovsiz xarajatlarsiz kengaytirish
imkonini beradi. Ma’lumotlar yo‘nalishlarini optimallashtirish va ma’lumotlarni
uzatish masofalarini minimallashtirish orqali CDNlar kechikish va tranzit xarajatlarini
kamaytiradi, bu esa global kontentni yetkazib berishni yanada arzon va samarali qiladi;
- trafikni samarali boshqarish:
CDNlar tomonidan qo‘llaniladigan dinamik
marshrutlash va moslashtirilgan bit tezligi kabi ilg‘or trafikni boshqarish
texnologiyalari, tarmoqli kengligidan foydalanishni optimallashtiradi va kontentni
453
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
yetkazib berish ishonchliligini oshiradi. Ushbu texnologiyalar tomoshabinlarning
internetga ulanishi asosida imkon qadar eng yaxshi video sifatini olishini ta’minlaydi
va operatsion xarajatlarni boshqarishda tomoshabin tajribasini yaxshilaydi;
- barqarorlik va energiya samaradorligi:
oqim sanoatining energiya sarfini va
energiya xarajatlarini kamaytirishga qaratilgani energiyani tejaydigan IP-ga
asoslangan media yetkazib berish qurilmalarini qabul qilishga olib keldi. Bu o‘zgarish
nafaqat xarajatlarni tejashga olib keladi, balki sanoatning barqaror amaliyotga
sodiqligiga ham mos keladi.
Shundan kelib chiqqan holda ushbu vazifalarni hal qilish uchun olib borilishi
kerak bo‘lgan tadqiqotlarni ketma-ketligini tahlil qilib olish talab etiladi. CDNni
amalga oshirish tamoyillarini ishlab chiqish O‘zbekiston telekommunikatsiya
infratuzilmasining jadal rivojlanishi alohida ahamiyatga ega hisoblanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Xujamatova Sh. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari va barqaror
iqtisodiy o‘sish: integratsiya va rivojlanishi // Muhammad al-Xorazmiy avlodlari
ilmiy-amaliy va axborot-tahliliy jurnali. 2024 yil 2(28) –son, 261-266 betlar.
https://datareportal.com/reports/digital-2024-deep-dive-the-state-of-internet-
3. Fortino G., Palau C. E. Next generation content delivery infrastructures:
emerging paradigms and technologies. — IGI Global, 2012.
4. Xasanov N. Content Delivery Networks (CDN): Opportunities, Challenges
and Future Perspectives // Scientific journal “Computer Network Technology”, 2022,
Vol.1(1). - P. 15 – 24
5.
Xasanov N. Kontentni yetkazib berish tarmogʻining rivojlanish tendensiyasi
// “Zamonaviy ilm-fanning dolzarb muammolari, yutuqlari va innovatsiyalari”
mavzusida respublika ilmiy va ilmiy-texnik anjuman maqolalar to‘plami. Toshkent –
2023. -B. 28-31
https://www.grandviewresearch.com/horizon/outlook/content-delivery-
https://www.grandviewresearch.com/industry-analysis/content-delivery-
https://www.statista.com/statistics/278414/number-of-worldwide-social-
9.
Амирсаидов У.Б., Усманова Н.Б. Облачная инфраструктура
инфокоммуникационной сети: особенности моделирования. // Журнал «Вестник
науки и образования».
–
Москва, 2017.
-
№4 (28).
–
С.17
-21.
10. Khujamatov Sh. Increasing the Efficiency of Content Distribution Networks
with Sustainable Economic Growth //
International Conference on Advance Research
454
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
in Humanities, Sciences and Education. Hosted from Istanbul, The Turkey June 30th
2024. p.p. -246-249.
