488
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
KORXONA FAOLIYATINI TAHLIL QILISHDA BOSHQARUV
HISOBINING ROLI
Ibragimova Zarema Zokirovna
Fargʻona politexnika instituti, tayanch doktoranti
z.z.ibragimova@ferpi.uz
Annotatsiya:
Ushbu maqola korxona faoliyatini tahlil qilishda boshqaruv
hisobining roliga
bagʻishlangan
boʻlib unda bozor iqtisodiyoti sharoitida boshqaruv
tahlili toʻgʻrisida mulohaza yuritilgan. Tadqiqotning maqsadi ilgari boʻlinmas boʻlib
hisoblangan iqtisodiy tahlilning, zamonaviy
koʻrinishlaridan
biri hisoblangan
boshqaruv hisobi, boshqaruv tahlilining
korxona faoliyatini rivojlanishidagi oʻrnini
asoslashdan iborat. Shuningdek maqolaning muhokama va natijalar qismida mahalliy
korxonalarimizda boshqaruv tahlili uslublaridan biri BSS (Balanced Scorecard
Systems – balanslik
koʻrsatkichlar tizimlari) metodologiyasi qoʻllash masalalari
muhokama etilib ushbu uslubiyotning KPI (Key Performance Indicator – asosiy ishlash
koʻrsatkichi) tizimi oʻrganilgan, uning
afzalliklari va kamchiliklari taqdim etilgan.
Tadqiqot soʻngida ushbu tadqiqot natijalarga asoslangan h
olda muallif takliflari
shakllantirilgan.
Kalit soʻzlar:
korxona xoʻjalik faoliyati, boshqaruv jarayoni, iqtisodiy tahlil,
moliyaviy tahlil, boshqaruv tahlili, BSS metodologiyasi, KPI tizimi, motivatsiya tizimi,
boshqaruv qarorlarini qabul qilish.
РОЛЬ УПРАВЛЕНЧЕСКОГО УЧЕТА В АНАЛИЗЕ ДЕЯТЕЛЬНОСТИ
ПРЕДПРИЯТИЯ
Ибрагимова Зарема Зокировна
Ферганский политехнический институт, базовый докторант
z.z.ibragimova@ferpi.uz
Аннотация
:
Данная статья посвящена роли управленческого учета в
анализе деятельности предприятия, в ней рассматривается анализ управления в
условиях рыночной экономики. Целью исследования является обоснование роли
управленческого анализа в развитии деятельности предприятия, считающегося
одним из современных видов экономического анализа, ранее считавшегося
неделимым. Также в разделе обсуждения и результатов статьи рассмотрены
вопросы применения методологии BSS (Balanced Scorecard Systems
–
системы
489
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
показателей баланса), одного из методов управленческого анализа на
отечественных предприятиях, изучена система KPI (Key Performance Indicator
–
ключевой показатель эффективности) данной методики, представлены ее
преимущества и недостатки. В конце исследования на основе результатов этого
исследования были сформулированы авторские предложения.
Ключевые слова:
хозяйственная деятельность предприятия, процесс
управления, экономический анализ, финансовый анализ, управленческий анализ,
методология BSS, система KPI, система мотивации, принятие управленческих
решений.
THE ROLE OF MANAGEMENT ACCOUNTING IN THE ANALYSIS OF
THE COMPANYʼS ACTIVITIES
Ibragimova Zarema Zokirovna
Fergana polytechnic institute, basic doctoral student
z.z.ibragimova@ferpi.uz
Abstract:
This article is devoted to the role of management accounting in the
analysis of the company's activities, it examines the analysis of management in a
market economy. The purpose of the study is to substantiate the role of management
analysis in the development of an enterprise, which is considered one of the modern
types of economic analysis, previously considered indivisible. Also, in the discussion
and results section of the article, the issues of applying the BSS methodology (Balanced
Scorecard Systems), one of the methods of management analysis at domestic
enterprises, studied the KPI system (Key Performance Indicator) of this technique, its
advantages and disadvantages are presented. At the end of the study, author's proposals
were formulated based on the results of this study.
Keywords:
business activity of the enterprise, management process, economic
analysis, financial analysis, management analysis, BSS methodology, KPI system,
motivation system, management decision-making.
KIRISH
Hech shubhasiz bugungi kunda bozor qonunlari va uning bosimi har bir
korxonani u bilan hisoblashishga majbur qiladi, ushbu sharoitlarda ishlay olish,
rivojlanish, iqtisodiy mustahkamlikligini
taʼminlash
qiyin vazifalardan hisoblanadi.
Korxonalar tomonidan amalga oshiriladiga
n har bir xoʻjalik faoliyat turi oʻziga xos
xususiyatlarga egaligini ushbu holatning naqadar chigalligini
koʻrsatadi. Shuning
uchun korxonalar egalari, rahbariyat va menejerlar tashqi muhitdagi har qanday
oʻzgarishlarga zudlik bilan javob berishlari, sodir
boʻlayotgan biznes jarayonlariga u
490
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
yoki bu taʼsir koʻrsatishi mumkin boʻlgan muayyan boshqaruv qarorlariga murojaat
qilishlari kerak.
Korxonalar oʻz xoʻjalik faoliyati davomida
samarali ishlab chiqarish jarayonini
tashkil etish, xom ashyo va tovarlarni sotib olish tizimini boshqarishni
optimallashtirish, ularni keyinchalik korxona manfaatlariga
xizmat etishini taʼminlash,
ishchi xodimlar faoliyatini samarali baholash, debitorlik qarzlari miqdorini tahlil qilish
va nazorat qilish kabi bir qator masala hamda muammolarga duch keladi. Biroq,
xalqaro tajribalar shuni koʻrsatmoqdaki hozirgi kunga qadar korxonalarda boshqaruvni
tahlil qilishning yagona metodologiyasi hali mavjud emas. Tahlil qilinayotgan
obyektlarni baholashdagi nomutanosiblik, shuningdek korxonalarning yagona
rivojlanish strategiyasining yoʻqligi sababli aksariyat hollarda, korxona rivoji uchun
nozik masalalarni samarali hal etishga imkon bermaydi, misol tariqasida sotish va
debitorlik qarzlarini tahlil qilish kabi usullardan korxonalar egalari, rahbariyat va
menejerlar xabardor emas bu oqilona boshqaruv qarorlarini qabul qilishga xalaqit
qiladi, bu esa oʻz navbatida korxonaning farovon kelajagi uchun
tahdiddir.
Korxonaning boshqaruv jarayoni hamda vujudga keladigan masalalarga
yechimlar ketma-ket
ligi maʼlum bir shaklida amalga oshiriladi, ularning natijadorligi,
samaradorligi faqat nazorat qilinadigan parametrlarning holati va xatti-harakatlarini
ishonchligiga bogʻliqdir. Oʻz vaqtida aks
ettirilgan oraliq va yakuniy natijalar
toʻgʻrisida maʼlumot
olish asosida samarali va oqilona boshqaruvni tekshirish mumkin.
Darhaqiqat korxonaning boshqaruv jarayonining barcha bosqichlari maʼlum bir
axborotni qayta ishlash bilan bogʻliq boʻladi. Zero, asoslangan maʼlumotsiz boshqaruv
maqsadlarini aniqlash, vaziyatni baholash, muammoni shakllantirish, qaror qabul
qilish va uning bajarilishini nazorat qilish mumkin emas [2].
Shu munosabat bilan har bir korxonalarning xususiyatlarini hisobga oladigan
holda zamonaviy boshqaruv tahlil usullarini belgilash zarurati vuju
dga keladi, bu oʻz
navbatida korxonalar xoʻjalik faoliyati samaradorligini oshirishga qaratilgan
tadqiqotlar nafaqat ilmiy nuqtai nazardan, balki amaliy ahamiyatini ham belgilaydi
hamda oʻrganilayotgan mavzuning dolzarbligini belgilaydi. Shu bilan birgalik
da ilmiy
takliflar va ishlab chiqarishni takomillashtirishga qaratilgan kompleks yondashuvni
qoʻllash korxonalarning muvaffaqiyatli rivojlanishiga va bozorda raqobatdosh
pozitsiyalarni egallashiga yordam beradi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Hozirgi vaqtda aksariyat
korxonalari oʻz xoʻjalik faoliyatining turli jihatlari
bilan bogʻliq boʻlgan
oldingi
xatolarni oʻrganib chiqib, ulardan xulosalar chiqarib
kelajakda yanada muvaffaqiyatli rivojlantirish choralarini muntazam koʻrib
bormoqdalar. Korxonalar egalari, rahbariy
at va menejerlar tomonidan toʻgʻri qabul
qilingan boshqaruv qarorlari, ularning malakali bajarilishi bilan amalda yaxshi natijalar
491
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bera olishi aniqdir. Shu munosabat bilan boshqaruv tahlilini shakllantirish va
rivojlantirishiga tobora qiziqish ortib bormoq
da, buni uning usullarining oʻziga xos
xususiyatlarining xilma xilligi bilan tushuntirish mumkin.
Hozirgi davrga kelib bozor munosabatlarining rivojlanishi bilan menejment,
buxgalteriya hisobi va moliyaviy tahlilning iqtisodiy konsepsiyasi ham
oʻzgartiril
moqda. Hozirgi sharoitda muvaffaqiyatli biznes uchun oldingi rejali
iqtisodiyoti sharoitida ishlaydigan “reja-fakt” sxemasidan foydalanish muqarrar
korxona olimidir, shuning uchun korxonalar iqtisodiy tahlilning boshqa sxemasiga
muhtoj, bu ularga oqilona boshqaruvni amalga oshirish uchun ham foydalanishga
imkon beradi.
Shunday qilib, ilgari boʻlinmas boʻlib koʻringan iqtisodiy tahlil, uning
maqsadlaridan kelib chiqqan holda oʻzgarmoqda, oldingi koʻrinishda boʻlgan:
tasdiqlangan rejani asoslash, uning bajarilishini nazorat qilish, rejadan chetga chiqish
sabablarini aniqlash va ularni tahlil qilish endilikda, moliyaviy tahlil va boshqaruv
tahliliga kabi yangi yoʻnalishlarga boʻlindi (1
-rasm).
1-rasm. Moliyaviy va boshqaruv tahlili
Oʻzbekistoning
dastlabki mustaqillik yillarida moliyaviy tahlil, boshqaruv
tahlilidan farqli oʻlaroq, keng tarqaldi va tan olindi, bu uning oldingi davrda ham
rivojlanganligi bilan izohlash mumkin. Boshqaruv tahlili esa hali hamon rivojlanish
bosqichida qolmoqda, uning m
ohiyati va mazmunini oʻrganish bilan bogʻliq masalalar
ham hali koʻplab olimlar tomonidan oʻrganilmoqda va turli talqinlari tufayli noaniq
boʻlib qolmoqda.
Xalqaro tajribani koʻradigan boʻlsak uzoq davr mobaynida chet ellik olimlar
boshqaruv tahlili ostida: xarajatlarni hisoblash, xarajatlarni hisobga olish usullari,
1
Rasm muallif tomonidan Boshqaruv hisobi: Darslik / A.X. Pardayev, Z.A. Pardayeva; – T.: “Iqtisod-Moliya”, 2019. –
556 b. ma’lumotlari asosida tayyorlandi.
BIZNES MUHITI
tashqi
ichki
IQTISODIY TAHLIL
moliyaviy tahlil
boshqaruv tahlili
Tahlil boshqaruvning pastki funksiyasi sifatida
492
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
xarajatlar markazlari va javobgarlik markazlarini taqsimlash, xarajatlarni rejalashtirish
va rejadan (byudjetdan) ogʻishlarni tahlil qilishni nazarda tutib kelishgan bir soʻz bilan
aytganda “boshqaruv tahlili” ishlab chiqarish korxonasining “xarajatlari tahlili” deb
tushunishgan [14, 15].
Yuqorida keltirilganlarning barchasi korxonani boshqarish uchun zarur boʻlgan
maʼlumotlarni yaratish usullari hisoblanadi. Ammo bugungi kunning talabi shuni
koʻrsatmoqdaki boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarur boʻlgan maʼlumotlar
faqat xarajatlar toʻgʻrisidagi maʼlumotlar bilan cheklanmaydi, chunki bunda
quyidagilar aniq emas:
-
biz korxonani toʻlov qobiliyatini bilmasdan turib boshqara olmaysiz;
- uning faoliyatining rentabelligi bilish imkonsiz;
-
korxonaning kelgusi rivojlanishi qancha kredit olishiga bogʻliqligini bilish
zarur;
-
korxonaning majburiyatlari, ularning toʻlov muddatlari va foyda yoki zarar
koʻrishni oldindan bilish kerak;
- korxonaning byudjet oldidagi majburiyatlari tarkibi qanday va rejalashtirilgan
daromadlarning qaysi qismi zaxiraga berilishi kerak;
- kompaniyaning daromadlari va xarajatlarining qancha qismi real pul oqimlari
bilan taʼminlanadi va dividendlarni hisoblash uchun asos
boʻlib xizmat qiladigan foyda
miqdori qanday olinadi [3].
Yuqoridagi keltirilgan noaniqliklar boshqaruv tahlilining mohiyati toʻgʻrisida
turli xil nuqtai nazarlarning xilma-
xilligi, shuningdek baʼzi bir boʻshliqlar
borligi bilan
izohlanadi, masalan, aksariyat nashrlarda “boshqaruv tahlili” tushunchasi va uning
mazmuni aniq toʻliq taʼrifining yoʻqligi sababli, boshqaruv tahliliga quyidagi taʼrif
berilishi mumkin: boshqaruv tahlili – bu korxonalarning bozor xususiyatlarini hisobga
olgan holda va oqilona operatsion hamda uzoq muddatli boshqaruv qarorlarini qabul
qilishga qaratilgan maxfiy boʻlgan tezkor tegishli maʼlumotlardan foydalanishga
asoslangan tashkilotlarning biznes jarayonlarining ichki tahlilidir [4].
Umumiy holda biz turli boshqaruv tahlili mohiy
ati toʻgʻrisidagi adabiyotlarni va
turli xil yondashuvlarni tahlil qilib, quyidagi xususiyatlarini ajratish mumkinligini
aniqladik:
-
boshqaruv tahlili korxonaning ichki foydalanuvchilariga yoʻnaltirilgan;
- boshqaruv tahlili korxona faoliyatining barcha jihatlarini har tomonlama
oʻrganishni talab etadi;
- boshqaruv tahlili korxonada buxgalteriya hisobi, tahlil, rejalashtirish va
qarorlarni qabul qilish integratsiyasini talab etadi;
- boshqaruv tahlili tashqaridan tartibga solish va nazoratga ega emas;
-
boshqaruv tahlili maʼlumotlari maxfiy tabiatga egadir va tijorat siri sifatida
qaraladi;
493
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
- boshqaruv tahlili korxonaning texnik va iqtisodiy xususiyatlariga qarab maxsus
mexanizmlardan foydalanadi [1].
METODOLOGIYA
Maqolada korxona faoliyatini tahlil qilishda boshqaruv hisobining roli
toʻgʻrisida
fikr yuritilib natijalarni qayta ishlash, deduksiya va induksiya usullaridan
foydalaniladi. Bundan tashqari ilmiy abstraksiya, maʼlumotlarning qiyosiy tahlil
qilishda boshqaruv tahliliga oid iqtisodiy adabiyotlar, ilmiy jurnallar hamda
konferensiya
materiallaridan foydalanilgan boʻlib ushbu maʼlumotlar maqolaning
axborot manbai hisoblanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Iqtisodiy tahlilning moliyaviy va boshqaruv tahliliga boʻlinish
i, har ikkala turiga
ham mos ravishda tashqi va ichki buxgalteriya hisobi natijasida hosil boʻlgan
maʼlumotlardan foydalanishi bilan bogʻliqdir.
Moliyaviy (tashqi) tahlil asosan korxonani bevosita boshqarmaydigan
foydalanuvchi toifalariga kiruvchilarga ma
ʼlumot beradi, ammo shu bilan
birgalikda
ular korxonaning faoliyati qanchalik muvaffaqiyatli ekanligi bilan qiziqishadi. Asosan
bunday foydalanuvchilarga banklar, yetkazib beruvchilar, investorlar, soliq organlari,
sugʻurta kompaniyalari va boshqalar kiradi. Moliyaviy tahlilning maʼlum cheklovlari
u asos boʻlgan moliyaviy (buxgalteriya) hisobotlarning mazmuni bilan izohlanadi.
Birinchidan, bu faqat retrospektiv hodisalarni tahlil qilish imkonini beradi.
Ikkinchidan, uning tashqi foydalanuvchilar uchun “ochi
qligi” faqat maʼlumot olish
imkoniyatini anglatadi, ammo biznes faoliyatidagi yutuqlar manbalarining
mavjudligini emas.
Boshqaruv (ichki) tahlili oʻz ustuvorligiga ega boʻlib u moliyaviy tahlilning
kamchiliklarini qoplash uchun moʻljallangan hisoblanadi,
hamda ichki
foydalanuvchilar: rahbarlar, tahlilchilar, mutaxassislar va korxonaning barcha
darajadagi menejerlarini oʻz ichiga olgan boshqaruv qarorlarini qabul qilishga imkon
beradi.
Boshqaruv tahlili - bu maqbul boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun zarur
boʻlgan tashkilotdagi biznes jarayonlarini tahlil qilishdir [5]. Asosiy natija boshqaruv
tahlilining toʻgʻriligi va samaradorligiga bogʻliq u keyinchalik moliyaviy tahlil
obyektiga aylanadigan foydaga sabab boʻladi.
Boshqaruv hisobi bilan bogʻliq b
oshqaruv tahlilining joylashuviga kelsak, shuni
aytish mumkinki, tashkilot boshqaruv hisobiga boʻlgan ehtiyojlarni aniq shakllantirgan
boʻlsa, boshqaruv tahlilini samarali qoʻllash mumkin boʻladi.
Bozorning maʼlum bir segmentida oʻz faoliyatini amalga oshi
rishda korxonalar
rahbariyati tashkilot faoliyatining barcha jihatlari uchun sodda va tushunarli boshqaruv
tizimiga muhtoj boʻladi. Ushbu muammoni hal qilish uchun zamonaviy amaliyotda
494
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
korxonalar oʻz biznes jarayonlarini boshqarish va tahlil qilishning koʻ
plab usullari
qoʻllaniladi. Biroq, mahalliy korxonalarning bunday modellari muvaffaqiyatli
boʻlishiga qaramay, oʻz bir qator kamchiliklaridan mustasno emas. Eng muhim
kamchilik biri —
bu ularning faqat moliyaviy koʻrsatkichlariga qaratilishidir. Bu
ularnin
g maʼlumotlilik darajasining pasayishiga, yuzaga kelgan muammolarni
aniqlashda qiyinchiliklarga va istalmagan natijaga olib kelgan sabab-oqibat
munosabatlariga olib keladi.
Yuqoridagi kamchiliklarni hal etish uchun mahalliy korxonalarimiz Gʻarb
metodologiyasi – BSS (Balanced Scorecard Systems – balanslik
koʻrsatkichlar
tizimlari) ni
qoʻllashlari
mumkin [6, 13].
Ushbu metodologiyaning muhim afzalligi uning koʻp qirraliligidir, chunki u
nafaqat moliyaviy tomonni, balki boshqaruv qarorlarini qabul qilish uchun axborot
bazasini kengaytiradigan moliyaviy boʻlmagan tomonni ham qamrab oladi.
BSS metodologiyasi korxonaning biznes
jarayonlarini va faoliyatini toʻrt jihatini
qamrab oladi:
- moliya (aksiyadorlarning talablarini qondirish uchun qanday moliyaviy
maqsadlarga erishish kerak);
- mijozlar (moliyaviy maqsadlariga erishish uchun mijozlarning qanday
umidlarini qondirish kerak);
- jarayonlar (manfaatdor tomonlarning ehtiyojlarini qondirish uchun
jarayonlaringizni qanday yaxshilash kerak);
- trening va rivojlanish (maqsadlaringizga erishish uchun potensialni qanday
rivojlantirish kerak).
Shu bilan birgalikda, BSS metodologiyasi ushbu toʻrt jihat bilan cheklanmasligi
mumkin,
yaʼni
rahbariyatning iltimosiga binoan ular investitsiya, ijtimoiy va boshqa
sohalar bi
lan toʻldirilishi mumkin.
BSS metodologiyasi amalga oshirishning muhim jihatlaridan biri bu xodimlarni
ragʻbatlantirish mexanizmini ishlab chiqishdan iborat, bunda xodimlarni
ragʻbatlantirish tizimi operatsion maqsadlarga emas, balki strategik maqsadlarga
asoslanishi kerak boʻladi. Bugungi kunda ushbu tizimni yaratishning asosiy
vositalaridan biri KPI (Key Performance Indicator –
asosiy ishlash koʻrsatkichi)
–
maqsadga yoki optimal jarayonga erishish uchun harakatlar samaradorligining
koʻrsatkichlarini yar
atish hisoblanadi [8, 9].
KPI tizimi boshqaruvda ishlatiladigan ikkita usulda qoʻllaniladi: MBO
(Management by Objectives – operatsion boshqaruvni rejalashtirish vositasi) va SMPT
(Strategic Management Planning Tool – strategik boshqaruvni rejalashtirish vositasi)
[7, 12].
Strategik rejalashtirish metodologiyasi uzoq muddatli maqsadlarga erishishga
qaratilgan, yaʼni har bir boʻlim va har bir xodimni mustahkamlash korxona rahbariyati
495
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tomonidan qoʻyilgan yagona maqsadga yoʻnaltirilishi kerak. Kundan
-kunga tez-tez
takrorlanadigan muammolar va yechimlar rahbariyatni biznesning butun koʻrinishini
koʻrishga qaratilgan asosiy maqsadga
erishishdan
chalgʻitadi. Bunday vaziyatlarning
oldini olish uchun kompaniya quyidagi savolga javob berish orqali maqsadlar va ularga
erishish algoritmini belgilashi kerak: “biz nimani xohlaymiz? Maqsadni amalga
oshirish algoritmiga kelsak, savolga javob berish kerak: “nima qilish kerak va qanday
qilib?” Bu korxo
nadagi biznes jarayonlarining moliyaviy va moliyaviy boʻlmagan
tarkibiy qismlari oʻrtasidagi sababiy bogʻliqlikni aniqlashga yordam beradi.
Biroq, maqsadlarni belgilash - bu kurashning faqat yarmidir. Asosiy vazifa-
amalga oshirilayotgan tizimni amalga osh
irish jarayoni uchun masʼul shaxslarni
tayinlash zarur. Korxona xodimlarining javobgarlik darajasiga koʻra ularni uch
guruhga boʻlish maqsadga muvofiqdir: buyurtmachi, jarayon egasi va uning ijrochilari.
Xaridor vazifa menejeri vazifasini bajaradi. U hozirgi muammoni va kerakli
natijani tasvirlaydi. Masalan, biz bozor yetakchisiga aylanishimiz kerak va buning
uchun maʼmuriy resurs, investitsiyalar va boshqalarni topishimiz kerak.
Jarayonning egasi, oʻz navbatida, natijaga
erishilgunga qadar tuzilgan
vazif
alarning bajarilishini tashkil qilish bilan shugʻullanadi, chunki u butun vazifani
uning shakllanishidan uning yechimigacha birdaniga koʻradi. Shu bilan birga, u
muammoni hal qilish uchun resurslarni ajratadi, ijrochilarning ishini tashkil qiladi va
keyinc
halik bajarilgan ishlar toʻgʻrisida mijozga hisobot beradi.
Ijrochilar - bu jarayon egasining vazifalarini bevosita bajaradigan shaxslardir.
Vakolatni topshirish shunday taqsimlanadiki, har bir pudratchi faqat oʻzi hisobot
beradigan oʻz ish sohasi uchun
javobgardir va barcha ishlarning natijasi uchun
javobgar boʻlmaydi.
Shunday qilib, KPI tizimi birinchi navbatda jarayon egalari uchun moʻljallangan
va quyidagi koʻrsatkichlarning bajarilishiga asoslanadi:
- maqsadlarga erishish
koʻrsatkichlari, bu savollar
ga javob berishga yordam
beradigan koʻrsatkichlar: “maqsadga qanchalik tez
erishiladi
?”, “Hozir uning yutugʻi
qaysi bosqichda?”;
-
jarayonning ishlash koʻrsatkichlari maqsadga
erishishning moliyaviy tomoni
bilan bogʻliq va quyidagi savollarni oʻz ichiga ol
adi: “muayyan vazifani pul
koʻrinishida hal qilish qancha turadi?”, “Jarayonning samaradorligini buzmasdan
xarajatlarni qanday kamaytirish mumkin?” [10, 11].
KPI tizimiga asoslangan motivatsiya tizimining afzalliklariga qaramay, ushbu
tizimni yaratishda bir qator qiyinchiliklar mavjud:
1. Maqsadga erishish
jarayonini murakkablashtiradigan koʻp sonli omilar
tarkibi.
496
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
2. Loyihani amalga oshirish uchun masʼul shaxsni notoʻgʻri tayinlash (koʻpincha
butun boʻlim masʼul etib tayinlanadi, bu ham motivatsiya tizimini yaratishda qoʻpol
xatodir).
3. Maksimal natijalarni taʼminlash uchun eng muhim asosiy koʻrsatkichlarni
tanlash.
4. Oldindan bajarilgan ishlarning barcha bosqichlarining uzluksizligi va ilgari
qoʻyilgan vazifalarni hal qilish.
5. Tizimni joriy yetis
h bilan bogʻliq dolzarb muammolarning paydo boʻlishi
koʻpincha uni amalga oshirish muddatsiz qoldirilishiga va baʼzan hatto butunlay
toʻxtatilishiga olib keladi.
6. Maqsadning noaniq shakllanishi toʻliq boʻlmagan motivatsiya tizimini
yaratishga olib kelishi mumkin. Ushbu muammo, birinchi navbatda, kompaniya
xodimlari tomonidan kompaniya amalga oshiradigan faoliyat turining oʻziga xos
xususiyatlarini kiritish, bozor xususiyatlarini bilish va eng muhimi, nafaqat
rahbariyatning, balki xodimlarning ham yuqori
professional darajasi bilan bogʻliq.
7. Asosiy koʻrsatkichlar orasida ogʻirliklarni toʻgʻri taqsimlash.
8. Barcha ishlab chiqilgan koʻrsatkichlarni ularning izchilligi uchun tahlil qilish.
9. Hokimiyatni notoʻgʻri topshirish, bu aybdorlarni topishni qiy
inlashtiradi.
10. Turli tashkiliy darajadagi xodimlar oʻrtasida koʻrsatkichlarni notoʻgʻri
taqsimlash. Natijada tizimning haddan tashqari yuklanishi, samaradorligining
pasayishi va narxning koʻtarilishi kuzatiladi.
11. Tizim monitoringining yetishmasligi: tizim amalga oshiriladi, lekin
ishlamaydi.
12. Proporsional ish haqi tizimini faqat ular tayinlangan ish qismi uchun joriy
etish va ularning koʻrsatkichlariga butun koʻrsatkichlar tizimida erishish muammosi.
Ushbu muammoning oldini olish uchun odamlarni
ng fikrini oʻzgartirish kerak.
Oxir oqibat, KPI tizimi asosida samarali va ishchi motivatsiya tizimini yaratish
uchun, birinchi navbatda, nima qilish kerakligini va buni qanday qilish kerakligini aniq
tushunish kerak. Aynan korxonaning maqsadini aniq shakllantirish uni kerakli natijaga
olib kelishi mumkin. Aks holda, motivatsiya tizimini amalga oshirishga urinish
muvaffaqiyatsiz boʻladi. KPI tizimi asosidagi motivatsiya tizimini yaratish va amalga
oshirish xodimlar faoliyati jarayonida ushbu boshqaruv tizi
miga tegishli koʻrsatkichlar
va hujjatlar toʻplamidan foydalanishni oʻz ichiga oladi.
Ishlashning asosiy koʻrsatkichlari tizimi quyidagi jihatlarni tushunishga imkon
beradi:
- korxona mijozlari uning faoliyatini qanday baholaydilar;
- korxonani raqobatd
osh ustunliklari bilan nima taʼminlaydi;
- uning biznes jarayonlarini qanday yaxshilash mumkin;
-
korxonani egalari moliyaviy koʻrsatkichlarni qanday baholaydilar?
497
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ishlab chiqilgan koʻrsatkichlar toʻplami korxonaning barcha biznes jarayonlarini
birlasht
irilishi kerak, aks holda ular korxonaning rivojlanishiga taʼsir qilmaydigan turli
xil koʻrsatkichlar toʻplami boʻlib qoladi.
BSS metodologiyasi va motivatsiya tizimining integratsiyasi korxonaga
quyidagi vazifalarni hal qilishga imkon beradi:
- motivats
iya tizimini strategik maqsadlariga erishish, xodimlar tomonidan oʻz
vazifalarini samarali bajarish uchun yoʻnaltiriladi;
- shaxsiy KPI tizimini rivojlantirishga erishiladi;
- korxonadagi eng muhim pozitsiyalar aniqlanadi;
- yuqori malakali kadrlar uchun qulay mehnat sharoitlari yaratiladi;
- yangi xodimlarni jalb qilish va mavjudlarini saqlab qolish uchun korxonaning
jozibadorligi oshiriladi;
-
ish haqi va ragʻbatlantirishning yangi progressiv shakllari joriy etiladi;
-
xodimlar xarajatlari ustidan nazorat taʼminlanadi.
Yuqorida keltirilgan vazifalarni hal qilish orqali quyidagi maqsadlarga
erishishga imkon beradi:
- korxonaning boshqaruv darajasini oshirish;
-
strategiyadan ogʻish ehtimolini kamaytirish;
- korxonaning
ijtimoiy barqarorligini taʼminlash va ijtimoiy siyosatning barcha
shartlariga javob berish;
- raqobatchilar va uning xodimlari oldida korxonaning imijini yaxshilash.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Shunday qilib oʻtkazilgan tadqiqotlar natijalarini hisobga olgan ho
lda quyidagi
xulosalar chiqarish mumkin. Eng muhimi bu boshqaruv tahlili - bu korxonalarning
bozor xususiyatlarini hisobga olgan holda va oqilona operatsion hamda istiqbolli
boshqaruv qarorlarini qabul qilishga qaratilgan, maxfiy boʻlgan tezkor tegishli
ma
ʼlumotlardan foydalanishga asoslangan biznes jarayonlarini ichki tahlil qilishdir.
Korxona faoliyatini tahlil qilishda boshqaruv hisobining roli haqida gapirganda
biz tadqiqot doirasida boshqaruv tahlilining
Gʻarb
amaliyotida keng
qoʻllanilayotgan
Balanced
Scorecard Systems (BSS) metodologiya koʻrib chiqdik hamda uning
afzalliklari va kamchiliklariga yuqorida toʻxtaldik. Umumiy xulosa sifatida BSS
metodologiyasining koʻrib chiqilgan xususiyatlariga, uning asosiy elementlari va
korxonadagi motivatsiya tizimi
sifatida asosiy koʻrsatkichlarga asoslanib,
quyidagi
takliflarni berish maqsadga muvofiq deb hisoblaymiz:
1. Xodimlarni ragʻbatlantirish ularning shaxsiy faoliyati natijalariga asoslanishi
bilan birgalikda, butun korxona faoliyatining rivojlanishiga qara
tilgan boʻlishi kerak.
Shuning uchun ish haqi doimiy va oʻzgaruvchan qismga boʻlinishi kerak, bu esa oʻz
498
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
navbatida tashkilotning erishilgan ishlash koʻrsatkichlarining samaradorligiga bogʻliq
boʻladi (masalan, sotish hajmi, rejani bajarishi).
2. Ish haqi
nafaqat xodimlarni ragʻbatlantirish vositasidir, balki u boshqaruv
vositasi sifatida ham oʻzini namoyon etadi, shuningdek, u boshqaruv uchun dastak
boʻlishi kerak.
3. Ishlab chiqilgan va joriy qilingan motivatsiya tizimi faqat korxona
samaradorligini oshirishga, xodimlarning sharoitlarini moddiy jihatdan yaxshilash,
korxonaning iqtisodiy koʻrsatkichlarini oshirishga imkon beradi bu orqali uning
raqobatbardoshligini taʼminlashga qaratilgan boʻlishi kerak.
4. Motivatsiya tizimi sodda va tushunarli boʻlishi
kerak. Xodim uning maoshi va
bonusi nimadan iboratligini, ular qanday hisoblanishi va baholanishini tushunishi
kerak. Aks holda, u de-motivatsiya vazifasini bajaradi va xodimlarning
qoʻnimsizligiga, ishdan chiqib ketishiga hissa qoʻshadi.
5. Motivatsiya tizimida xodimning kasbiy darajasiga, uning korxonadagi
ahamiyatiga, mehnat bozoridagi talablariga, korxona strategiyasini amalga oshirish
nuqtai nazaridan erishilgan
yutuqlarga qarab ragʻbatlantirish miqdorini taʼminlashi
kerak.
Shunday qilib, koʻrib chiqilayotgan tadqiqot shuni koʻrsatmoqdaki korxona
faoliyatini tahlil qilishda boshqaruv hisobining roli juda muhimdir, bu uning
xususiyatlar, maqsadlar, funksiyalar, usullarining xilma-xilligiga asoslanadi hamda
bunda pirovard operatsion va istiqbolli vazifalarni samarali hal qilishga imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR ROʻYXATI
1.
Экономическая эффективность технических решений : учебное пособие
/ С.Г. Баранчикова [и др.] ; под общ. ред. проф. И.В. Ершовой.
—
Екатеринбург
: Изд‑во Урал. ун‑та, 2016.
— 1
40 с.
2. M.Yu.Raximov, O.T.Astanakulov, N.N.Kalandarova. Iqtisodiyot subyektlari
moliyaviy holatining tahlili. (Darslik). – T.: “Nihol print” OK, 2022. – 484 bet.
3.
Ивашкевич, В.Б. Бухгалтерский управленческий учет: Учебник / В.Б.
Ивашкевич.
— 3-
e изд.,
перераб. и доп.
—
М.: Магистр: НИЦ ИНФРА
-
М, 2019.
—
448 с.
4. Boshqaruv hisobi: Darslik / A.X. Pardayev, Z.A. Pardayeva; – T.: “Iqtisod-
Moliya”, 2019. – 556 b.
5.
Марр, Б. (2014). Ключевые показатели эффективности. М.: БИНОМ.
6. Ibragimova, Z. (2024).
Korxonalarda boshqaruv hisobining oʻrni, uning
moliyaviy hisobdan farqli jihatlari. YASHIL IQTISODIYOT VA TARAQQIYOT,
2(6).
7.
Расулова, Ш.Х. (2023). Важность данных о движении затрат для
повышения эффективности управления предприятием.
499
BUXGALTERIYA HISOBI VA AUDIT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
8. Kurbonova, S.A. (2021). Mahsulot tannarxi hisobiga olishda boshqaruv
hisobini takomillashtirish masalalari. Scientific progress, 2(8), 603-607.
9.
Qudbiyev, N.T., UlugʻBek Erkinjon, O.G.L., & Mominov, I.L.O. (2022).
TADBIRKORLIK SUBYEKTLARIDA ICHKI NAZORATNING SAMARALI
TIZIMI SIFATIDA ICHKI AUDITNING OʻRNI VA AHAMIYATI. Scientific
progress, 3(1), 449-457.
10.
Zokirovna, I.Z. (2024). KORXONALARIDA BOSHQARUV
HISOBINING AXBOROT BAZASINI TAKOMILLASHTIRISH. Scientific Journal
of Actuarial Finance and Accounting, 4(Maxsus son), 65-70.
11.
Наумова, Е.А. (2024). Учет и анализ финансовых результатов (на
примере АО «Сталепромышленная компания») (Doctoral dissertation, Сибирский
федеральный университет).
12. Qudbiyev, N.T., Haydarov, U.S.O., & Kurbonova, S.A. (2022). Harajatlar
hisobning zamonaviy usullari. Scientific progress, 3(1), 442-448.
13.
Зиновьева, Е.Г., & Кудрявцева, Н.Г. (2019). Система KPI как один из
способов мотивации персонала. In Актуальные вопросы экономики и управления
(pp. 58-64).
14. Avazxonovna, K.S. (2024). Principles and Features of the Development of
Fixed Asset Accounting. Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(4), 12-
18.
15. Khatamovna, R.S. (2024). The Importance of Effective Organization of
Accounting for the Cost of Production in the Context of Economic Modernization.
Journal of Intellectual Property and Human Rights, 3(5), 6-12.
