576
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
SMART TURIZMNING VUJUDGA KELISHI VA RIVOJLANISH
BOSQICHLARI
Dushanova Yulduz Faxriddinovna
Valensiya Politexnika Universiteti doktoranti, Buxoro Davlat Universiteti
Turizm va mehmonxona xo‘jaligi kafedrasi o‘qituvchisi
yulduzdushanova27@gmail.com
Annotatsiya:
Turizm global iqtisodiyotning muhim qismiga aylandi va
texnologiya bu sohada tobora kengroq qo‘llanilmoqda. “Smart turizm” atamasi so‘nggi
yillarda keng tarqaldi, u texnologik innovatsiyalarni turizm sanoatiga qo‘llash va
sayohatchi tajribasi sifatini yaxshilashni o‘z ichiga oladi. Ushbu maqola smart
turizmning paydo bo‘lish tarixi, asosiy rivojlanish bosqichlari va hozirgi davrdagi
ahamiyatini tahlil qiladi.
Kalit so‘zlar:
smart tushunchasi, smart turizm, texnologiyalar.
ПОЯВЛЕНИЕ УМНОГО ТУРИЗМА НА РАЗЛИЧНЫХ ЭТАПАХ
РАЗВИТИЯ
Душанова Юлдуз Фахриддиновна
Докторант Политехнического университета Валенсии, Бухарский
государственный университет Преподаватель кафедры туризма и
гостиничного менеджмента
Аннотация:
Туризм стал важной частью мировой экономики, и в этой
области все шире используются технологии. В последние годы широкое
распространение получил термин «умный туризм», который включает в себя
применение технологических инноваций в туристической индустрии и
улучшение качества впечатлений путешественников. В данной статье
анализируется история возникновения умного туризма, основные этапы
развития и его значение в современный период.
Ключевые слова:
«умная» концепция, умный туризм, технологии.
EMERGENCE OF SMART TOURISM VARIOUS DEVELOPMENT STAGES
Dushanova Yulduz Fakhriddinovna
577
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Doctoral student of Polytechnic University of Valencia, Bukhara State University
Teacher of the Department of Tourism and Hotel Management
yulduzdushanova27@gmail.com
Abstract:
Tourism has become an important part of the global economy, and
technology is increasingly used in this area. The term "smart tourism" has become
widespread in recent years, which includes the application of technological innovations
to the tourism industry and the improvement of the quality of the traveler's experience.
This article analyzes the history of the emergence of smart tourism, the main stages of
development and its importance in the current period.
Key words:
smart concept, smart tourism, technologies.
KIRISH
Dunyo tobora texnologik jihatdan rivojlanib borayotgan bir davrda turizm ham
o‘zgarishga duch kelmoqda. “Smart turizm” atamasi so‘nggi yillarda keng tarqaldi, u
texnologiyaning turizm sanoatiga ta’sirini aks ettiradi va sayohat tajribasi sifatini
yaxshilashga qaratilgan. Bu maqola smart turizmning paydo bo‘lish tarixini, asosiy
rivojlanish bosqichlarini va hozirgi davrdagi ahamiyatini batafsil o‘rganadi.
Smart turizmning ildizlari an’anaviy turizmning rivojlanish bosqichlari va
texnologik innovatsiyalar bilan chambarchas bog‘liq. 20-asrning boshlarida sayohat
agentliklari va qo‘llanmalar turizm tajribasining asosiy elementlari bo‘lgan. Biroq,
internet va mobil texnologiyalarning rivojlanishi bilan sayohatchilar o‘zlarining
sayohatlarini rejalashtirishda tobora mustaqil bo‘lib borishdi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Smart tushunchasi va uning turizm sohasida qo‘llanilishi, smart turizm
mohiyatini D.Buhalis
, Law R., Ulrike Gretzel
, Sigala Marianna, Boes K., Zheng
Xiang, Amaranggana, A
. kabi g‘arb olimlarining ilmiy ishlarida ko‘rib chiqilgan.
Sigala (2017)
ta’kidlaganidek, aqlli turizm, avvalambor, foydalanuvchi
imkoniyatlari va foydalanuvchi ehtiyojlariga asoslanib, u insoniy ta’minot nuqtai
nazariga ega bo‘lishi kerak.
Topsakal va boshqalar (2020).
“smart-aqlli” sifatlar yangi avlod
texnologiyalaridan foydalanishni aks ettiruvchi to‘rtinchi sanoat inqilobidan beri
ko‘plab sohalarda qo‘llanilganligini aniqladi.
1
Buhalis, D.: Smart Tourism, pp. 124–127.Edward Elgar Publishing, Cheltenham, UK
(2022).doi:
10.4337/9781800377486.smart.tourism
2
Gretzel, Ulrike & Sigala, Marianna & Xiang, Zheng & Koo, Chulmo. (2015). Smart tourism: foundations and
developments. Electronic Markets. 25. 10.1007/s12525-015-0196-8.
3
Buhalis, D., Amaranggana, A.: Smart Tourism Destinations.In: Z. Xiang, I. Tussyadiah (eds.) Proc. of the Int. Conf.
on Information and Communication Technologies in Tourism 2014, pp. 553–564. Springer Int. Publishing, Cham
(2014).doi:
578
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Leung (2018)
turizmdagi aqllilik turizm ekotizimida aqlli texnologiyalarni qabul
qilish bilan bog‘liqligini ta’kidladi. Aqlli texnologiyalar turistik qaror qabul qilish
jarayoniga (Chung, Han, & Joun, 2015) va tajribaga (Li, Li, Chung va Koo, 2018)
ijobiy ta’sir ko‘rsatishi aniqlandi, chunki u moddiy va nomoddiy atributlarning
qiymatini oshirishi mumkin: sayohatdan oldin, sayohat paytida va undan keyin borar
joy.
1-jadval
“Smart turizm” ga berilgan ta’riflar:
Mualliflar
Berilgan ta’riflar
U. Gretzel
M. Sigala,
Zheng Xiang,
C. Koo
Aqlli turizm - bu sayyohlik yo‘nalishlari, ularning
tarmoqlari va sayyohlarining katta hajmdagi ma’lumotlarni
qiymat taklifiga aylantirish imkonini beruvchi AKTning
rivojlanayotgan shakllariga tobora ortib borayotgan ishonchini
tasvirlash uchun qo‘llaniladigan yangi mashhur so‘z. Biroq, u
tushuncha sifatida noto‘g‘ri ta’riflanganligi sababli, uning
nazariy rivojlanishiga to‘sqinlik qiladi. Hujjat aqlli turizmni
belgilaydi, zamonaviy aqlli turizm tendentsiyalarini yoritadi,
so‘ngra uning texnologik va biznes asoslarini belgilaydi.
Shundan so‘ng aqlli turizmning istiqbollari va kamchiliklari
haqida qisqacha muhokama qilinadi. Maqolada aqlli turizmni
rivojlantirish va boshqarishni xabardor qilish uchun
tadqiqotlarga katta ehtiyoj borligiga e’tibor qaratiladi.
YunPeng Li,
Clark Hu,
Huang Chao,
LiQiong Duan
Baidu onlayn ensiklopediyasiga ko‘ra, aqlli turizm - bu
“bulutli hisoblash, tarmoq va boshqa yangi texnologiyalardan
Internet yoki mobil Internet orqali portativ terminalga ega bo‘lib,
turizm resurslari, turizm iqtisodiyoti, sayyohlik faoliyati va
boshqalar haqida ma’lumot olishda foydalanish”. Shu munosabat
bilan sayyohlar sayohat rejalarini tartibga solish va tuzatish
uchun o‘z vaqtida ma’lumotga ega bo‘lishlari mumkin. Bu
nazariy ta’rif emas, balki tavsiflovchi tushunchadir. Ushbu
tadqiqotda ko‘pchilik olimlar va tashkilotlar tomonidan
qo‘llaniladigan ta’riflar tahliliga asoslangan, aqlli turizm - bu
alohida turistlar sayohatlari davomida foydalanadigan hamma
joyda mavjud bo‘lgan turistik axborot xizmati sifatida
ta’riflanadi.
4
Gretzel, Ulrike & Sigala, Marianna & Xiang, Zheng & Koo, Chulmo. (2015). Smart tourism: foundations and
developments. Electronic Markets. 25. 10.1007/s12525-015-0196-8.
5
Li, Y., Hu, C., Chao, H., & Duan, L. (2014). The concept of smart tourism under the context of tourism information
service.
Tourism Tribune, 29
, 106-115.
579
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Pınar Yalçınkaya,
L. Atay,
H. Korkmaz
Adabiyotda turli xil ta’riflar mavjud bo‘lsa-da, aqlli
turizm tushunchasining umumiy ta’rifi hali mavjud emasligi
ko‘rinib turibdi. Adabiyot sharhi bo‘lgan ushbu tadqiqotning
maqsadi adabiyotdagi turli ta’riflarni o‘rganib, adabiyotda
umumiy ta’rifni yaratishga hissa qo‘shishdir. Shu nuqtai
nazardan, aqlli turizm tushunchasi bo‘yicha adabiyotlar izlandi
va umumiy jihatlar qayd etildi. Axborot-kommunikatsiya
texnologiyalari va aqlli maqsad tushunchalari aqlli turizm uchun
qilingan tavsif va tushuntirishlarda birinchi o‘rinda turadi.
Jin Liu,
C. M. Hall,
Chris Zhu,
Vincent Ting Pong Cheng
Smart turizm texnologiya, innovatsiyalar, barqarorlik,
qulaylik va turistik markazni o‘z ichiga olgan turistik tajriba
sifatida aniqlanadi.
A.
Galvão,
Fernando Brito e Abreu,
Joao Joanaz de Melo
Aqlli turizm (ST) turizm industriyasidagi jarayonlarni
raqamlashtirishga qaratilgan elektron turizm va sayyohlik
tajribasi doirasidagi raqamlashtirishni ham hisobga olgan holda
raqamli turizm tushunchalaridan kelib chiqadi.
METODOLOGIYA
Maqola tarixiy tahlil uslubi asosida yozilgan, unda smart turizmning paydo
bo‘lish va rivojlanish bosqichlari xronologik tartibda ko‘rib chiqiladi. Shuningdek,
asosiy omillar va bu jarayonlarning sayohatchilarga ta’sirini tahlil qilishga e’tibor
qaratiladi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Internetdan oldingi davrda sayohat xizmatlarini ko‘rsatuvchi provayderlar
tarqatish funksiyalari uchun vositachilarga tayanishga majbur bo‘ldilar.
1970-yillarda Kompyuterni bron qilish tizimlari (CRS) va 1990-yillarning oxirida
Global tarqatish tizimlari (GDS) ning paydo boʻlishi vositachilik jarayonini
osonlashtirdi, ammo bu 1990-yillarda axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT)
tomonidan takomillashtirilgan Internetning rivojlanishi marketing, mijozlar bilan
munosabatlarni boshqarish, daromadlarni boshqarish, sifat nazorati va innovatsiyalar
uchun vositalarni taqdim etish biznes amaliyotini va strategiyalarni o‘zgartirdi va oxir-
oqibat turizm sanoatini o‘zgartirdi. AKT rivojlanishi bilan turizmning yangi shakllari
paydo bo‘ldi. Yangi texnologiyalarning ta’siri shunchalik kattaki, u turizmning ta’rifini
qiyinlashtiradi. Biz turizm uy va manzil o‘rtasidagi aylanma yo‘nalishdan tashqariga
o‘tgan davrda yashayapmiz va bugun biz uydan chiqmasdan sayohat qilishimiz
mumkin (virtual turizm), turli vaqtlarni ziyorat qilishimiz yoki sayohat qiladigan yoki
6
Yalçınkaya, P., Atay, L., & Korkmaz, H.I. (2018). An Evaluation on Smart Tourism.
China-USA Business Review
.
7
Galvão, A., Abreu, F.B., & Melo, J.J. (2024). Towards a Consensual Definition for Smart Tourism and Smart Tourism
Tools.
ArXiv, abs/2402.10830
.
580
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
hatto joylarni ziyorat qilishni xohlayotgan joylarda parallel haqiqatlarni boshdan
kechirishimiz mumkin, o‘z atmosferamizdan tashqarida (kosmik turizm). Aynan shu
kontekstda Smart turizm rivojlanadi.
Smart turizmning evolyutsiyasi ilg‘or texnologiyalarning turizm sanoatiga
integratsiyalashuvi bilan ajralib turadigan transformatsion jarayon bo‘ldi. Turizm
biznes jarayonlarini global miqyosda raqamlashtirgan birinchi tarmoqlardan biri
bo‘lib, raqamli yetakchi bo‘lish uchun parvozlar va mehmonxonalarni onlayn bron
qilishni ta’minladi. AKT global hodisaga aylangani sayin, turizm yangi texnologiyalar
va platformalarni izchil joriy etuvchi bo‘ldi.
2000-yillarning boshlarida mobil texnologiyalar va smartfonlarning yuksalishi smart
turizm rivojlanishiga zamin yaratdi. Li
ma’lumotlariga ko‘ra, “Smart turizm” atamasi
2000 yilda Gordon Fillips uni turistik mahsulotlar va biznesni rejalashtirish, ishlab
chiqish, ishlatish va sotishga barqaror yondashuv sifatida ta’riflaganida kuzatilishi
mumkin. Uning fikricha, smart turizm ikki turdagi texnika bilan shakllantiriladi:
1) talab va kirishni boshqarishga qodir boshqaruv usullaridan foydalanish,
“aqlli” talab;
2) tegishli xabarlarni yetkazib berish uchun to‘g‘ri mijozlar segmentlarini
yo‘naltirish uchun ishlatilishi mumkin bo‘lgan “aqlli” marketing usullari.
Aqlli turizm konsepsiyasi 2010-yillar oxirida aqlli shaharlarning rivojlanishidan
ilhomlanib, sayyohlarga sayohat qilish uchun mobil ilovalar, kengaytirilgan haqiqat
(AR), virtual haqiqat (VR) va narsalar interneti kabi yangi texnologiyalar tomonidan
qo‘llab-quvvatlangan holda keng tarqaldi (Vang 2013).
Elektron turizm, raqamli turizm va smart turizm xronologik tartibda ketma-ket
paydo bo‘lib, so‘nggi bir necha o‘n yilliklarda turizm sanoatida olib borilgan inqilobiy
o‘zgarishlarni tasvirlaydi va texnologiya kuchi bilan kuchaytiriladi. Biroq, bu
tushunchalar ko‘pincha bir-birining o‘rnida ishlatiladi, chunki ularning barchasi turizm
faoliyatini yaxshilash va yengillashtirish uchun texnologiyalardan foydalanishni o‘z
ichiga oladi (Kononova2020
). Shu bilan birga, ilmiy adabiyotlarda “mobil turizm (M-
turizm)”, “aqlli turizm”, “turizm 4.0” va “virtual turizm” kabi boshqa texnologiyadan
ilhomlangan turizm belgilaridan foydalanilgan.
Smart turizmning rivojlanish bosqichlarini quyidagicha ajratish mumkin:
1. An’anaviy turizm davri (1900-yillar boshlari - 1990-yillar):
8
Li, Y., Hu, C., Huang, C., Duan, L.: The concept of smart tourism in the context of tourism information
services.Tourism Management
58
, 293–300 (2017).doi:
9
Kononova, O.V., Prokudin, D.E., Tupikina, E.:
From e-Tourism to Digital Tourism. Terminologically Review
.In:
Proc. of the Conf. on Scientific Services & Internet (SSI-2020), vol. 2784. CEUR (2020)
581
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
2. Internet va mobil texnologiyalar davri (1990-yillar - 2000-yillar):
- Internetning keng tarqalishi turizm sanoatida katta o‘zgarishlarni keltirib
chiqardi.
- Sayohatchilar o‘zlarining sayohatlarini rejalashtirishda tobora mustaqil bo‘lib
borishdi.
- Onlayn rezervasyon saytlari va sayohat ma’lumotlariga kirish qulayligi
yaxshilandi.
- Mobil texnologiyalarning rivojlanishi sayohatchilarga sayohatlarini boshqarish
va mahalliy ma’lumotlarni olishda yordam berdi.
3. Smart turizmning boshlanishi (2000-yillar oxiri - 2010-yillar oxiri):
4. Smart turizmning keng tarqalishi va rivojlanishi (2010-yillar oxiri - hozirgi
davr):
-
Kengaytirilgan va virtual haqiqat, blockchain texnologiyalari, sun’iy intellekt
va ma’lumotlar xavfsizligi tizimlari smart turizmda qo‘llanila boshladi.
Ushbu davrda
sayohatlar asosan
sayohat
agentliklari va
qo'llanmalar
orqali amalga
oshirilgan.
Sayohatchilar uchun
shaxsiylashtirilgan
xizmatlar kam edi.
Texnologiya rolini
telefoniya va radio
aloqasi tizimlari
cheklab qo'ygan.
"Smart turizm" atamasi keng tarqalib, texnologiyaning turizm
sanoatiga ta'sirini aks ettirdi.
Ma'lumotlar tahlili, sun'iy intellekt va sensorli texnologiyalar
turizmda qo'llanila boshladi.
Sayohatchilarga shaxsiylashtirilgan xizmatlar va onlayn tajribalar
taqdim etildi.
582
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
-
Turizm tajribasini shaxsiylashtirish, barqarorlikni ta’minlash va jamiyatga
ijobiy ta’sir ko‘rsatishga e’tibor qaratildi.
-
Smart turizmning rivojlanishi ko‘plab tadqiqotlar va innovatsiyalarni talab
qilmoqda.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Ushbu maqolada smart turizmning paydo bo‘lishi va rivojlanish tarixini tahlil
qilib, sohaning asosiy bosqichlarini aniqladik. Maqolada an’anaviy turizmdan tortib
hozirgi zamon texnologiyalari yordamida shakllangan smart turizmgacha bo‘lgan
o‘zgarishlarni kuzatdik. Kelgusida smart turizmning yanada rivojlanishi va yangi
texnologiyalarni qo‘llash bilan yanada takomillashib borishi kutilmoqda. Biroq, ushbu
sohada texnologiyalar qo‘llanilishining etikaning ahamiyati, shaxsiy hayotni
himoyalash va jamiyatga ijobiy ta’sir ko‘rsatish muhim ahamiyatga ega.
Ushbu maqola smart turizmning rivojlanish tarixini chuqurroq tushunishga va
kelgusidagi yo‘nalishlarni tahlil qilishga imkon beradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Buhalis, D.: Smart Tourism, pp. 124–127.Edward Elgar Publishing,
Cheltenham, UK (2022).doi:
10.4337/9781800377486.smart.tourism
2. Gretzel, Ulrike & Sigala, Marianna & Xiang, Zheng & Koo, Chulmo. (2015).
Smart tourism: foundations and developments. Electronic Markets. 25.
10.1007/s12525-015-0196-8.
3. Buhalis, D., Amaranggana, A.: Smart Tourism Destinations.In: Z. Xiang,
I. Tussyadiah (eds.) Proc. of the Int. Conf. on Information and Communication
Technologies in Tourism 2014, pp. 553–564. Springer Int. Publishing, Cham
(2014).doi:10.1007/978-3-319-03973-2_40
4. Gretzel, Ulrike & Sigala, Marianna & Xiang, Zheng & Koo, Chulmo. (2015).
Smart tourism: foundations and developments. Electronic Markets. 25.
10.1007/s12525-015-0196-8.
5. Li, Y., Hu, C., Chao, H., & Duan, L. (2014). The concept of smart tourism
under the context of tourism information service. Tourism Tribune, 29, 106-115.
6. Yalçınkaya, P., Atay, L., & Korkmaz, H.I. (2018). An Evaluation on Smart
Tourism. China-USA Business Review.
7. Galvão, A., Abreu, F.B., & Melo, J.J. (2024). Towards a Consensual
Definition for Smart Tourism and Smart Tourism Tools. ArXiv, abs/2402.10830.
8. Li, Y., Hu, C., Huang, C., Duan, L.: The concept of smart tourism in the
context of tourism information services.Tourism Management 58, 293–300
(2017).doi:10.1016/j.tourman.2016.03.014
9. Kononova, O.V., Prokudin, D.E., Tupikina, E.: From e-Tourism to Digital
Tourism. Terminologically Review.In: Proc. of the Conf. on Scientific Services &
583
TURIZM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Internet (SSI-2020), vol. 2784. CEUR (2020).
10. Dushanova, Y. F., Salimova, S. F., & Tulkinovna, M. R. (2023). Prospects
for the Development of Tourism Infrastructure in Uzbekistan.
11. Dushanova, Y. F., & Radjabov, O. O. (2021). Importance and development
of tourist clusters in Uzbekistan. ACADEMICIA: An International Multidisciplinary
Research Journal, 11(5), 342-347.
12. Radjabov, O. O., & Dushanova, Y. F. (2021). Efficient Ways Of Using
Public Relations Tools In Tourism. The American Journal of Management and
Economics Innovations, 3(05), 137-142.
