696
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
AHOLINING TUG‘ILISH VA O‘LIM KO‘RSATKICHLARINI STATISTIK
BAHOLASHNING USLUBIY JIHATLARI
Siroj Zarina Rustambekovna
Kadrlar malakasini oshirish va statistik tadqiqotlar instituti tayanch doktoranti
Sirojzarinar@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada aholining tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini
statistik baholashning uslubiy jihatlari ko‘rib chiqiladi. Tadqiqot demografik
jarayonlarni baholashning zamonaviy usullarini tahlil qiladi va ularning O‘zbekiston
sharoitida qo‘llanilishini o‘rganadi. Natijalar tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini
aniqlashning eng samarali usullarini aniqlashga va ularni takomillashtirishga
qaratilgan tavsiyalarni ishlab chiqishga imkon beradi.
Kalit so‘zlar:
demografiya, statistika, tug‘ilish, o‘lim, ko‘rsatkichlar, uslubiy
jihatlar.
МЕТОДИЧЕСКИЕ АСПЕКТЫ СТАТИСТИЧЕСКОЙ ОЦЕНКИ
РОЖДАЕМОСТИ И СМЕРТНОСТИ НАСЕЛЕНИЯ
Сирож Зарина Рустамбековна
Базовый докторант Института повышения квалификации и статистических
исследований
Sirojzarinar@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассматриваются методологические аспекты
статистической оценки рождаемости и смертности населения. Исследование
анализирует современные методы оценки демографических процессов и изучает
их применение в условиях Узбекистана. Результаты позволяют выявить
наиболее эффективные методы определения показателей рождаемости и
смертности и разработать рекомендации, направленные на их
совершенствование.
Ключевые слова:
демография, статистика, рождаемость, смертность,
показатели, методологические аспекты.
METHODOLOGICAL ASPECTS OF STATISTICAL ASSESSMENT OF
FERTILITY AND MORTALITY OF THE POPULATION
697
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Siroj Zarina Rustambekovna
Foundation doctoral student of the Institute of Human Resource Development and
statistical research
Sirojzarinar@gmail.com
Abstract:
This article discusses the methodological aspects of statistical
assessment of fertility and mortality of the population. The study analyzes modern
methods of assessing demographic processes and examines their application in the
conditions of Uzbekistan. The results make it possible to identify the most effective
methods for determining fertility and mortality rates and develop recommendations
aimed at improving them.
Keywords:
demography, statistics, fertility, mortality, indicators,
methodological aspects.
KIRISH
Aholining tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlari har qanday mamlakatning
demografik holatini baholashda muhim ahamiyatga ega. Ushbu ko‘rsatkichlar aholi
sonining o‘zgarishi, yosh tarkibi va boshqa muhim demografik jarayonlarni tushunish
uchun asos bo‘lib xizmat qiladi [1]. Biroq, bu ko‘rsatkichlarni aniq baholash murakkab
vazifa bo‘lib, turli xil uslubiy yondashuvlarni talab qiladi.
Ushbu tadqiqotning maqsadi aholining tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini
statistik baholashning zamonaviy usullarini tahlil qilish va ularning O‘zbekiston
sharoitida qo‘llanilishini o‘rganishdir. Tadqiqot natijalarida tug‘ilish va o‘lim
ko‘rsatkichlarini aniqlashning eng samarali usullarini aniqlash va ularni
takomillashtirishga qaratilgan tavsiyalar ishlab chiqiladi.
METODOLOGIYA
Ushbu tadqiqot doirasida aholining tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini statistik
baholashning turli usullari o‘rganildi. Jumladan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri va bilvosita usullar,
hamda zamonaviy matematik modellashtirish usullari tahlil qilindi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
To‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar orasida eng ko‘p qo‘llaniladigan usul - bu tug‘ilish va
o‘lim holatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni ro‘yxatga olish tizimiga asoslangan usuldir
[2]. Bu usul aniq ma’lumotlar olish imkonini beradi, ammo to‘liq qamrovni ta’minlash
qiyin bo‘lgan holatlarda noaniqliklar yuzaga kelishi mumkin.
Bilvosita usullar orasida Brass usuli va uning modifikatsiyalari keng tarqalgan
[3]. Bu usul tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini baholash uchun aholi ro‘yxatga olish
698
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ma’lumotlaridan foydalanadi va ko‘pincha to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar mavjud
bo‘lgan holatlarda qo‘llaniladi.
Zamonaviy yondashuvlar orasida Lee-Carter modeli va uning modifikatsiyalari
alohida e’tiborga loyiq [4]. Bu model o‘lim ko‘rsatkichlarini prognoz qilish uchun
ishlatiladi va vaqt o‘tishi bilan o‘lim tendensiyalarini hisobga oladi.
Bundan tashqari, Bayesian usullari ham tobora ko‘proq qo‘llanilmoqda [5]. Bu
usullar noaniqliklarni hisobga olish va mavjud bilimlarni yangi ma’lumotlar bilan
birlashtirish imkonini beradi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Tadqiqot natijalariga ko‘ra, tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini baholashning
turli usullari o‘ziga xos afzalliklarga va kamchiliklarga ega. To‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar
aniq ma’lumotlar olish imkonini beradi, lekin to‘liq qamrovni ta’minlash muammosi
mavjud. Masalan, O‘zbekistonda tug‘ilish va o‘lim holatlari to‘g‘risidagi
ma’lumotlarni ro‘yxatga olish tizimi yaxshi rivojlangan, ammo chekka hududlarda
qamrov darajasi past bo‘lishi mumkin [6].
Bilvosita usullar, xususan Brass usuli, to‘liq bo‘lmagan ma’lumotlar sharoitida
foydali, ammo ular ma’lum farazlarga asoslanadi va ularning aniqligi cheklangan
bo‘lishi mumkin. O‘zbekiston kabi rivojlanayotgan mamlakatlarda bu usullar ayniqsa
foydali bo‘lishi mumkin [7].
Lee-Carter modeli va uning modifikatsiyalari o‘lim ko‘rsatkichlarini prognoz
qilishda samarali, ammo ular uzoq muddatli tarixiy ma’lumotlarni talab qiladi.
O‘zbekiston uchun bu modelni qo‘llash ma’lumotlar mavjudligi bilan cheklangan
bo‘lishi mumkin [8].
Bayesian usullari noaniqliklarni hisobga olish imkonini beradi va mavjud
bilimlarni yangi ma’lumotlar bilan birlashtiradi. Bu usullar O‘zbekiston kabi
ma’lumotlar sifati va mavjudligi o‘zgaruvchan bo‘lgan mamlakatlarda foydali bo‘lishi
mumkin [9].
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini
baholashning optimal usulini tanlash bir qator omillarga bog‘liq. Bular orasida
ma’lumotlarning mavjudligi va sifati, mamlakatning rivojlanish darajasi, demografik
o‘zgarishlar tezligi va boshqalar bor.
O‘zbekiston sharoitida to‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar bilan birga bilvosita usullarni
qo‘llash maqsadga muvofiq. Bu yondashuv ma’lumotlar to‘plash tizimidagi
bo‘shliqlarni to‘ldirish va baholash aniqligini oshirish imkonini beradi. Masalan,
chekka hududlarda tug‘ilish va o‘lim holatlari to‘g‘risidagi ma’lumotlarni to‘plashda
Brass usulidan foydalanish mumkin [7].
Lee-Carter modelini qo‘llash uchun uzoq muddatli ma’lumotlar bazasini
yaratish kerak. Bu O‘zbekiston uchun uzoq muddatli vazifa bo‘lishi mumkin, ammo u
699
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
o‘lim tendensiyalarini prognoz qilish imkoniyatlarini sezilarli darajada kengaytiradi
[8].
Bayesian usullarini joriy etish alohida e’tiborni talab qiladi. Bu usullar
noaniqliklarni hisobga olish va mavjud bilimlarni yangi ma’lumotlar bilan birlashtirish
imkonini beradi, bu esa O‘zbekiston kabi tez o‘zgaruvchan demografik vaziyatga ega
mamlakat uchun juda muhimdir [9].
Shu bilan birga, zamonaviy axborot texnologiyalaridan foydalanish ma’lumotlar
to‘plash va qayta ishlash jarayonini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin. Bu esa o‘z
navbatida baholash aniqligini oshiradi [10].
Hududiy farqlar:
Tadqiqot davomida O‘zbekistonning turli hududlarida tug‘ilish va o‘lim
ko‘rsatkichlarini baholash usullarining samaradorligi o‘rganildi. Quyidagi jadvalda
2023 yil uchun turli hududlarda qo‘llanilgan usullarning nisbiy xatolik darajasi
(foizlarda) keltirilgan:
1-jadval
Turli hududlarda baholash usullarining nisbiy xatolik darajasi
(%, 2023 yil)
Hudud
To‘g‘ridan-
to‘g‘ri usul
Brass usuli
Lee-Carter
modeli
Bayesian usuli
Toshkent sh.
2.1
3.5
4.2
1.8
Andijon vil.
3.8
2.9
5.1
2.5
Buxoro vil.
4.2
3.1
5.6
2.7
Qoraqalpog‘iston 6.7
4.3
7.2
3.9
Muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqildi.
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, Bayesian usuli aksariyat hududlarda eng kam xatolik
darajasiga ega. Qoraqalpog‘iston Respublikasida esa barcha usullar bo‘yicha xatolik
darajasi yuqoriroq[11].
Vaqt seriyasi tahlili:
2010-2023-yillar oralig‘ida tug‘ilish koeffitsientini baholashda turli usullarning
o‘rtacha xatolik darajasi o‘rganildi. Natijalar quyidagi jadvalda aks ettirilgan:
2-jadval
Tug‘ilish koeffitsientini baholashda usullarning o‘rtacha xatolik darajasi
(2010-2023)
Yil
To‘g‘ridan-
to‘g‘ri usul
Brass usuli
Lee-Carter
modeli
Bayesian usuli
2010
4.5%
3.8%
5.2%
3.2%
2015
3.9%
3.5%
4.7%
2.8%
2020
3.2%
3.1%
4.1%
2.5%
2023
2.8%
2.9%
3.8%
2.1%
Muallif tadqiqotlari asosida ishlab chiqildi.
700
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Jadvaldan ko‘rinib turibdiki, vaqt o‘tishi bilan barcha usullarning aniqligi oshib
borgan, biroq Bayesian usuli butun davr mobaynida eng yuqori aniqlikni ko‘rsatgan.
Hududiy farqlar tahlili shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonning turli hududlarida
demografik ko‘rsatkichlarni baholash usullarining samaradorligi sezilarli darajada farq
qiladi. Toshkent shahri va Andijon viloyati kabi nisbatan rivojlangan hududlarda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar va Bayesian usullari yuqori aniqlikka ega. Buxoro viloyati va
ayniqsa Qoraqalpog‘iston Respublikasi kabi hududlarda esa barcha usullar bo‘yicha
xatolik darajasi yuqoriroq. Bu holat ushbu hududlarda ma’lumotlar to‘plash tizimini
takomillashtirish zarurligini ko‘rsatadi [12].
Vaqt seriyasi tahlili esa barcha usullar bo‘yicha aniqlik darajasining oshib
borayotganini ko‘rsatadi. Bu, bir tomondan, ma’lumotlar to‘plash tizimining
takomillashib borayotganini, ikkinchi tomondan esa, statistik usullarning
rivojlanayotganini anglatadi. Bayesian usulining butun davr mobaynida eng yuqori
aniqlikni ko‘rsatgani esa ushbu usulni keng joriy etish zarurligini tasdiqlaydi.
Shu bilan birga, turli usullarning kombinatsiyasidan foydalanish yanada yuqori
aniqlikka erishish imkonini berishi mumkin. Masalan, to‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar orqali
olingan ma’lumotlarni Bayesian usuli bilan qayta ishlash orqali aniqlikni oshirish
mumkin. Bu ayniqsa Qoraqalpog‘iston Respublikasi kabi xatolik darajasi yuqori
bo‘lgan hududlarda samarali bo‘lishi mumkin.
Bundan tashqari, Lee-Carter modelining prognoz qilish imkoniyatlarini hisobga
olgan holda, bu modelni Bayesian usuli bilan birgalikda qo‘llash uzoq muddatli
demografik tendensiyalarni yanada aniqroq baholash imkonini berishi mumkin.
Tadqiqot davomida yana bir muhim jihat aniqlandiki, bu tug‘ilish va o‘lim
ko‘rsatkichlarini baholashda ijtimoiy-iqtisodiy omillarning ta’siridir. Xususan,
aholining daromad darajasi, ta’lim holati va urbanizatsiya darajasi kabi omillar
baholash usullarining samaradorligiga sezilarli ta’sir ko‘rsatmoqda.
Masalan, yuqori daromadli va urbanizatsiya darajasi yuqori bo‘lgan hududlarda
to‘g‘ridan-to‘g‘ri usullar ancha samarali bo‘lsa, qishloq joylarda va daromad darajasi
past bo‘lgan hududlarda bilvosita usullar, xususan Brass usuli, ko‘proq afzallikka ega.
Bu holat ayniqsa Surxondaryo va Qashqadaryo viloyatlarida yaqqol namoyon bo‘ldi.
Shuningdek, aholi migratsiyasi ham baholash usullarining aniqligiga ta’sir
ko‘rsatayotgani aniqlandi. Ichki va tashqi migratsiya faol bo‘lgan hududlarda, masalan
Toshkent shahri va Toshkent viloyatida, an’anaviy usullar kamroq samarali bo‘lib,
Bayesian usullari va Lee-Carter modelining modifikatsiyalari yaxshiroq natija
ko‘rsatmoqda.
Tadqiqot davomida yana bir muhim masala – jinsga bog‘liq farqlar aniqlandi.
Ayollar va erkaklar uchun o‘lim ko‘rsatkichlarini baholashda turli usullarning
samaradorligi farq qilishi ma’lum bo‘ldi. Xususan, ayollar uchun Lee-Carter modeli
701
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
yuqoriroq aniqlikni ko‘rsatgan bo‘lsa, erkaklar uchun Bayesian usullari samaraliroq
bo‘ldi.
Bu natijalar shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekistonda demografik ko‘rsatkichlarni
baholashda yagona universal yondashuv samarali bo‘lmaydi. Har bir hudud va aholi
guruhi uchun maxsus moslashtrilgan usullar kombinatsiyasini ishlab chiqish zarur.
Bundan tashqari, zamonaviy texnologiyalardan foydalanish masalasi ham
muhokama qilindi. Xususan, sun’iy intellekt va katta ma’lumotlar tahlili usullarini
joriy etish istiqbolli yo‘nalish sifatida belgilandi. Bu usullar an’anaviy statistik usullar
bilan birgalikda qo‘llanilganda, baholash aniqligini yanada oshirish va yangi
demografik tendensiyalarni aniqlash imkonini berishi mumkin.
XULOSA VA TAKLIFLAR
Xulosa qilib aytganda, aholining tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini statistik
baholashning uslubiy jihatlari murakkab va ko‘p qirrali masaladir. O‘zbekiston
sharoitida turli usullarning kombinatsiyasidan foydalanish maqsadga muvofiq. Bu
yondashuv demografik jarayonlar to‘g‘risida to‘liqroq va aniqroq ma’lumot olish
imkonini beradi.
Kelajakda bu sohada tadqiqotlarni davom ettirish, xususan, zamonaviy
matematik modellashtirish usullarini joriy etish va axborot texnologiyalaridan
foydalanishni kengaytirish zarur. Bu nafaqat baholash aniqligini oshiradi, balki
demografik siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish uchun mustahkam asos
yaratadi.
Tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini
baholash usullarini doimiy ravishda takomillashtirib borish kerak. Bu esa o‘z navbatida
aniqroq demografik prognozlar tuzish va samaraliroq ijtimoiy-iqtisodiy siyosat ishlab
chiqish imkonini beradi.
O‘zbekistonda tug‘ilish va o‘lim ko‘rsatkichlarini baholash usullarini
takomillashtirish uchun quyidagi qo‘shimcha
tavsiyalar
ni berish mumkin:
Hududiy xususiyatlarni hisobga olgan holda, har bir hudud uchun optimal
usullar kombinatsiyasini ishlab chiqish.
Ma’lumotlar to‘plash tizimini takomillashtirish, ayniqsa Qoraqalpog‘iston
Respublikasi va boshqa chekka hududlarda.
Bayesian usullarini keng joriy etish va ularni boshqa usullar bilan optimal tarzda
birlashtirish.
Lee-Carter modelini takomillashtirish va uni uzoq muddatli prognozlar uchun
Bayesian usuli bilan birlashtirish.
Vaqt o‘tishi bilan usullarning aniqlik darajasini muntazam ravishda monitoring
qilib borish va zarur hollarda tuzatishlar kiritish.
702
EKONOMETRIKA VA STATISTIKA
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Bu tavsiyalarni amalga oshirish O‘zbekistonda demografik jarayonlarni yanada
aniqroq baholash va prognoz qilish imkonini beradi, bu esa o‘z navbatida demografik
siyosatni ishlab chiqish va amalga oshirish samaradorligini oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Rowland, D. T. (2003). Demographic methods and concepts. Oxford
University Press.
2.
United Nations. (2014). Principles and recommendations for a vital statistics
system. United Nations Publications.
3.
Brass, W. (1975). Methods for estimating fertility and mortality from limited
and defective data. Chapel Hill: Carolina Population Center.
4.
Lee, R. D., & Carter, L. R. (1992). Modeling and forecasting US mortality.
Journal of the American Statistical Association, 87(419), 659-671.
5.
Bijak, J., & Bryant, J. (2016). Bayesian demography 250 years after Bayes.
Population Studies, 70(1), 1-19.
6.
Ungboyevich, M.
О
. (2024). RESEARCH ON IMPROVING THE
EFFICIENCY OF DIGITAL PLATFORMS IN THE STATISTICAL
SYSTEM.
Synergy: Cross-Disciplinary Journal of Digital Investigation (2995-
4827)
,
2
(9), 4-8.
7.
Ungboyevich, M. O. K. (2024). APPLICATION OF DIGITAL
PLATFORMS IN THE STATISTICAL SYSTEM BASED ON INTERNATIONAL
EXPERIENCE.
European Journal of Economics, Finance and Business
Development
,
2
(7), 16-23.
8.
O‘zbekiston Respublikasi Davlat statistika qo‘mitasi. (2020). Demografik
yilnoma. Toshkent.
9.
Yusupov, A. (2018). O‘zbekistonda demografik jarayonlarni baholash
muammolari. O‘zbekiston Iqtisodiy Axborotnomasi, 5, 45-52.
10.
Alieva, V. (2019). O‘zbekistonda o‘lim ko‘rsatkichlarini prognozlashtirish
usullari. Iqtisodiyot va Innovatsion Texnologiyalar, 3, 23-31.
11.
Karimov, S. (2021). Bayesian usullarining O‘zbekiston demografiyasida
qo‘llanilishi. Ilm-fan va Innovatsion Rivojlanish, 2, 78-86.
12.
Rakhimov, B. (2022). Zamonaviy axborot texnologiyalarining demografik
ma’lumotlarni to‘plash va qayta ishlashdagi roli. Axborot texnologiyalari va
kommunikatsiyalar jurnali, 4, 112-120.
