712
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
O‘ZBEKISTONDA ELEKTR ENERGIYA TIZIMINI TA’MINLASH
MUAMMOLARI
Otabek Begmullayev
Toshkent davlat texnika universiteti dotsenti PhD
o.begmullaev@gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekistonda elektr ta’minotining dolzarb
muammolari muhokama qilinadi. Energetika infratuzilmasining bugungi holati, elektr
energiyasi taqchilligi sabablari va ushbu omillarning iqtisodiyot va fuqarolarning
kundalik hayotiga ta’sirini tahlil qilishga alohida e’tibor qaratilmoqda. Shuningdek,
energetika sohasini rivojlantirish istiqbollari, jumladan qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini joriy etish va mavjud quvvatlarni modernizatsiya qilish masalalari ham
muhokama qilinmoqda. Maqolada mamlakat elektr ta’minoti tizimining barqarorligi
va samaradorligini oshirish uchun asosiy muammolarni aniqlash va ularni hal qilish
bo‘yicha takliflarni ko‘rib chiqishga qaratilgan.
Kalit so‘zlar: O‘zbekiston elektr ta’minoti, energetika infratuzilmasi, elektr
taqchilligi, qayta tiklanuvchi energiya manbalari, energiya tizimini modernizatsiya
qilish, energiya ta’minoti barqarorligi.
ПРОБЛЕМЫ ОБЕСПЕЧЕНИЯ ЭЛЕКТРОЭНЕРГЕТИКИ В
УЗБЕКИСТАНЕ
Отабек Бегмуллаев
PhD,
доцент Ташкентского государственного технического университета
o.begmullaev@gmail.com
Аннотация:
В данной статье рассматриваются актуальные проблемы
электроснабжения в Узбекистане. Особое внимание уделено анализу
современного состояния энергетической инфраструктуры, причин дефицита
электроэнергии и влияния этих факторов на экономику и повседневную жизнь
граждан. Обсуждаются также перспективы развития энергетики, включая
внедрение возобновляемых источников энергии и модернизацию существующих
мощностей. Целью статьи является выявление основных проблем и
рассмотрение предложений по их решению в целях повышения устойчивости и
эффективности системы электроснабжения страны.
713
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ключевые слова:
электроснабжение Узбекистана, энергетическая
инфраструктура, дефицит электроэнергии, возобновляемые источники
энергии, модернизация энергосистемы, стабильность энергоснабжения.
PROBLEMS OF ELECTRICITY SUPPLY IN UZBEKISTAN
Otabek Begmullaev
PhD, Associate Professor, Tashkent State Technical University
o.begmullaev@gmail.com
Abstract:
This article examines the current problems of electricity supply in
Uzbekistan. Particular attention is paid to the analysis of the current state of the energy
infrastructure, the causes of electricity shortages and the impact of these factors on the
economy and everyday life of citizens. The prospects for energy development,
including the introduction of renewable energy sources and the modernization of
existing capacities, are also discussed. The purpose of the article is to identify the main
problems and consider proposals for their solution in order to improve the sustainability
and efficiency of the country's electricity supply system.
Key words: electricity supply in Uzbekistan, energy infrastructure, electricity
shortage, renewable energy sources, energy system modernization, stability of energy
supply.
KIRISH
O‘zbekiston Markaziy Osiyodagi aholi soni bo‘yicha eng yirik davlat sifatida
elektr energiyasini ishonchli va barqaror ta’minlash borasida jiddiy muammolarga
duch kelmoqda. Aholi va iqtisodiyotning jadal o‘sishi elektr energiyasiga bo‘lgan
ehtiyojni oshiradi, bu esa mavjud muammolarni yanada kuchaytiradi va davlatga
energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilishda qiyinchiliklar tug‘diradi.
O‘zbekiston energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish va barqaror elektr
ta’minotini ta’minlash maqsadida xalqaro hamkorlik imkoniyatlarini faol izlamoqda.
Energetika sohasiga strategik loyihalarni amalga oshirish va investitsiyalarni jalb
etishda xalqaro tashkilotlar, moliya institutlari va xususiy kompaniyalar bilan o‘zaro
hamkorlik muhim o‘rin tutadi.
O‘zbekiston energetika tizimi barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va aholi
turmush sifatini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Biroq, sobiq Ittifoqning boshqa ko‘plab
mamlakatlari singari, O‘zbekistonning energetika infratuzilmasi ham eskirish
muammolariga duch kelmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekiston elektr ta’minoti
tizimining yomonlashuvining sabablari, oqibatlari va mumkin bo‘lgan yechimlari
muhokama qilinadi.
714
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
O‘zbekistonda elektr ta’minoti muammosining dolzarbligi
Bugungi kunda O‘zbekistonda elektr ta’minoti muammosi eng keskin va dolzarb
muammolardan biri bo‘lib qolmoqda. So‘nggi yillarda mamlakatimiz barqaror
iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va aholi turmush sifatini yaxshilash uchun tezkor
yechimlarni talab qiluvchi qator energetika muammolariga duch keldi. Quyida ushbu
muammoning dolzarbligini ta’kidlovchi asosiy jihatlar keltirib o‘tiladi.
1.
Elektr energiyasi iste’molini oshirish:
Aholi sonining ko‘payishi va
sanoatning rivojlanishi bilan O‘zbekistonda elektr energiyasiga bo‘lgan talab muttasil
oshib bormoqda. Bu mavjud infratuzilmaga sezilarli darajada katta yuklamani keltirib
chiqaradi, va iste’mol hajmining oshishiga bardosh bera olmaydi.
2.
Infratuzilmaning yomonlashishi va eskirishi:
Ko‘plab elektr stansiyalari va
elektr uzatish liniyalari Sovet davrida qurilgan bo‘lib, ular hozir modernizatsiyaga
muhtoj. Uskunalarning eskirishi va tez-tez sodir bo‘ladigan baxtsiz hodisalar elektr
energiyasining uzilishiga olib keladi, bu esa hayotimizning barcha sohalariga salbiy
ta’sir qiladi.
3.
Resurslarning notekis taqsimlanishi:
Respublikaning bir qancha hududlarida
elektr ta’minotida uzilishlar kuzatilmoqda, bu ayniqsa qishloq joylarida keskin
kuzatilmoqda. Bu ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi va chekka hududlarning
rivojlanishini sekinlashtiradi.
4.
Yashil energetikaga o‘tish:
global energetika tendensiyalari qayta tiklanuvchi
energiya manbalariga o‘tish zarurligini taqozo qilmoqda. O‘zbekiston quyosh va
shamol energetikasi sohasida salmoqli salohiyatga ega mamlakatlardan biridir ushbu
manbalarni milliy energetika tizimiga integratsiyalash yo‘llarini faol izlamoqda. Biroq,
o‘tish jarayoni katta sarmoya va vaqtni talab qiladi.
5.
Iqlim sharoiti:
Oʻzbekistonning issiq iqlimi energiya tizimiga yuklamani
oshiradi, ayniqsa yoz oylarida havo sovutish moslamalari uchun elektr energiyasi
isteʼmoli oshib boradi.
6.
Davlat dasturlari va investitsiyalar:
O‘zbekiston hukumati energetika
sohasidagi vaziyatni yaxshilash bo‘yicha faol choralar ko‘rmoqda. Yirik infratuzilma
loyihalari amalga oshirilmoqda, xalqaro investorlar jalb etilmoqda, zamonaviy
texnologiyalar joriy etilmoqda. Biroq, barqaror natijalarga erishish uchun barcha
darajadagi kompleks va muvofiqlashtirilgan ish talab etiladi.
Shunday qilib, O‘zbekistonni elektr energiyasi bilan ta’minlash muammosi
mamlakatni yanada rivojlantirish uchun strategik ahamiyatga ega. Ushbu
muammolarni hal qilish tizimli yondashuvni, jumladan, mavjud infratuzilmani
modernizatsiya qilish, yangi texnologiyalarni joriy etish va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirishni talab qiladi.
O‘zbekistonda energiya ta’minoti haqidagi maqolaning maqsadi quyidagi
jihatlarni o‘z ichiga oladi:
715
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1.
Mavjud vaziyatni tahlil qilish:
energiya ta’minotining hozirgi holatini, shu
jumladan energiya manbalari (neft, gaz, ko‘mir, qayta tiklanuvchi manbalar) va
ularning mamlakat umumiy energiya balansidagi ulushini baholash.
2.
Muammolar:
O‘zbekiston energetika tarmog‘i oldida turgan asosiy
muammolarni, masalan, eskirgan infratuzilma, energiya tanqisligi, ekologik
muammolar va boshqalarni aniqlash.
3.
Davlat dasturlari va islohotlari:
Energetika sohasida energiya ta’minotini
yaxshilash, shu jumladan investitsiyalarni jalb qilish, infratuzilmani modernizatsiya
qilish va yangi texnologiyalarni joriy etishga qaratilgan joriy va rejalashtirilgan
dasturlar va islohotlarni ko‘rib chiqish.
4.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarining o‘rni:
O‘zbekistonda qayta
tiklanuvchi energiya manbalaridan (quyosh, shamol, gidroenergetika) foydalanish
imkoniyatlari va hozirgi holatini o‘rganish.
5.
Xalqaro hamkorlik:
O‘zbekistonning energetika sohasidagi xalqaro loyiha va
tashabbuslardagi ishtiroki, boshqa davlatlar va xalqaro tashkilotlar bilan hamkorlik
tavsifi.
6.
Rivojlanish istiqbollari:
O‘zbekistonda yaqin yillar uchun energiya
ta’minotini rivojlantirish prognozlari va senariylari, shu jumladan energiya iste’moli
tarkibidagi mumkin bo‘lgan o‘zgarishlar va innovatsion texnologiyalarni joriy etish.
Ushbu maqola oʻquvchilarga Oʻzbekistonda energiya taʼminotining hozirgi
holati, muammolari va rivojlanish istiqbollari haqida toʻliq tushuncha
berishi,
shuningdek, ushbu muhim sohadagi vaziyatni yaxshilash boʻyicha qanday choralar
koʻrilayotganini koʻrsatishi kerak.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Oxirgi yillarda O‘zbekistonda elektr energiyasi importi ko‘paydi, eksporti esa
kamaydi. Taqdim etilgan maʼlumotlarga koʻra, joriy yilning 5 oyida Oʻzbekistonda
31,9 milliard kVt/soat elektr energiyasi ishlab chiqarilgan. O‘tgan yilning shu davriga
nisbatan bu ko‘rsatkich 1,0 milliard kVt/soatga yoki 3,3 foizga ko‘p, o‘z navbatida,
iste’molchilarga 27 milliard kilovatt/soat elektr energiyasi yetkazib berildi. O‘tgan
yilning shu davriga nisbatan bu ko‘rsatkich 1,6 milliard kVt/soatga yoki 6,5 foizga
oshgani e’tiborga molikki, 2023-yilning yanvar-may oylarida o‘sib borayotgan ichki
iste’molni qoplash uchun 2,5 milliard kVt/soat elektr energiyasi import qilingan. Bu
o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 384,6 million kVt/soat yoki 18,6 foizga ko‘pdir.
Eksportga kelsak, ushbu davrda 1,1 milliard kVt/soat elektr energiyasi eksport
qilindi. Bu o‘tgan yilning shu davriga nisbatan 243,2 million kVt/soatga yoki 18,5
foizga kam demak, O‘zbekiston Markaziy Osiyoda eng yirik elektr energiyasi ishlab
chiqaruvchi va iste’mol qiluvchi davlatlardan biri hisoblanadi. Biroq, mamlakat import
qilinadigan elektr energiyasiga ham qaram bo‘lib qoladi, ayniqsa qishda elektr
716
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
energiyasi iste’moli ko‘proq bo‘lib, ishlab chiqarish kamayadi. O‘zbekiston hukumati
importga qaramlikni kamaytirish maqsadida mahalliy elektr energiyasi ishlab
chiqarishni kengaytirish ustida ishlamoqda. Ushbu strategiya doirasida
mamlakatimizda elektr stansiyalari, quyosh va shamol elektr stansiyalari qurilishi kabi
qator yirik energetika loyihalari amalga oshirilmoqda hamda O‘zbekistonda energiya
samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish
bo‘yicha keng qamrovli chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Kelgusi yillarda
mamlakatimizda elektr energiyasi importi hajmini sezilarli darajada qisqartirish va bu
sohada o‘zini-o‘zi ta’minlash ko‘zda tutilgan.
METODOLOGIYA
Materiallar o‘rganiladi va tahlil qilinadi.
1.
Rasmiy hujjatlar va hisobotlar:
“Energiyadan oqilona foydalanish to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasi
Qonuniga
o‘zgartirish
va
qo‘shimchalar
kiritish
haqida”gi
O‘zbekiston
Respublikasining 2020-yil 14-iyuldagi O‘RQ-628-sonli Qonuni;
O‘zbekiston Respublikasining 2019-yil 21-maydagi “Qayta tiklanuvchi
energiya manbalaridan foydalanish to‘g‘risida”gi O‘RQ-539-son Qonuni;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 11-martdagi “Toshkent
shahri iste’molchilarini energiya resurslari bilan barqaror ta’minlash chora-tadbirlari
to‘g‘risida”gi PQ-91-son Qarori;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “2023-yilda qayta tiklanuvchi
energiya manbalari va energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etishni jadallashtirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi 2023-yil 16-fevraldagi PQ-57-son Qarori;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 13-fevraldagi “Yoqilg‘i-
energetika resurslaridan foydalanish sohasida davlat nazorati samaradorligini oshirish
chora-tadbirlari to‘g‘risida”gi PQ-54-son qarori;
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2022-yil 9-sentabrdagi “Energiya
tejovchi texnologiyalarni joriy etish va kam quvvatli qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirishga doir qo‘shimcha chora-tadbirlar to‘g‘risida”gi PF-220-son
Farmoni;
O‘zbekiston Respublikasi Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 18-oktabrdagi
“O‘zbekiston Respublikasi elektr stansiyalari va tarmoqlaridan texnik foydalanish
qoidalarini tasdiqlash to‘g‘risida”gi 609-son qarori;
Vazirlar Mahkamasining 2022-yil 21-sentabrdagi “Qayta tiklanuvchi energiya
manbalaridan qurilmalar ishlab chiqarishni jadallashtirish to‘g‘risida”gi 518-son
qarori;
717
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Vazirlar Mahkamasining 2021-yil 31-avgustdagi “Yuridik va jismoniy
shaxslarni elektr tarmoqlariga ulash bo‘yicha davlat xizmatlari ko‘rsatishning
ma’muriy reglamentini tasdiqlash haqida”gi 555-son qarori;
O‘zbekiston Respublikasi Energetika vazirligining hisobotlari;
Oʻzbekiston Davlat statistika qoʻmitasining statistik maʼlumotlari.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
1. Statistik ma’lumotlarni tahlil qilish:
- elektr energiyasini ishlab chiqarish va iste’mol qilish bo‘yicha ma’lumotlarni
to‘plash va tahlil qilish;
- elektr energiyasiga bo‘lgan talabning o‘sish dinamikasini o‘rganish.
2.
Qiyosiy tahlil:
- O‘zbekistonning energetika infratuzilmasi va quvvatlarini o‘xshash davlatlar
bilan solishtirish.
Benchmarking: O‘zbekistonning energetika infratuzilmasi va salohiyatini
o‘xshash davlatlar bilan solishtirish
O‘zbekistonning energetika infratuzilmasi va quvvatlarini o‘xshash davlatlar
bilan qiyosiy tahlil qilish kuchli va zaif tomonlarini aniqlash, shuningdek,
takomillashtirish va modernizatsiya qilish yo‘nalishlarini aniqlash imkonini beradi.
Ushbu bo‘limda biz O‘zbekistonning energetika sohasini Markaziy Osiyoning boshqa
mamlakatlari (Qozog‘iston, Turkmaniston, Qirg‘iziston) va iqtisodiy rivojlanish
darajasi va iqlim sharoiti o‘xshash mamlakatlar (masalan, Tojikiston va Ozarbayjon)
bilan taqqoslaymiz.
1. Umumiy o‘rnatilgan quvvat:
- Qozog‘iston: taxminan 22 GVt.
- Turkmaniston: taxminan 5 GVt.
- Qirg‘iziston: taxminan 3 GVt.
- Tojikiston: taxminan 5 GVt.
- Ozarbayjon: taxminan 7 GVt.
- O‘zbekiston: taxminan 14 GVt.
2. Energiya manbalari:
- Qozog‘iston: energiyaning asosiy qismi ko‘mir va gaz elektr stansiyalarida
ishlab chiqariladi, qayta tiklanuvchi energiya sohasi rivojlanmoqda.
- Turkmaniston: asosan gaz elektr stansiyalari, qayta tiklanuvchi energiya
manbalarining ulushi kam.
-
Qirgʻiziston: energiyaning katta qismi gidroelektr stansiyalarida ishlab
chiqariladi.
- Tojikiston: asosan gidroelektrostansiyalar.
718
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
- Ozarbayjon: asosan gaz elektr stansiyalari, lekin qayta tiklanuvchi energiya
manbalari ham rivojlanmoqda.
-
Oʻzbekiston: energiyaning salmoqli ulushi gaz elektr stansiyalari tomonidan
ishlab chiqariladi, GESlar ham mavjud va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini
dastlabki oʻzlashtirish.
3. Infratuzilma va modernizatsiya:
- Qozog‘iston energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish va qayta
tiklanuvchi energiya manbalarini joriy etishga, xalqaro sarmoyalarni jalb qilishga faol
sarmoya kiritmoqda.
- Turkmaniston gaz infratuzilmasini rivojlantirishda davom etmoqda, biroq
modernizatsiya qilishda muammolarga duch kelmoqda.
- Qirg‘iziston moliyaviy imkoniyatlar cheklanganligi sababli modernizatsiya
qilishda qiyinchiliklarni boshdan kechirmoqda.
- Tojikiston GESlarni modernizatsiya qilish va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish kerak
- Ozarbayjon energetika infratuzilmasini faol ravishda modernizatsiya qilmoqda
va qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirmoqda.
– O‘zbekiston eski quvvatlarni modernizatsiya qilish va yangi energiya
manbalarini o‘zlashtirish uchun katta sarmoyaga muhtoj.
Qiyosiy tahlil shuni ko‘rsatadiki, O‘zbekiston ayrim qo‘shni davlatlarga
nisbatan yuqori salohiyat va energiya manbalari xilma-xilligiga ega, lekin qayta
tiklanuvchi energiya manbalarini modernizatsiya qilish va rivojlantirish uchun katta
miqdorda investitsiyalar talab qiladi. Boshqa mamlakatlar tajribasi O‘zbekistonga
kelajakda barqaror va ishonchli energiya ta’minotini ta’minlash imkonini beradigan
strategiyalarni ishlab chiqish va xalqaro investitsiyalarni jalb qilishda foydali bo‘lishi
mumkin.
O‘zbekiston energetika sohasining SWOT tahlili
Kuchli tomonlar (Strengths)
1.
Boy tabiiy resurslar:
- O‘zbekistonda mamlakatning asosiy energiya manbai bo‘lgan tabiiy gazning
katta zaxiralari mavjud.
- daryolar va suv omborlari tufayli gidroenergetika rivojlangan.
2.
Davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash:
-
energetika sohasini rivojlantirish bo‘yicha davlat dasturlari va
strategiyalarining mavjudligi.
- xorijiy investitsiyalarni faol jalb etish va xalqaro moliya institutlari bilan
hamkorlik qilish.
3.
Tajriba va malakali kadrlar:
- mavjud energiya ob'ektlarini ishlatish bo‘yicha ko‘p yillik tajriba.
719
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
- energetika sohasida malakali mutaxassislar va ta’lim dasturlari mavjudligi.
Kamchiliklari (Weaknesses)
1.
Eskirgan infratuzilma:
- ishlab chiqarish quvvatlarining asosiy qismi sovet davrida qurilgan va
modernizatsiyaga muhtoj.
- tarmoqlarda yuqori quvvatlarning yo‘qotishlari.
2.
Investitsiyalar yetishmasligi:
- yangi elektr stansiyalarini qurish va mavjudlarini modernizatsiya qilish uchun
moliyaviy resurslarning cheklanganligi.
- tashqi investorlar va kreditlarga qaramlik.
3.
Ekologik muammolar:
- qazib olinadigan yoqilg‘idan foydalanish natijasida atrof-muhitning yuqori
darajada ifloslanishi.
- energiya samaradorligi va ekologik barqarorlik masalalariga yetarlicha e’tibor
berilmayapti.
Imkoniyatlar (Opportunities)
1.
Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish:
- geografik sharoitlar tufayli quyosh va shamol energetikasini rivojlantirish
uchun katta imkoniyatlar.
- qayta tiklanuvchi energiya loyihalariga xalqaro grantlar va investitsiyalarni jalb
qilish imkoniyati.
2.
Mintaqaviy hamkorlik:
- mintaqaviy energetika loyihalari va qo‘shni davlatlar bilan kelishuvlarda
ishtirok etish.
- qo‘shni davlatlarga elektr energiyasini eksport qilish imkoniyati.
3.
Texnologik rivojlanish:
- energiya infratuzilmasi samaradorligi va ishonchliligini oshirish uchun
zamonaviy texnologiyalar va innovatsiyalarni joriy etish.
- aqlli energiya tarmoqlari va boshqaruv tizimlarini ishlab chiqish.
Tahdidlar (Threats)
1.
Siyosiy va iqtisodiy beqarorlik:
- ichki va tashqi siyosiy risklar investitsiyalarni jalb qilish va loyihalarni amalga
oshirishga salbiy ta’sir ko‘rsatishi mumkin.
- iqtisodiy beqarorlik energetika loyihalarini moliyalashtirish imkoniyatini
cheklashi mumkin.
2.
Iqlim o‘zgarishi:
- iqlim o‘zgarishi gidroenergetika va energetika infratuzilmasi barqarorligiga
ta’sir qilishi mumkin.
- ekstremal ob-havo hodisalarining chastotasi va intensivligi oshishi.
720
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
3.
Texnologiya va uskunalarning tashqi ta’minotiga bog‘liqlik:
- ilg‘or texnologiyalar va uskunalardan foydalanishning cheklanganligi
energetika sohasini modernizatsiya qilishni sekinlashtirishi mumkin.
- potensial savdo va sanksiyalar uskunalar yetkazib berishga ta’sir qiladigan
xavflar.
Elektr ta’minoti tizimining asosiy muammolari
1. Eskirgan infratuzilma
Oʻzbekiston energetika infratuzilmasining katta qismi sovet davrida qurilgan va
kapital taʼmirlash va modernizatsiya
ga muhtoj. Eskirgan elektr stansiyalari,
transformatorlar va elektr uzatish liniyalari ko‘pincha avariyalarga va elektr
energiyasining uzilishiga olib keladi.
O‘zbekiston energetika tizimi barqaror iqtisodiy o‘sishni ta’minlash va aholi
turmush sifatini oshirishda muhim o‘rin tutadi. Biroq sobiq Ittifoqning boshqa ko‘plab
mamlakatlari singari O‘zbekistonning energetika infratuzilmasi ham eskirish va
eskirishga yuz tutmoqda. Ushbu maqolada O‘zbekistonda elektr ta’minoti tizimining
yomonlashuvining sabablari, oqibatlari va mumkin bo‘lgan yechimlari muhokama
qilinadi.
2. Ishlab chiqarish quvvatining yetishmasligi
Mavjud ishlab chiqarish quvvatlari har doim ham elektr energiyasiga o‘sib
borayotgan talabni qondira olmaydi. Bu muammo, ayniqsa, qishda, elektr ta’minoti
tizimidagi yuk sezilarli darajada oshganda keskin avj oladi.
O‘zbekistonda ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmasligi
Soʻnggi yillarda ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmasligi muammosi
Oʻzbekiston energetika tarmogʻi uchun eng dolzarb muammolardan biriga aylandi.
Mamlakat o‘z fuqarolari va iqtisodiyotini barqaror elektr energiyasi bilan ta’minlash
uchun jiddiy bosim ostida. Ushbu muammoning asosiy tomonlarini:
Imkoniyatlarning yetishmasligi sabablari
1.
Elektr energiyasiga bo‘lgan talabning ortishi:
Mamlakatning iqtisodiy
rivojlanishi, urbanizatsiya va aholi sonining o‘sishi elektr energiyasiga bo‘lgan
talabning oshishiga olib keladi. Sanoat korxonalari, turar-joy binolari va qishloq
xo‘jaligi tobora ko‘proq resurslarni talab qilmoqda.
2.
Eskirgan infratuzilma:
Mavjud elektr stansiyalarining aksariyati sovet davrida
qurilgan va endi samaradorlik va ishonchlilikning zamonaviy standartlariga javob
bermaydi. Tez-tez sodir bo‘lgan baxtsiz hodisalar va buzilishlar elektr ta’minotidagi
uzilishlarga olib keladi.
3.
Cheklangan sarmoya:
modernizatsiya va yangi elektr stansiyalarini qurish
uchun mablag‘larning yetishmasligi vaziyatni yanada og‘irlashtiradi. Katta
investitsiyalar zarurligiga qaramay, energetika sohasiga kapital qo‘yilmalar yetarli
emasligicha qolmoqda.
721
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Iqtisodiyot va aholiga ta’siri
1.
Sanoat korxonalari:
Elektr ta’minotining beqarorligi O‘zbekiston
korxonalarining unumdorligi va raqobatbardoshligiga salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda, bu
esa, o‘z navbatida, mamlakat iqtisodiy o‘sishi va rivojlanishini sekinlashtiradi.
2.
Turar-joy iste’molchilari:
elektr energiyasining tez-tez uzilishi fuqarolarning
hayot sifatini yomonlashtiradi, norozilik va noqulaylik tug‘diradi. Bu, ayniqsa, qishda
isitish va yozda konditsionerga ta’sir qiladi.
Mumkin bo‘lgan yechimlar
1.
Mavjud quvvatlarni modernizatsiya qilish:
Eski elektr stansiyalarini
zamonaviy texnologiyalardan foydalangan holda rekonstruksiya qilish ularning
samaradorligi va ishonchliligini oshiradi.
2.
Yangi ishlab chiqarish quvvatlarini qurish:
O‘zbekiston yangi elektr
stansiyalari, jumladan quyosh va shamol elektr stansiyalari kabi qayta tiklanuvchi
energiya obyektlarini qurishga faol sarmoya kiritishi kerak.
3.
Investitsiyalarni jalb qilish:
Mamlakatda xorijiy investorlarni jalb qilish
uchun qulay shart-sharoitlar yaratish, ularga kafolat va imtiyozlar berish kerak.
4.
Energiyani tejash va energiya samaradorligini oshirish:
Iqtisodiyotning
barcha tarmoqlarida energiyani tejash va energiya samaradorligini oshirish dasturlarini
joriy etish energiya tizimiga yukni kamaytirishga yordam beradi.
Ishlab chiqarish quvvatlarining yetishmasligi muammosini hal qilish kompleks
yondashuvni va barcha darajadagi sa’y-harakatlarni muvofiqlashtirishni talab qiladi.
O‘zbekiston energetika sohasini modernizatsiya va rivojlantirishga sarmoya kiritishi,
shuningdek, iqtisodiyotning barqaror va barqaror rivojlanishini ta’minlash hamda
fuqarolarning turmush sifatini yaxshilash uchun innovatsion texnologiyalarni joriy
etish va investitsiyalarni jalb qilishi zarur.
3. Tarmoq yo‘qotishlari
Elektr tarmoqlarida yuqori darajadagi yo‘qotishlar texnik nosozliklar va elektr
energiyasini o‘g‘irlash bilan bog‘liq. Tarmoqlardagi yo‘qotishlar ishlab chiqarish
quvvatlariga yukni oshiradi va tarmoq infratuzilmasini yangilash uchun qo‘shimcha
investitsiyalar talab qiladi.
4. Moliyaviy muammolar
Energetika sohasiga sarmoya kiritilmasligi moliyaviy qiyinchiliklar va xususiy
investorlar uchun jozibadorlikning yo‘qligi bilan bog‘liq. Natijada energetika
infratuzilmasini rivojlantirish va modernizatsiya qilish sustlashmoqda.
5. Atrof-muhit muammolari
O‘zbekistonda elektr energiyasining salmoqli qismi tabiiy gazdan foydalangan
holda issiqlik elektr stansiyalarida ishlab chiqariladi. Bu issiqxona gazlari
chiqindilariga olib keladi va atrof-muhitga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Toza energiya
manbalariga o‘tish zarurati tobora aniq bo‘lib bormoqda.
722
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Muammolarni hal qilish yo‘llari
1. Infratuzilmani modernizatsiya va rekonstruksiya qilish
Davlat mavjud energetika infratuzilmasini modernizatsiya va rekonstruksiya
qilishga investitsiyalarni jalb etish bo‘yicha sa’y-harakatlarni amalga oshirishi kerak.
Bunga eski elektr stansiyalari, transformatorlar va elektr uzatish liniyalarini yangilash
kiradi.
2. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish
O‘zbekiston quyosh va shamol energiyasi kabi qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish uchun salmoqli salohiyatga ega. Ushbu sektorga
investitsiyalarni rag‘batlantirish qazib olinadigan yoqilg‘iga qaramlikni kamaytirishga
va ekologik vaziyatni yaxshilashga yordam beradi.
3. Energiyani tejash va samaradorlikni oshirish
Zamonaviy energiya tejovchi texnologiyalarni joriy etish va energiya
samaradorligini barcha darajalarda - ishlab chiqarishdan tortib iste’mol qilishgacha
oshirish energiya tizimiga yukni kamaytiradi va yo‘qotishlarni kamaytiradi.
4. Takomillashtirilgan boshqaruv va tartibga solish
Energetika sohasini boshqarish va tartibga solishning samarali tizimini yaratish,
shu jumladan ilg‘or monitoring va nazorat usullarini joriy etish elektr ta’minoti
tizimining ishonchliligi va barqarorligini ta’minlashga yordam beradi.
5. Xalqaro hamkorlik
O‘zbekiston energetika sohasidagi xalqaro hamkorlik, jumladan, tajriba,
texnologiya va sarmoya almashishdan naf ko‘rishi mumkin. Xalqaro tashkilotlar va
xususiy kompaniyalar bilan hamkorlik energetika infratuzilmasini modernizatsiya
qilishni jadallashtirishga xizmat qiladi.
Xalqaro hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari
1. Investitsiyalar va moliyalashtirish
O‘zbekiston energetika infratuzilmasini modernizatsiya qilish va kengaytirish
uchun xalqaro sarmoyalarni jalb qilmoqda. Ushbu jarayonning asosiy hamkorlari:
•
Osiyo taraqqiyot banki (OTB):
OTB energetika sohasini rivojlantirish uchun,
shu jumladan tarmoqlarni modernizatsiya qilish va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish loyihalari uchun kreditlar va grantlar ajratadi.
•
Jahon banki:
Jahon banki energiya infratuzilmasini yaxshilash va energiya
samaradorligini oshirishga qaratilgan loyihalarni moliyalashtirishda faol ishtirok
etmoqda.
•
Yevropa tiklanish va taraqqiyot banki (YTTB):
YTTB energiya tizimini
modernizatsiya qilish va barqaror energiya manbalarini rivojlantirish bo‘yicha
loyihalarni qo‘llab-quvvatlaydi.
2. Texnologik hamkorlik
723
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Xalqaro hamkorlar bilan texnologik almashinuv O‘zbekiston energetika
sohasiga ilg‘or texnologiyalarni joriy etishga xizmat qilmoqda. Bunday hamkorlikka
misollar keltirish mumkin:
•
Siemens bilan hamkorlik:
Siemens elektr stansiyalari va elektr tarmoqlarini
modernizatsiya qilish uchun zamonaviy yechimlarni taqdim etadi.
•
General Electric bilan hamkorlik:
General Electric energiya ishlab
chiqarishga samarali va ekologik toza texnologiyalarni olib kirishga yordam beradi.
3. Qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish
O‘zbekiston quyosh va shamol energiyasi kabi qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish bo‘yicha xalqaro tashkilotlar va kompaniyalar bilan faol
hamkorlik qilmoqda. Asosiy loyihalar:
•
Masdar (BAA) bilan hamkorlik:
Masdar O‘zbekistonda quyosh elektr
stansiyalari qurilishiga sarmoya kiritadi.
•
Total Eren (Fransiya) bilan hamkorlik:
Total Eren mamlakatda shamol
energetikasini rivojlantirish loyihalarini amalga oshirmoqda.
4. Mintaqaviy hamkorlik
O‘zbekiston barqaror va o‘zaro manfaatli elektr ta’minotini ta’minlash
maqsadida qo‘shni davlatlar bilan energetika sohasidagi hamkorlikni rivojlantirmoqda.
Mintaqaviy hamkorlikning asosiy yo‘nalishlari qatoriga kiradi:
•
Qozog‘iston bilan energiya almashinuvi:
energiya almashinuvi va energiya
tizimini integratsiyalashuvi bo‘yicha qo‘shma loyihalar.
•
Tojikiston bilan hamkorlik:
gidroenergetika resurslarini taqsimlash va elektr
energiyasini uzatish infratuzilmasini rivojlantirish.
5. Ekologik tashabbuslar
Xalqaro hamkorlik ekologik vaziyatni yaxshilash va issiqxona gazlari
chiqindilarini kamaytirishga ham qaratilgan. Bunday tashabbuslarga misollar:
•
Birlashgan Millatlar Tashkilotining Taraqqiyot Dasturi (BMTTD) bilan
hamkorlik:
BMTTD energiya samaradorligini oshirish va qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish bo‘yicha loyihalarni amalga oshirmoqda.
•
Global ekologik fond (GEF) bilan hamkorlik:
GEF emissiyalarni kamaytirish
va energetika sektorining ekologik barqarorligini yaxshilashga qaratilgan loyihalarni
qo‘llab-quvvatlaydi.
Muvaffaqiyatli xalqaro hamkorlik misollari
1.
Navoiy viloyatidagi quyosh elektr stansiyasi:
Loyiha Masdar bilan
hamkorlikda amalga oshirildi va Markaziy Osiyodagi eng yirik quyosh elektr
stansiyasiga aylandi.
2.
Issiqlik elektr stansiyasini modernizatsiya qilish loyihasi:
O‘zbekiston
Siemens bilan birgalikda bir qancha issiqlik elektr stansiyalarini yangiladi, bu esa
ularning samaradorligini oshirdi va zararli chiqindilarni kamaytirdi.
724
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
XULOSA
O‘zbekistonda elektr ta’minoti tizimini ta’minlash muammolari davlat, xususiy
sektor va xalqaro hamjamiyatdan kompleks yondashuv va jiddiy sa’y-harakatlarni
talab qiladi. Infratuzilmani modernizatsiya qilish, qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish va energiya samaradorligini oshirish O‘zbekistonga mavjud
qiyinchiliklarni yengib o‘tishga, aholi va iqtisodiyotni ishonchli va barqaror elektr
energiyasi bilan ta’minlashga yordam beradigan asosiy yo‘nalish hisoblanadi.
O‘zbekiston energetika sektorining SWOT-tahlili o‘sish va rivojlanish uchun
muhim salohiyatni, shuningdek, yengib o‘tishi kerak bo‘lgan jiddiy muammolarni
ochib beradi. Infratuzilmani modernizatsiya qilish, qayta tiklanuvchi energiya
manbalarini rivojlantirish va energiya samaradorligini oshirishga qaratilgan
strategiyalarni muvaffaqiyatli amalga oshirish O‘zbekistonning energiya xavfsizligi va
barqarorligini sezilarli darajada yaxshilashi mumkin.
Ushbu materiallar va usullardan foydalanish O‘zbekiston energetika
tarmog‘ining bugungi holati va muammolarini har tomonlama tushunish imkonini
beradi. Tadqiqotga kompleks yondashuv mamlakatni elektr energiyasi bilan ta’minlash
muammosini hal etish bo‘yicha asosli tavsiyalar ishlab chiqishni ta’minlaydi.
O‘zbekiston energetika sohasini modernizatsiya qilishda xalqaro hamkorlik
muhim o‘rin tutadi. Investitsiyalarni jalb qilish, ilg‘or texnologiyalarni joriy etish va
qayta tiklanuvchi energiya manbalarini rivojlantirish mamlakatimizga mavjud
muammolarni yengish va barqaror elektr ta’minotini ta’minlashga yordam bermoqda.
Mintaqaviy hamkorlik va ekologik tashabbuslar ham O‘zbekistonda yanada barqaror
va ekologik toza energiya tizimini yaratishga yordam bermoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
Захидов, Р.А., Таджиев, У.А., Киселева, Е.И. Тенденции развития
сектора электроэнергетики Узбекистана и проблемы энергетической,
экологической безопасности. Экологическая, промышленная и энергетическая
безопасность
-
2019. С. 677
-682.
2.
Кодиров Д.Б. Водная, продовольственная и энергетическая безопасность
в условиях Узбекистана.
International conferences on learning and teaching (Vol. 1,
No
. 2). 2022. С. 3.
3.
Кашкаров, А.П. Автономное электроснабжение частного дома своими
руками / А.П.Кашкаров. - Рн/Д: Феникс,2019. – 320 c.
4.
Zharov V., Tokarenko A. Quantitative assessment of sustainability level of
industrial enterprises // BIO Web of Conferences Aquaculture-2023. – 2023. – Vol.
05003. URL: https://doi.org/10.1051/bioconf
/20248405003 (дата обращения
15.09.2023).
725
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
5.
Zakharchenko N., Kosaretskyi Y., Andreichenko A. Methodical provision of
assessment of the efficiency of the functioning of a high-tech industrial enterprise on
the basis of score-coefficient method // Economic Innovations. – 2023. – Vol. 25. –
№
87. – P. 18–26.
URL: https://doi.org/https://doi.org/10.31520/ei.2023.25.2 (дата
обращения 15.09.2023).
6.
Dinolov O. Energy ef
fi
ciency of induction motor drives: state of the art,
analysis and recommendations // Energies. – 2023. – Vol. 16. –
№ 7136. URL:
https://doi.org/10.3390/en162071
-36 (
дата
обращения
15.09.2023).
7.
Otabek, A., & Otabek, B. (2023, January). Alternative energy and its place in
ensuring the energy balance of the Republic of Uzbekistan. In AIP Conference
Proceedings (Vol. 2552, No. 1). AIP Publishing.
8.
Akhmedov, O., & Begmullaev, O. (2020). The ways ensuring energy balance
in Uzbekistan. In E3S Web of Conferences (Vol. 216, p. 01137). EDP Sciences.
9.
Shinkevich A.I. Modeling the efficiency of using digital technologies of
energy and resource saving technologies at petrochemical enterprises // International
Journal of Energy Economics and Policy. – 2020. – Vol. 10 (5). – P. 1–6. URL:
https://doi.org/10.32479/ijeep.9837
(
дата
обращения
15.09.2023).
10.
Yepifanova I.Yu., Dzhedzhula V.V. Modelling of potential level of
industrial enterprises // WSEAS Transactions on Environment and Development. –
2022. – Vol. 17. – P. 556–565.
11.
The effect of electricity distribution loos, electricity power consumption,
electricity intensity on energy consumption in West Africa / A. Mohammed, S. Ismail,
F. Roslan, A. Ahmad // International Journal of Energy Economics and Policy. – 2022.
– Vol. 12. –
№ 5.
– P. 361–369. URL: https://doi.org/10.32479/ijeep.13386 (
дата
обращения
15.09.2023).
12.
Dzhedzhula V., Yepifanova I. Optimization of energy saving potential of
industrial enterprises // 11th International Conference on Advanced Computer
Information Technologies (ACIT). –
2021.
–
P. 433–436. DOI:
10.1109/ACIT52158.2021.9548428.
13.
Energy-efficient field-oriented control for induction motors taking into
account core losses / G. Khoury, R. Ghosn, F. Khatounian, M. Fadel, M. Tientcheu //
Proceedings of the 18th International Conference on Power Electronics and Motion
Control. – Budapest, Hungary, 2018. – P. 543–548.
14.
Maryasin O.Y. Two-stage problem of optimizing smart grid energy
consumption at the enterprise //
4th International Conference on Control Systems,
Mathematical Modeling, Automation and Energy Efficiency-2022
. – Lipetsk, Russian
Federation, 2022. – P. 808–813. DOI: 10.1109/SUMMA57301.2022.9973902.
15.
Хусаинов Р.Р. Замонавий
электр энергетикаси муаммоларини таҳлил
қилиш ва уларни ҳал қилишнинг стратегик усуллари. Саноат иқтисодиёти ва
726
SANOAT IQTISODIYOTI
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON
WWW.INFOCOM.UZ
менежменти: муаммо ва ечимлар» мавзусидаги 3
-
халқаро илмий
-
амалий
конференция материаллари. Мақолалар ва тезислар тўплами. Т.: 2 май 2023 йил
.
16.
Novel sampling-based optimal motion planning algorithm for energy-
e
ffi
cient robotic pick and place / M.M. Alam, T. Nishi, Z. Liu, T.A. Fujiwara //
Energies.
–
2023.
–
Vol. 16. –
№ 6910. P. 1
–22. URL:
https://doi.org/10.3390/en16196910
дата
обращения
15.09.2023).
17.
World Bank Group. (2020).
Uzbekistan’s Energy Sector: Evaluation of
Energy Sector Projects
. Washington, DC: World Bank. Retrieved from
18.
Ministry of Energy of the Republic of Uzbekistan.
(2021).
Annual Report on
the State of Energy Sector in Uzbekistan
. Tashkent: Ministry of Energy. Available at
Ministry of Energy Uzbekistan.
19.
Shavkat Mirziyoyev's Address to the Nation. (2020).
Strategic Goals for the
Energy Sector in Uzbekistan
. Tashkent: President of Uzbekistan’s Press Office.
20.
International Renewable Energy Agency (IRENA).
(2021).
Renewable
Energy Prospects for Uzbekistan
. Abu Dhabi: IRENA. Retrieved from IRENA.
21.
European Bank for Reconstruction and Development (EBRD). (2019).
Renewable Energy in Uzbekistan: Challenges and Opportunities
. London: EBRD.
Retrieved from EBRD.
22.
Uzbekistan’s National Electric Grid. (2022).
Report on the Performance of
National Electric Grid in Uzbekistan
. Tashkent: Uzbekenergo. Available at
23.
Asian Infrastructure Investment Bank (AIIB). (
2020).
Energy Infrastructure
Investment in Uzbekistan
. Beijing: AIIB. Retrieved from AIIB.
