HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA XIZMAT KO‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI

753

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

HUNARMANDCHILIK MAHSULOTLARI BOZORIGA XIZMAT

KO‘RSATISHNING XORIJ TAJRIBASI

Ergasheva Aziza Farmonovna

Buxoro davlat universiteti, tayanch doktoranti

azizaergasheva1986@gmail.com

Annotatsiya:

Ushbu maqolada hunarmandchilikning dunyo iqtisodiyotida

tutgan o‘rni, hunarmandchilik mahsulotlari bozoriga xizmat ko‘rsatish holati tahlillari
keltirilgan. Hunarmandchilik mahsulotlari bozoriga xizmat ko‘rsatishning xorij
tajribasi sifatida Janubiy Koreya, Hindiston, Singapur, Buyuk Britaniya, Rossiya,
Qozog‘iston kabi mamlakatlarda hunarmandlar faoliyati o‘rganilgan.

Kalit so‘zlar: hunar, hunarmandchilik, hunarmandchilik mahsuloti,

hunarmandchilik mahsulotlari bozori.

ЗАРУБЕЖНЫЙ ОПЫТ ОБСЛУЖИВАНИЯ РЫНКА РЕМЕСЛЕННЫХ

ИЗДЕЛИЙ

Эргашева Азиза Фармоновна

Бухарский государственный университет, докторант

azizaergasheva1986@gmail.com

Аннотация

:

В данной статье представлена роль ремесел в мировой

экономике, проведен анализ состояния рынка услуг ремесленной продукции. В

качестве зарубежного опыта обслуживания рынка ремесленных изделий изучена

деятельность ремесленников таких стран, как Южная Корея, Индия, Сингапур,

Великобритания, Россия, Казахстан.

Ключевые слова:

ремесло,

ремесленник, ремесленная продукция, рынок

ремесленной продукции.

FOREIGN EXPERIENCE OF PROVIDING SERVICES TO THE CRAFT

PRODUCTS MARKET

Ergasheva Aziza Farmonovna

Bukhara State University, PhD student

azizaergasheva1986@gmail.com

754

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Abstract:

In this article, the role of crafts in the world economy, the analysis of

the state of service to the craft products market is presented. As an advanced foreign
experience of providing services to the market of handicraft products, the activities of
craftsmen in countries such as South Korea, India, Singapore, Great Britain, Russia,
and Kazakhstan have been studied.

Key words: craft, craftsman, craft product, craft product market.

KIRISH

Hunarmandchilik an’anaviy qadriyatga ega bo‘lib, u yoki bu ma’lum bir

mintaqa, millatning mahalliy yashash tarzi, udumlariga xosdir. Hunarmandchilik
mahsulotlarini ishlab chiqarish ko‘nikmalari avloddan-avlodga o‘tib keladi. Garchi
zamonaviy dunyoda sanoat mahsuloti bozorni egallab turgan bo‘lsa ham,
hunarmandchilik mahsulotlari hali ham mashhurlikka ega

1

. Keling hunarmandchilik

mahsulotlariga berilgan ta’riflarni ko‘rib chiqsak: “Hurmandchilik foydali va bezak

buyumlari toʻliq qoʻlda yoki oddiy asboblar yordamida yasaladigan faoliyat turidir”.

Odatda bu atama tovar ishlab chiqarishning an’anaviy vositalariga nisbatan
qo‘llaniladi. Buyumlarning individual hunarmandchiligi asosiy mezon bo‘lib, bunday
buyumlar ko‘pincha madaniy yoki diniy ahamiyatga ega. Ommaviy ishlab chiqarish
yoki mashinalar tomonidan tayyorlangan buyumlar hunarmandchilik mahsulotlariga
kiritilmaydi

2

.

Hun

armandlar tomonidan toʻliq qoʻlda yoki qoʻl asboblari yoki hatto mexanik

vositalar yordamida ishlab chiqarilgan mahsulotlar hunarmandning toʻgʻridan

-

toʻgʻri

qoʻl mehnati tayyor mahsulotning eng muhim tarkibiy qismi boʻlib qolaveradi. Ular

miqdori va xom ashyosi bo‘yicha cheklovsiz ishlab chiqariladi, barqaror resurslardan
olingan materiallar hisoblanadi. Hunarmandchilik mahsulotlarining o‘ziga xos
xususiyati ularning utilitar, estetik, badiiy, ijodiy, madaniy, dekorativ, funktsional,
an’anaviy, diniy va ijtimoiy ramziy ahamiyatli bo‘lishida

3

.

ADABIYOTLAR TAHLILI

Hunarmandchilik mahsulotlari bozorida xizmat ko‘rsatishni rivojlantirish ilmiy-

nazariy va metodologik muammolarini tadqiq etishga g‘arb olimlaridan R. Suntrayuth,
J. Jaitly, F. Codignola, U.S. Yadav, R. Tripathi, M.A. Tripathi, G.P. Yadav, A. Anand,
M.N. Gayatri, N. Narain, S. Mishra, S. Sood, C. Council, rossiyalik olimlardan

И.А.

Седых, Ж.

A.

Жумадилова, И.Н.

Водянова, В.В.

Волков, Т.В.

Белова, Д.Е.

Гаврилов va boshqa olimlar muhim hissa q

o‘shishgan.

O‘zbekistonlik olimlar va mualliflar tomonidan hunarmandchilik mahsulotlari

1

De Silver G., Kundu P. Handicraft products: Identify the factors that affecting the buying decision of customers (The

Viewpoints of Swedish Shoppers). – 2013.

2

Wikipediya elektron ensiklopediyasi, http://en.wikipedia.org/wiki/Handicraft

3

Definition adopted for crafts/artisan products at the UNESCO/ITC International Symposium on “Crafts and the

International Market: Trade and Customs Codification”, Manila, Philippines, October 1997

755

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

bozorida xizmat ko‘rsatishni rivojlantirishning nazariy, uslubiy va amaliy jihatlari juda
kam o‘rganilgan. Mamlakatimizning aksariyat olimlari asosan hunarmandchilik
mahsulotlari bozorida xizmat ko‘rsatishni rivojlantirish muammolarini tadqiq etishga
hissa qo‘shganlar. Ular orasida Q.M. Mo‘minovna, M.A. Abdurashidovich, X.M.
Gulamdjanovnalarning ilmiy ishlari ham salmoqli ahamiyatga ega. Biroq,
O‘zbekistonda hunarmandchilik mahsulotlari bozoriga xizmat ko‘rsatishning ilmiy-
uslubiy asoslarini ishlab chiqish, bu jarayonni takomillashtirish asosida hunarmandlar
faoliyati samaradorligini oshirish masalalari deyarli tadqiq etilmagan.

METODOLOGIYA

Tadqiqotda tizimli va kompleks yondashuv, funksional yondashuv, analiz va

sintez, monografik tahlil, statistik ma’lumotlarni guruhlash, qiyosiy tahlil, dastlabki
ma’lumotlarni yig‘ish kabi usullardan foydalanildi.

MUHOKAMA VA NATIJALAR

Jahon hunarmandchilik bozori hajmi 2023-yilda 830,4 milliard AQSh dollarini

tashkil etgan bo‘lib, 2024-2032-yillarda bozor 9,2% o‘sish sur’atini ko‘rsatib, 2032-
yilga kelib 1,864,1 milliard AQSh dollariga yetishi prognoz qilinmoqda. Noyob qo‘lda
ishlangan mahsulotlarga iste’molchilar talabining ortib borayotgani, elektron tijorat
platformalari sonining ko‘payishi, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlanayotgan
tashabbus va qonunlarning kuchayishi, madaniy tadbirlar va festivallarning ko‘payishi
bozorni rivojlantirayotgan asosiy omillaridan sanaladi.

Tadqiqotlar natijasida dunyo hunarmandchilik mahsulotlari bozori quyidagi

tendensiyalarda faoliyat olib borilayotganligi aniqlandi:

- hunarmandchilik sektori rivojlanayotgan dunyoda qishloq xo‘jaligidan keyin

ikkinchi eng katta bandlik sohasidir. Hunarmandlar butun dunyo bo‘ylab bozorlarda
topiladi va odatda o‘z uylaridan tashqarida yoki hech qanday texnikasiz yoki kichik ish
joylarida ishlaydi

4

;

- Hindistonda hunarmandning o‘rtacha daromadi kuniga atigi 3,40 dan 4,50

dollargacha, malakasiz ishchilar uchun esa kuniga 3,60 dollarni tashkil qiladi

5

. Qishloq

joylarda joylashgan hunarmandlar uchun o‘rtacha daromad kuniga 0,89 sentni tashkil
qiladi

6

. Hunarmandlarning atigi 34 foizi doimiy maosh oladi;

- sayyohlar hunarmandchilik buyumlariga madaniy qimmatligi tufayli oddiy

iste’mol tovarlariga qaraganda 17% ko‘proq pul sarflashga tayyorligi

7

;

4

“Artisan

Development

Projects,” Cultural

Survival,

accessed September 16,2021,

https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/artisan-development-projects

5

Natalie Gupta, “A Story of (Foretold) Decline: Artisan Labor in India.”, “India Minimum Wage Rates,” Global People

Strategist.

6

Subhamoy Banik, “A Study on Financial Analysis of Rural Artisans in India: Issues and Challenges.”

7

Christoph Fuchs, Martin Schreier, and Stijn M.J. van Osselaer, “The Handmade Effect: What’s Love Got to Do with

It?”.

756

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

- hunarmand korxonalarning taxminan 98 foizi tegishli mamlakat hukumati

tomonidan tartibga solinmaydi, ya’ni ular adolatsiz ish haqi va boshqa adolatsiz biznes
amaliyotlaridan qonuniy himoyaga ega emaslar

8

. Natijada, hunarmandlar uchinchi

tomon vositachilari va pudratchilar oldida moliyaviy jihatdan zaifdir;

- Ethik Collective tomonidan 2784 hunarmandni qo‘llab-quvvatlaydi, ular jami

609291 hunarmandchilik mahsulotlari ishlab chiqaradi, bu esa ushbu hunarmandlarga
11152 qaramog‘idagilarning moliyaviy xavfsizligini ta’minlashga yordam beradi

9

.

Umuman hunarmand kim degan savolga, Oxford Language Dictionary lug‘atida

shunday ta’rif berilgan

10

:

hunarmand

- madaniy ahamiyatga ega mahsulotlar ishlab

chiqarish uchun odatda an‘anaviy usullar va mahalliy materiallardan foydalangan
holda malakali hunarmandchilik bilan shug‘ullanadigan ishchi.

Umuman olganda, hunarmandlar kichik hajmdagi madaniy mahsulotlar ishlab

chiqaruvchilardir. Hunarmandchilikning o‘ziga xos xususiyatlari mahsulotlarni
loyihalash, yaratishda an’anaviy usullardan foydalanish va mahalliy materiallardan
foydalanishni o‘z ichiga oladi. Hunarmandlar butun dunyo bo‘ylab bozorlarda topiladi
va odatda o‘z uylaridan tashqarida yoki hech qanday texnikasiz, kichik ish joylarida
faoliyat ko‘rsatadi

11

.

Dunyo boʻylab hunarmandlarning taxminan toʻrtdan uch qismini

ayollar tashkil qiladi va Janubiy Osiyodagi hunarmandla

rning yarmidan koʻpi

ayollardir

12

. Nepaldagi hunarmandlarning 80 foizi ayollar, Hindistondagi

hunarmandlarning 56,13 foizi ayollardir

13

. O‘z hunarmandchiligi bo‘yicha keng

ko‘lamli amaliy mashg‘ulotlarga ustuvor ahamiyat berish, qashshoqlik va boshqa bir
qancha omillar tufayli hind hunarmandlarining 90% hech qanday rasmiy ta’lim
olmagan va hindistonlik qishloq ayollarining 50,6 foizi savodsizdir

14

. Garchi ko‘p

hunarmandlar o‘zlarini qimmatli madaniy an’analarni davom ettiruvchi deb
hisoblashsa-da, ular teng ravishda daromad olish va qaramog‘idagilarni ta’minlashga
investitsiya qilishadi

15

.

8

“The State of the Handworker Economy 2018,” Bloomberg Philanthropies.

9

Jenna Rakuita and Ethik Collective “Impact Evaluation Report.

10

“Oxford Learner’s Dictionary,” Oxford Language Dictionary, accessed September 7, 2022,

https://www.oxfordlearnersdictionaries.com/us/definition/english/artisan_1.

11

Lydia Leon, “Artisan Development Projects,” Cultural Survival, accessed September 16, 2021,

https://www.culturalsurvival.org/publications/cultural-survival-quarterly/artisan-development-projects

12

“The State of the Handworker Economy 2018,” Nest, Bloomberg Philanthropies, May 2019,

https://assets.bbhub.io/dotorg/sites/2/2019/05/Nest-State-of-the-Handworker-Economy-Report.pdf.

13

“South Asia —

Global Village Gifts,” Global Village Gifts, accessed October 2, 2021,

http://www.globalvillagegifts.org/southasia#:~:text=Eighty%20percent%20of%20the%20artisans%20are%20women%
3B%20most%20 artisans%20are%20uneducated.
Priya Krishnamoorthy, “How Investing in Women Artisans Can Catalyze India’s Economy,” Impact Entrepreneur,
February 15,

14

Subhamoy Banik, “A Study on Financial Analysis of Rural Artisans in India: Issues and Challenges,” International

Journal of Creative Research Thoughts 5, no. 4 (December 2017): 2320–2882,

https://ssrn.com/abstract=3137936

.

Rajiv Mehta et al., “Annual Report 2016–7,” National Statistical Commission, accessed September 7, 2022,
https://mospi.gov.in/documents/213904/0/nsc_AR_2016-17.pdf/b4eb2249-bd7d-fd86-67c7-
ada219cb64db?t=1595170355439.

15

Lydia Leon, “Artisan Development Projects.”

757

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Janubiy Osiyodagi hunarmandlar turli hunarmandchilik buyumlarini ishlab

chiqaradilar. Hindistonda 3000 dan ortiq rasmiy ravishda aniqlangan turli xil
hunarmandchilik buyumlari mavjud

16

. Birgina 2018-yilda ishlab chiqarilgan

hunarmandchilik mahsulotlarining 64 %i moda aksessuarlari edi

17

. Hunarmandchilik

sektori rivojlanayotgan dunyoda qishloq xo‘jaligidan keyin ikkinchi eng katta bandlik
sohasi hisoblanadi.

Hunarmandlar ishchilarning salmoqli qismini tashkil qilsa -da, ularning ta’siri

ko‘pincha bozorda aks etmaydi. Masalan, Hindiston hunarmandchiligi eksporti 2019–
2020 yillardagi Hindiston umumiy eksportining atigi 1,2 foizini tashkil etib, 3,5
milliard dollarni tashkil etdi

18

. Hunarmand mehnatining norasmiyligi tufayli ko‘plab

savdolar qayd etilmagan bo‘lib, hunarmandlar savdosining haqiqiy miqdoriy ta’sirini
to‘g‘ri baholashni qiyinlashtiradi

19

. Hind hunarmandlarining 90% norasmiy ravishda

yoki soliq va mehnat qonunlariga oid rasmiy huquqiy standartlardan tashqarida
ishlaydi

20

. Asosan, butun dunyo bo‘ylab hunarmandlarga qanday kompensatsiya

to‘lanishi yoki soliqqa tortilishiga oid qonunlar, shuningdek, imtiyozli kreditlar yoki
monopoliyaga qarshi qonuniy himoya yo‘q

21

.

Aksariyat hunarmandlar sanoati kam rivojlangan mamlakatlarda yashaydi va

ishlaydi, hunarmandchilik sohasi rivojlanayotgan dunyoda bandlikning ikkinchi yirik
sohasi hisoblanadi

22

.

Butun dunyo boʻylab hunarmandlarni sanab oʻtish qiyin boʻlsa

-

da, ularning mehnati qonuniy norasmiy xususiyatga ega boʻlganligi sababli, butun

dunyo bo

ʻylab hunarmandlar soni 125 milliondan 300 milliongacha oʻzgarib turadi

23

.

Hindiston, Nepal, Pokiston, Bangladesh, Butan va Shri-Lankani kabi hududda

50 millionga yaqin hunarmand yashab, mehnat qiladi

24

.

Janubiy Osiyolik

hunarmandlarning aksariyati qishloq joylarda yashasa-da, boshqalari yanada barqaror
ish va keng bozor izlab Nyu-Dehli yoki Katmandu kabi yirik shaharlar kabi shahar
markazlariga ko‘chib ketishgan. Shuningdek, hunarmandlarning 78 foizi o‘z
mahsulotlarini yirikroq shahar yoki shahar o‘rniga faqat o‘z qishlog‘idagi bozorlarda

16

. UNESCO, “UNESCO - Traditional Craftsmanship,” accessed April 27, 2022, https://ich.unesco.org/en/traditional-

craftsmanship00057.

17

The State of the Handworker Economy 2018,” Nest.

18

“US Trade with India Overall Trends,” Office of Technology Evaluation, 2020,

https://www.bis.doc.gov/index.php/documents/technology-evaluation/ote-data-portal/country-analysis/2747-2020-
statisticalanalysis-of-u-s-trade-with-india/file.

19

British Council Creative Economy, “Business of Handmade - The Relationship Between the Informal Economy and

the Cultural Economy in the Global South - Medium,” August 4, 2021, https://medium.com/informal-economy-in-the-
global-south/businessof-handmade-670f63efc740.

20

Priya Krishnamoorthy, “How Investing in Women Artisans Can Catalyze India’s Economy.”

21

“Business of Handmade - The Relationship between the Informal Economy and the Cultural Economy in the Global

South - Medium,” British Council Creative Economy.

22

Akeel Khalid, “The Untapped Economic Development Potential of the Artisan Sector,” accessed September 14, 2022,

https://medium.com/@akeel.khalid/the-untapped-economic-development-potential-of-the-artisan-sector-ccfbd6690a58.

23

“UNESCO - Traditional Craftsmanship,” UNESCO, accessed April 27, 2022, https://ich.unesco.org/en/traditional-

craftsmanship00057.

24

P. Krishnamoorthy, A. Kapur, and A. Subramanyam, “Business of Handmade: The Role of Craft-based Enterprises in

‘Formalizing' India’s Artisan Economy.”

758

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

sotgan

25

. Ko‘pchilik hunarmandlar qishloqda joylashgani bois, ko‘pchilik

vositachilarni, hunarmandning mahsulotini sotib olib, shahar markazlariga olib chiqib,
qimmatroq narxlarda sotishni qo‘llaydi

26

.

Tadqiqotimiz davomida hunarmandchilik mahsulotlari bozoriga xizmat

ko‘rsatishningning ilg‘or xorij tajribasini O‘zbekiston bilan bir vaqtda mustaqillikka
erishgan O‘rta Osiyo mamlakatlaridan biri Qozog‘istondan boshlasak, Qozog‘istonda
hunarmandchilik buyumlariga – jabduqlar, k

igizlar (tekemetlar), yogʻoch, suyak va

metalldan yasalgan buyumlar, chiroyli tarzda tikilgan bosh kiyimlar, ko‘ylaklar,
sumkalar va egarlar, an’anaviy naqsh va o‘ymakorlik naqshlari yordamida yog‘och
kosalar, katta-katta kosalarni ko‘z oldimizga keltirishimiz kerak.

Qozog‘istonda hunarmandchilik zamonaviy ko‘p ukladli ijtimoiy bozor

iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri bo‘lib, raqobat muhitida kichik
korxonalarning keng tarmog‘ini tashkil etish, xususiy hunarmandlar sonini
ko‘paytirish, kichik biznesni rivojlantirish uchun qulay shart-sharoitlar yaratish va
samarali faoliyat yuritish imkonini beradi. Ularning moslashuvchanligi va
harakatchanligi butun bir qator iqtisodiy va ijtimoiy muammolarni hal qilish va aholini,
shu jumladan, turli xil intellektual, ijodiy salohiyatini yanada to‘la ro‘yobga chiqarish,
jismoniy qobiliyatlarga ega, turli darajadagi bilim va turli kasbiy qiziqishlarga ega
bo‘lgan odamlarni maksimal darajada ish bilan ta’minlash imkonini beradi.
Hunarmandchilikning rivojlanishi ijtimoiy tenglashuvga yordam beradi, bu esa davlat
ichida barqarorlik uchun old shart-sharoitlarni yaratadi.

Qozog‘istonda hunarmandchilik boy an’analarga ega bo‘lib, asosan uy sanoati

shaklida rivojlangan. Uning mamlakat hududida tarqalishi notekis bo‘lib, shaharlar va
markazlarda yaxshiroq rivojlangan. Qadim zamonlardan beri hunarmandning mahorati
ezgu ish hisoblangan, sanoatchilar o‘zlarining ildizlarini shundan ko‘rganlar va o‘z
mahoratlarini oshirish uchun sharoit yaratganlar.

Ipak yoʻlining Qozogʻiston qismi

yoki yoʻlning “Dasht” deb ataladigan qismi

tarix, arxeologiya, arxitektura, shaharsozlik va monumental sanʼat yodgorliklarining

oʻziga xos majmuasi boʻlib, koʻchmanchi xalqlar oʻrtasidagi savdo va

hunarmandchilikning chuqur jarayonlarini aks ettiradi. Qozog‘istonda, XX asr
boshlariga kelib, hunarmandlar aholining ancha ilg‘or qismini tashkil etgan.

Hunarmandchilik kasb va hunarlarining soni juda koʻp boʻlib, shaharlar

hunarmandchilik buyumlari bilan toʻyingan, hunarmandchilik xizmati sohasi keng

rivojlangan.

25

Monika Yadav, “Role of Artisans in Rural Development: A Study of Mahendergarh District,” International Journal of

Research in Economics & Social Sciences 2, no. 11 (November 2012), euroasiapub.org/wp-content/uploads/2016/09/9-
4-2.pdf.

26

Amisha Shah and Rajiv Patel, “Problems and Challenges Faced by Handicraft Artisans,” Voice of Research 6, no. 1

(June 2017), https://doi.org/http://www.voiceofresearch.org/doc/Jun-2017/Jun-2017_14.pdf.

759

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Afsuski, rejali iqtisodiyot kontseptsiyasi Qozog‘istonda ham deyarli yarim

asrdan ortiq vaqt davomida hunarmandchilikni jamiyatning ijtimoiy-iqtisodiy
tuzilishidan chiqarib tashladi, davlat hokimiyati organlari hunarmandlarni ijtimoiy
qatlam sifatida yo‘q qilish bo‘yicha qat’iy siyosat olib borgan. Ammo tarix shuni
ko‘rsatadiki, jamiyatdagi ijtimoiy-siyosiy shakllanishlardan qat’i nazar,
hunarmandchilikni rivojlantirish uchun zarur shart-sharoitlar saqlanib qolmoqda.

Qozog‘istonda amaldagi qonunchilikda hunarmandchilik korxonalari faoliyatini

tartibga soluvchi huquqiy baza yo‘qligiga qaramay, minglab odamlar keng turdagi
iste’mol tovarlari va kundalik hayotda ham, bezak sifatida ham foydalaniladigan
mahsulotlar ishlab chiqarish bilan shug‘ullanadi. O‘n yildan ortiq vaqtdan beri
Olmaota viloyatining Qorasay tumanida Qozog‘istonning turli viloyatlaridan kelgan
hunarmandlarni birlashtirgan xalq amaliy san’ati ixlosmandlari tomonidan tuzilgan
“Sheberler ovullari” nodavlat tashkiloti – hunarmandlar qishlog‘i mavjud. Mazkur

tashkilot aʼzolari “Ijodiy tashabbuskor ayollar ligasi”, “Baxit” dekorativ

-

amaliy sanʼat

markazi koʻmagida Olmaota nomidagi dekorativ

-

amaliy sanʼat kolleji qoshidagi

“Baxyt” amaliy sanʼat markazi koʻmagida tashkil etilgan.

Afsuski, Qozog‘istonda ayni paytda hunarmandchilik va hunarmandchilik

turlarining qonuniy tasdiqlangan roʻyxati, ushbu faoliyatning ijtimoiy, huquqiy va

iqtisodiy jihatlarini tartibga soluvchi “Hunarmandchilik toʻgʻrisida”gi qonun ham

mavjud emas. Ammo Qozog‘istonda hunarmandlar deb tasniflanishi mumkin bo‘lgan
xo‘jalik yurituvchi subyektlarning yetarlicha keng doirasi mavjud. Aksariyat hollarda
ular bozor sharoitida barqaror yashashga va tadbirkorlikning boshqa shakllariga
nisbatan teng raqobat imkoniyatlariga ishona olmaydilar, chunki ularning mavjudligi
bir qator omillar bilan murakkablashadi, ulardan eng muhimi:

hunarmandchilik mahsulotlariga talabning barqaror emasligi;
ushbu turdagi faoliyat uchun yuqori soliqlar mavjudligi;
investitsiya imkoniyatlarining yetarli emasligi (kreditning yetishmasligi);
hunarmandlar bozor munosabatlarida ishtirok etish uchun yetarlicha iqtisodiy,

huquqiy va boshqa bilimlarga ega emasliklari kabi muammolar.

Qozog‘iston buyuk madaniy merosga va zamonaviy, o‘ziga xos ko‘pmillatli

madaniyatga ega bo‘lib, bu aholiga ko‘rsatilayotgan tovarlar va xizmatlarni
qozog‘istonlik mazmun bilan to‘ldirish uchun hunarmandchilik uchun katta
imkoniyatlar ochadi. Mamlakatda hunarmandchilikni rivojlantirishning asosiy
tamoyillari qadimiy an’analarni tiklash, milliy madaniyatni yuksaltirish, ijodkor
shaxslar erkinligini ta’minlashdan iborat.

Qozog‘iston Respublikasi Hukumatining 2000-yil 11-iyuldagi 1051-sonli

“Qozog‘iston Respublikasida hunarmandchilikni rivojlantirish konsepsiyasi
to‘g‘risida”gi Prezident qarori

qabul qilingan. Unda Qozog‘istonda

hunarmandchilikning rivojlanishi ikki bosqichda amalga oshirish takliflari kiritilgan.

760

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Birinchi bosqich - kerakli me’yoriy-huquqiy bazani yaratish, shu jumladan
hunarmandchilikni rivojlantirishning huquqiy asoslarini qonunlar va me’yoriy
hujjatlarda mustahkamlash, hunarmandchilikka imtiyozlar berish. Ikkinchi bosqich
- bu katta kapital qo‘yilmalarni talab qiladigan, qisqa muddatda va quyidagilarni o‘z
ichiga oladigan tadbirlarni amalga oshirish:

hunarmandchilik markazlari, hunarmandchilik palatalari va boshqa

hunarmandchilik jamoat birlashmalarini tashkil etish;

hunarmandchilik mutaxassislarini tayyorlash va qayta tayyorlash, inson

salohiyatining eng muhim belgilari sifatida hunarmandchilik uchun malaka, kasbiy
mahorat va qobiliyatlarning rolini oshirish;

ommaviy iste’molchiga qaratilgan hunarmandlarga xizmat ko‘rsatish sohasini

shakllantirish va rivojlantirish

27

.

Qozog‘istondagi hunarmandchilikning hozirgi holati, bir tomondan, ularning

madaniy iqtisodiyotni rivojlantirishdagi yuksak salohiyatini (ayrim hunarmandlar
tomonidan yaratilgan ijodiy tarmoqlar misolida) ko‘rsatsa, ikkinchi tomondan, uning
ko‘plab turlari yo‘q bo‘lib ketganini ko‘rsatadi. Shuningdek, mamlakatda “Merosimiz”
jamoat fondi va Qozog‘iston Respublikasi Hunarmandlar uyushmasi faoliyati ijobiy
dinamika bilan ajralib turadi. Masalan, 2016-yilda jamg‘arma Markaziy Osiyo
Yevroosiyo jamg‘armasi va “Chevron” kompaniyasi bilan hamkorlikda
“Qozog‘istonda hunarmandchilikni rivojlantirish va xalq amaliy san’atini tiklash”
milliy dasturini amalga oshirish tashabbusi bilan chiqdi. Dastur doirasida yuzlab
hunarmandlar tayyorlanib, o‘nlab mahorat darslari o‘tkazildi. Ushbu mahalliy
muassasalarning faol ishi bugungi kunda ham davom etmoqda.

2021-yilda Qozog‘istonda ilk bor AQShning Smitson madaniyat va meros

markazi bilan hamkorlik memorandumi imzolangan bo‘lib, unda Hunarmandlar
uyushmasi maqomi ta’kidlangan. Hunarmandlar haqida yaratilgan videoroliklar

hunarmandlar haqidagi maʼlumotlar bazasiga asos boʻlib,

Qozogʻiston

hunarmandlarining “zamonaviy portreti”ni yaratdi.

Shunday qilib, Qozog‘istonda zamonaviy hunarmandchilikni barqaror

rivojlantirish va ularni muhofaza qilish uchun ilg‘or xalqaro tajribani tahlil qilish
asosida kompleks chora-tadbirlar ishlab chiqish, albatta, talab etiladi.

An’anaviy hunarmandchilikni asrab-avaylash va ommalashtirish bo‘yicha

xalqaro tajribani o‘rganish shuni ko‘rsatdiki, keyingi yillarda Janubiy Koreya,
Yaponiya, Xitoy, Tailand kabi Osiyo-Tinch okeani mintaqasi davlatlarining
YuNESKOning ikkinchi toifadagi markazlari va turli hunarmandchilik uyushmalari
hamda Markaziy Osiyoning bir qator davlatlarida faoliyat ko‘rsatmoqda. Ushbu

27

https://adilet.zan.kz/rus/docs/P000001051_

761

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

hududning bir qismi bo‘lgan mamlakatlar YUNESKOning mintaqalar bo‘yicha
tasnifiga ko‘ra ushbu mintaqada eng muvaffaqiyatli faoliyat ko‘rsatmoqda

28

.

Ushbu sohadagi eng ilg‘or mamlakatni Janubiy Koreya deb hisoblash mumkin,

u yerda ikkinchi toifadagi YuNESKOning bir nechta markazlari ishlaydi. Ular orasida:
Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi nomoddiy madani

y meros boʻyicha xalqaro

axborot-tarmoq markazi (ICHCAP, Osiyo-Tinch okeani mintaqasidagi nomoddiy

madaniy meros boʻyicha xalqaro axborot va tarmoq markazi) kabilarni misol keltirish

mumkin

29

.

ICHCAP Milliy nomoddiy meros markazi Koreya Hunarmandchilik va dizayn

jamg‘armasi bilan birgalikda yosh hunarmandlar uchun o‘quv kurslarini muntazam
tashkil etadi. Shu bilan birga, Koreya madaniy meros jamg‘armasi an’anaviy
mahsulotlarni jahon bozorida sotish va ilgari surish, yosh ijodkorlarning ijodiy
startaplarini moliyalashtirish, aniq ishlab chiqaruvchilar uchun biznes-rejalar ishlab
chiqish va hokazolar bilan shug‘ullanadi, ya’ni ichki va xalqaro bozorlarda ma’lum bir
hunarmandchilik brendini rejalashtirish va targ‘ib qilish vazifalarini o‘z zimmasiga
oladi. Jamg‘armaning o‘z galereyasi mavjud bo‘lib, u hunarmandchilik va dizaynga
bag‘

ishlangan butun madaniy majmuadir. Majmua tarkibiga kutubxona, maʼruza zali,

koʻrgazma maydoni va doʻkonlar kiradi. Jam

g‘arma tomonidan nafaqat ayrim

hunarmandchilik mahsulotlarini sotish, balki ularni mahalliy aholi va sayyohlar
o‘rtasida ommalashtirishga qaratilgan turli yarmarka va festivallar muntazam o‘tkazib
kelinmoqda.

Hozirda Janubiy Koreyada 153 dan ortiq ICH markazlari mavjud bo‘lib, ular

butun mamlakat bo‘ylab milliy va mahalliy hukumatlar ko‘magida faoliyat
yuritmoqda. Ushbu markazlar ICH sohasidagi an’anaviy bilim va ko‘nikmalarni
amaliyotga tatbiq etish va uzatish uchun madaniy joylar bo‘lib, tashuvchilarning
fikriga ko‘ra, tarixiy va badiiy qimmatga ega.

Osiyo-Tinch okeani mintaqasi mamlakatlarida an’anaviy hunarmandchilikni

saqlash, qayta tiklash va ommalashtirish amaliyotini o‘rganish jarayonida ushbu
mamlakatlar hunarmandchilik markazlari tajribasi ayniqsa ahamiyatlidir. Masalan,
hunarmandchilikka ixtisoslashgan tarixiy qishloqlar janubiy koreyaliklar va sayyohlar
orasida mashhur. Bular Seul shimolida joylashgan Bukchon Xanok, Insa-dong va
Samcheong-dong

30

.

BukchonXanok anʼanaviy xattotlik, koreys kashtachiligi, qoʻgʻirchoq yasash va

boshqalarni saqlash va rivojlantirishga ixtisoslashgan qishloqdir. Qishloqning o‘zi

28

Chudasri D. An investigation into the potential of design for sustainability in the handicrafts of northern Thailand. –

Lancaster University (United Kingdom), 2015.

29

Joubert L. (ed.). Craft Shaping Society: Educating in the Crafts—The Global Experience. Book One. – Springer Nature,

2022. –

Т

. 35.

30

Kwon H. Villagers’ agency in the Intangible Cultural Heritage designation of a Korean village ritual //International

Journal of Heritage Studies. – 2017. –

Т

. 23. –

№. 3.

–

С

. 200-214.

762

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

hunarmandchilik ustaxonalari bo‘lgan an’anaviy koreys uylari ko‘rinishidagi binolar
majmuasidan iborat. Bu joylar turistik distinasiyal sifatida diqqatga sazovor joy sifatida
foydalaniladi.

An’anaviy koreys qog‘oz qo‘g‘irchoqlarini yasash ustaxonasida nafaqat 1960-

yillardagi noyob eksponatlar, balki har bir tashrif buyuruvchiga usta rahbarligida
an’anaviy texnologiyadan foydalangan holda o‘z qo‘g‘irchog‘ini yaratish imkoniyati
beriladi. Bundan tashqari, BukchonXanokda tabiiy bo‘yoqlar bilan an’anaviy
to‘qimachilik bo‘yash san’ati markazi mavjud bo‘lib, u yerda to‘qimachilik

artefaktlarining keng kolleksiyasi namoyish etiladi. Bu yerda anʼanaviy kor

eys

toʻqimachilik mahsulotlarini targʻib qilishga qaratilgan turli mavzuli darslar va

seminarlar oʻtkaziladi. BukchonXanokdagi eng qadimgi ustaxona XIX asrda tashkil

etilgan. Shuningdek, u yerda tilla barg bilan bezatilgan milliy liboslar ishlab
chiqarishga ixtisoslashgan joylar ham mavjud.

Koreya Madaniyat, sport va turizm vazirligi homiyligida tashkil etilgan Insa-

dong milliy esdalik sovg‘alari markazi sayyohlarga qiziqish uyg‘otadi. Bu yerda
sotiladigan yodgorlik brendlari bo‘yicha qat’iy standartlar mavjud, faqat bo‘lim
tomonidan tasdiqlangan va mualliflik huquqiga ega bo‘lgan badiiy mahsulotlar
sotiladi. Markazning barcha assortimenti faqat mahalliy mahsulotlardan iborat bo‘lib,
an’anaviy hunarmandlar uchun ushbu tashkilotga a’zolik kasbiy mahoratning eng
yuqori darajasi hisoblanadi

31

.

Ushbu markazdagi mashhur do‘konlardan biri Hanji Chueok (Xotiralar) bo‘lib,

u an’anaviy koreys hanji qog‘ozlarini sotishga ixtisoslashgan. Ushbu do‘kon nafaqat
ushbu qog‘ozdan tayyorlangan, zamonaviy sharoitlarga moslashtirilgan mahsulotlarni
sotadi, balki tashrif buyuruvchilar professional hanja ustasi rahbarligida turli xil
mahsulotlarni o‘zlari tayyorlash imkoniyatiga ega bo‘lgan mahorat darslarini tashkil
qiladi

32

.

Samcheong-dong qishlog‘idagi ham xuddi shunday ishlar tashkil etilgan.

Mahalliy aholi uni San’at va hunarmandchilik tumani deb ataydi. Bu yerda mashhur
galereyalar, muzeylar va hunarmandlarning ishchi ustaxonalari mavjud

33

.

An’anaviy koreys hunarmandchiligini ommalashtirish uchun yana bir yirik

platforma – Ye’s Park. Bog‘ ijodkorlari kulolchilik san’atiga alohida e’tibor
qaratmoqda, bu yerda bog‘ning alohida sektori nafaqat asbob-uskunalar bilan
jihozlangan ishlab chiqarish binolari, balki hunarmandlar uchun yashash joylari bilan
jihozlangan. Hunarmandlar o‘z mahsulotlarini bevosita saytda yaratadilar va sotadilar.

31

Kim Y. G., Kim H. G., Choi K. S. An interpretation of the Insa-dong landscape from a social construction viewpoint

//Journal of the Korean Institute of Landscape Architecture. – 2009. –

Т

. 36. –

№. 6.

–

С

. 91-101.

32

Huh D., Chung S., Lee B. M. Strategy & Social Interaction for Making Creative Community: Comparative Study on

Two Cities of Crafts in South Korea //Journal of Urban Culture Research. – 2020. –

Т

. 21. –

№. 1.

–

С

. 3-24.

33

Kim C. H., Kim H. Y., Na I. S. A Study on Locations and Characteristics of Franchise by Commercial Vitalizations in

the Gentrification Area-Focused on Samcheongdong area, Seoul //Journal of KIBIM. – 2018. –

Т. 8.

–

№. 3.

–

С

. 1-11.

763

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Bog‘ning yana bir sektori shisha buyumlar tayyorlash san’atiga bag‘ishlangan bo‘lsa,
keyingi sektor an’anaviy koreys qog‘ozidan buyumlar va hunarmandchilik
mahsulotlari tayyorlash ustaxonalari bilan ifodalanadi. Umuman olganda, bog‘
sayyohlar va mahalliy aholi uchun mashhur maskan bo‘lib, asosiy maqsad an’anaviy
koreys hunarmandchiligini targ‘ib qilishdir

34

.

Yana bir koreys markazi – Seuldagi San’at va hunarmandchilik markazi tajribasi

katta qiziqish uyg‘otadi, bu yerda hanji, marvarid bilan qoplangan lakdan yasalgan
buyumlar yasash, kulolchilik, kashtachilik va an’anaviy yamoq – jogakbo,
hunarmandchilik san’ati bo‘yicha mahorat darslari o‘tkaziladi. bezak tugunlari va
boshqa hunarmandchilik turlari muntazam ravishda olib borilmoqda. Ushbu
markazlarning har birida an’anaviy hunarmandchilikni ommalashtirishga xizmat
qiluvchi turli madaniy tadbirlar tashkil etuvchi muzeylar mavjud. Bundan tashqari,
so‘nggi yillarda Janubiy Koreyada zamonaviy rassomlar tomonidan an’anaviy
hunarmandchilik elementlaridan foydalanish keng tarqalmoqda, bu, shubhasiz,
mahalliy san’atning milliy o‘ziga xosligini tashkil etadi. Masalan, 2020-yilgi yillik
Loewe Craft mukofotining finalchilari olti nafar koreyalik rassomlar ParkSung-youl
va KangSuk-keun (an’anaviy lak), KimKyeok va ChoSungho (metall), LiJiyong
(shisha) va KimXye-jong (kulolchilik) bo‘ldi.

Shunday qilib, Janubiy Koreya hozirgi kunda hunarmandchilik markazlarini

tadqiq qilish, himoya qilish va ommalashtirish sohasida katta tajribani ishlab chiqdi,
bu esa mutaxassislarni tayyorlash, ta’limning barcha darajalarida tirik merosdan
foydalanish, yoshlar ishtiroki va hunarmandchilik sohasidagi ilmiy loyihalarni
rag‘batlantirish va faoliyatning boshqa ko‘plab jihatlari bilan ajralib turadi.

Xorij tajribasi sifatida, Yaponiyada joylashgan (Osiyo-Tinch okeani

mintaqasidagi nomoddiy madaniy meros bo‘yicha xalqaro tadqiqot markazi) yana bir
Osiyo-Tinch okeani markazi faoliyati alohida e’tiborga loyiqdir. Markazning alohida
e’tibori xavf ostida bo‘lgan ICH elementlariga qaratilgan. Masalan, Shri-Lanka
hunarmandchilik markazi (2013-2015) loyihasi jozibador bo‘lib, u mintaqada 2009-
yildagi harbiy harakatlardan keyin katta zarar ko‘rgan an’anaviy to‘qimachilik san’ati
va ayollar hunarmandchiligini qayta tiklashga qaratilgan. O‘rganilayotgan jihatda
Yaponiya tajribasi ham boy. Shunday qilib, 2009-yilda Yaponiyaning Kanazava shahri
YuNESKO tomonidan salohiyatidan turizmda faol foydalaniladigan hunarmandchilik
va xalq amaliy san’ati shahri sifatida e’tirof etildi. Shaharda mahalliy hokimiyat
ko‘magida turli xil yapon hunarmandchiligi: matolarni bo‘yash, tilladan yasalgan
buyumlar, kashta tikish, chinni ishlab chiqarish, mahalliy o‘yinchoqlar va boshqa ko‘p
narsalar bilan shug‘ullanadi. An’anaviy yapon hunarmandchiligi muzeyi faoliyat
ko‘rsatmoqda va faol ishlamoqda.

34

Ye Y. M. et al. Predictors of the severity and serious outcomes of anaphylaxis in Korean adults: a multicenter

retrospective case study //Allergy, asthma & immunology research. – 2015. –

Т

. 7. –

№.

1. –

С. 22

-29.

764

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

O‘rganilayotgan jihatda Singapur Milliy merosi kengashining tajribasi

ko‘rsatkichdir. Uning vazifasi Singapur jamoalarining madaniy merosini himoya qilish
va targ‘ib qilishdan iborat. Singapur madaniy merosining noyob artefaktlari milliy
kolleksiyasini yaratishga qaratilgan loyiha alohida qiziqish uyg‘otadi (Roots.sg). Bu
yerda 100 000 dan ortiq artefaktlar to‘plangan va ularga tegishli bo‘lib, ular hamma
uchun ochiqdir.

Markaziy Osiyo mamlakatlari tajribasini inobatga oladigan bo‘lsak,

o‘rganilayotgan sohada Qirg‘iziston Respublikasining ilg‘or tajribasini alohida
ta’kidlamaslik mumkin emas. Ayniqsa, Markaziy Osiyo hunarmandchilikni qo‘llab-
quvvatlash assotsiatsiyasining Qirg‘izistondagi resurs markazi faoliyati alohida

ahamiyat kasb etadi. Tashkilotning asosiy vazifasi Qirgʻiziston va umuman Markaziy

Osiyoda hunarmandchilikni tiklash va rivojlantirishdan iborat. Ushbu markaz har yili
Oimo hunarmandchilik festivalini tashkil etib, nafaqat mahalliy, balki xorijiy
hunarmandlarni ham jalb qiladi. Qirg‘izistonliklarning boshqa tashabbuslari ham
e’tiborni tortmoqda. Masalan, 2017-yilda noyob “Datka Kilem” markazi ochilgan
bo‘lsa, keyinchalik uning asoschilari “Qirg‘iz kilem” jamg‘armasini ochishgan.
Ularning sa’y-harakatlari bilan mamlakatimizda shyrdak va boshqa turdagi kigiz
gilamlari ishlab chiqarish ko‘paydi. Mamlakatda teriga ishlov berish, zargarlik
buyumlari va boshqa hunarmandchilik turlari bo‘yicha ham sexlar mavjud.
Qirg‘iziston hunarmandchiligini qayta tiklash va zamonaviy bozorga moslashtirish
bo‘yicha ko‘rib chiqilayotgan ilg‘or tajriba va tashabbuslarda “Tumar” badiiy jamoasi
faoliyati katta qiziqish uyg‘otmoqda. Bu guruh kigizdan kiyim-kechak, uy-

roʻzgʻor

buyumlari, suvenirlar va poyabzal ishlab chiqarishga ixtisoslashgan

35

.

Hunarmandchilikni rivojlantirishning xalqaro tajribasi rivojlangan mamlakatlar

madaniyati va an’analarini asrab-avaylashda hunarmandchilikning o‘rni katta ekanidan
dalolat beradi. Buyuk Britaniyada ko‘p asrlik hunarmandchilik tarixi bir necha
rivojlanish bosqichlarini bosib o‘tdi va bugungi kunda rivojlangan ingliz
hunarmandchiligi ichki bozorni o‘z mahsulotlari bilan ta’minlamoqda, ustaxonalar va
ustaxonalar sulolalar tomonidan o‘tgan. 1971-yildan boshlab hunarmandchilik bilan
bog‘liq masalalar maslahat qo‘mitasi - Hunarmandlar kengashi tomonidan nazorat
qilinadi va u bilan yaqindan hamkorlik qiladi.

Buyuk Britaniya madaniyat, ommaviy axborot vositalari va sport departamenti.

Britaniya hunarmandchiligi bugungi kunda rivojlanayotgan soha bo‘lib, jahon
iqtisodiyotiga 3,4 milliard funt sterling hissa qo‘shmoqda.

Buyuk Britaniya iqtisodiyoti yalpi qo‘shilgan qiymatning 0,3% ni tashkil qiladi.

London Craft Week va British Craft Trade Fair kabi yillik festivallar 200 000 dan ortiq
eng yaxshi hunarmandchilik mahsulotlarini yaratuvchilarini birlashtiradi.

35

Хазбулатов А. Р., Ибрагимов А. И. Практика сохранения традиционных ремесел в странах азиатско

-

тихоокеанского региона //Электронный научный журнал «edu. e

-history. kz». – 2022. –

Т. 9.

–

№. 1.

–

С. 33

-44.

765

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

AQSHdagi zamonaviy hunarmandchilik mintaqaviy (shtat

boʻyicha) tarix bilan

bogʻliq boʻlgan koʻp vektorli yoʻnalishga ega boʻlib, American Craft Council milliy

nodavlat tashkilotiga birlashgan. Shuningdek, status Amerika hunarmandchiligi
ko‘rgazma zallari, san’at markazlari, turli sohalarda (yog‘och, shisha, metall, zargarlik
buyumlari, kulolchilik va boshqalar) hunarmandchilik buyumlari bilan jihozlangan
hunarmandchilik muzeylari tufayli yuksalmoqda. Bugungi kunda ularning soni qariyb
224 ta obyektga yetib, jamoatchilik e’tiborini tobora ko‘proq jalb qilmoqda. Bundan
tashqari, Qo‘shma Shtatlarda hunarmandchilik maktablari va san’at studiyalari (300
dan ortiq) mashhur.

Rossiya Federatsiyasida hunarmandchilik faoliyati ham boy tarixga ega va turli

yo‘nalishlarda rivojlangan. Ushbu sektor Rossiya Federatsiyasining hunarmandchilik
faoliyatini rivojlantirish to‘g‘risidagi Federal qonuni bilan himoyalangan. Unda kichik
turdagi hunarmandchilik faoliyati ko‘rsatilgan tadbirkorlik. Tadbirkorlikni
rivojlantirish, soliq imtiyozlari, davlat tomonidan qo‘llab-quvvatlash shakllari,
hunarmandni ro‘yxatga olish, guvohnoma hunarmand, bu esa ushbu sohaning jadal
rivojlanishi uchun imkoniyat yaratadi. Nodavlat notijorat tashkiloti hunarmandchilik
faoliyati subyektlari faoliyatini umumiy muvofiqlashtirish uchun javobgardir - Rossiya
Federatsiyasining ta’sis subyektlarining hunarmandlar palatalarini birlashtirgan
Rossiya hunarmandchilik palatasi

36

.

XULOSA VA TAKLIFLAR

Hunarmandchilik rivojlantirish bo‘yicha ishlab chiqilayotgan maqsadli

dasturlarda sohani rivojlantirishning xorijiy mamlakatlarning quyidagi amaliyotlaridan
ijodiy foydalanish mumkin:

Maktab o‘quv dasturida aniq fanlari kabi, hunarmandchilik ham bo‘lishi, maktab

ta’limiga fan sifatida kiritilishi kerak;

Onlayn hunarmandchilik kurslarini tashkil etish orqali aholini qiziqtirib, hunar

egallashga da’vat etish;

Gazeta, ommaviy axborot vositalari va ijtimoiy tarmoqlarda har kuni o‘zlarining

mahalliy hunarmandchilik sanoati mahsulotlarini nashr etishlari kerak;

Sohada litsenziyalash tizimi butunlay olib tashlanishi kerak, ushbu mahsulotlar

litsenziya tizimi o‘rniga sertifikatlashtirishni rivojlantirishni rag‘batlantirishi kerak;

Eksportni kuchaytirish uchun import qiluvchilar va eksport qiluvchilar uchun

tegishli shartlar bo‘lishi kerak;

Craft qishloqlari va hunarmandchilik universitetlari tashkil etilib oliy

ma’lumotli, yuqori malakali kadrlar sohaga jalb qilinishi kerak.

36

Об утверждении Государственной программы развития туристской отрасли Республики Казахстан на 2019

-

2025 годы: https://pr

imeminister.kz/assets/media/gp-po-turizmu.pdf

766

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

Yuqoridagi ma’lumotlardan ko‘rinib turibdiki hunarmandlar har tomonlama

tashqi yordamga muhtoj va ular faoliyatini rag‘batlantirish davlat darajasida
tashkillashtirilsa samaradorligi ancha yuqori bo‘ladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI

1. De Silver G., Kundu P. Handicraft products: Identify the factors that affecting

the buying decision of customers (The Viewpoints of Swedish Shoppers). – 2013.

2. Monika Yadav, “Role of Artisans in Rural Development: A Study of

Mahendergarh District,” International Journal of Research in Economics & Social
Sciences 2, no. 11 (November 2012), euroasiapub.org/wp-content/uploads/2016/09/9-
4-2.pdf.

3. Chudasri D. An investigation into the potential of design for sustainability in

the handicrafts of northern Thailand. – Lancaster University (United Kingdom), 2015.

4. Joubert L. (ed.). Craft Shaping Society: Educating in the Crafts—The Global

Experience. Book One. – Springer Nature, 2022. –

Т. 35.

5. Kwon H. Villagers’ agency in the Intangible Cultural Heritage designation of

a Korean village ritual //International Journal of Heritage Studies. – 2017. –

Т. 23.

–

№. 3.

–

С. 200

-214.

6. Kim Y. G., Kim H. G., Choi K. S. An interpretation of the Insa-dong landscape

from a social construction viewpoint //Journal of the Korean Institute of Landscape
Architecture. – 2009. –

Т. 36.

–

№. 6.

–

С. 91

-101.

7. Huh D., Chung S., Lee B. M. Strategy & Social Interaction for Making

Creative Community: Comparative Study on Two Cities of Crafts in South Korea
//Journal of Urban Culture Research. – 2020. –

Т. 21.

–

№. 1.

–

С. 3

-24.

8. Kim C. H., Kim H. Y., Na I. S. A Study on Locations and Characteristics of

Franchise by Commercial Vitalizations in the Gentrification Area-Focused on
Samcheongdong area, Seoul //Journal of KIBIM. – 2018. –

Т. 8.

–

№. 3.

–

С. 1

-11.

9. Ye Y. M. et al. Predictors of the severity and serious outcomes of anaphylaxis

in Korean adults: a multicenter retrospective case study //Allergy, asthma &
immunology research. – 2015. –

Т. 7.

–

№.

1. –

С. 22

-29.

10. Хазбулатов А. Р., Ибрагимов А. И. Практика сохранения традиционных

ремесел в странах азиатско

-

тихоокеанского региона //Электронный научный

журнал «

edu. e-history. kz». – 2022. –

Т. 9.

–

№.

1. –

С

. 33-44.

11. Definition adopted for crafts/artisan products at the UNESCO/ITC

International Symposium on “Crafts and the International Market: Trade and Customs
Codification”, Manila, Philippines, October 1997.

12. Subhamoy Banik, “A Study on Financial Analysis of Rural Artisans in India:

Issues and Challenges.”

767

XIZMAT KO‘RSATISH TARMOQLARI IQTISODIYOTI

“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 8-SON

WWW.INFOCOM.UZ

13. Subhamoy Banik, “A Study on Financial Analysis of Rural Artisans in India:

Issues and Challenges,” International Journal of Creative Research Thoughts 5, no. 4
(December 2017): 2320–2882, https://ssrn.com/abstract=3137936.

14. “US Trade with India Overall Trends,” Office of Technology Evaluation,

2020, https://www.bis.doc.gov/index.php/documents/technology-evaluation/ote-data-
portal/country-analysis/2747-2020-statisticalanalysis-of-u-s-trade-with-india/file.

15. “UNESCO - Traditional Craftsmanship,” UNESCO, accessed April 27,

2022, https://ich.unesco.org/en/traditional-craftsmanship00057.