36
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RAQAMLI MAHSULOT VA XIZMATLARNI AHOLI IJTIMOIY
FAROVONLIGIGA TA’SIRINI BAHOLASHNING KONSEPTUAL MODELI
Shadmankulova Dilnoza Abdusaitovna
Mirzo Ulugʻbek nomidagi Oʻzbekiston Milliy
universiteti tayanch doktoranti
dlnz@bk.ru
Annotatsiya
: Ushbu maqolada davlat, biznes va jamiyatning raqamli
iqtisodiyotga transformatsiyalashuvini aholining foydalanish darajasi va raqamli
koʻnikmalariga koʻra tahlil qilindi. Natijada aholining faravonlik darajasiga raqamli
mahsulot va xizmatlardan foydalanishning ijobiy ta’siri ekonometrik tahlil orqali
yoritilgan.
Kalit soʻzlar: raqamli transformatsiya, raqamli indekslar, ijtimoiy farovonlik,
raqamli tafovut, e-imzo, onlayn xarid.
КОНЦЕПТУАЛЬНАЯ МОДЕЛЬ ДЛЯ ОЦЕНКИ ВЛИЯНИЯ ЦИФРОВЫХ
ПРОДУКТОВ И УСЛУГ НА СОЦИАЛЬНОЕ БЛАГОПОЛУЧИЕ
НАСЕЛЕНИЯ
Шадманкулова Дилноза Абдусаитовна
Базовый докторант Национального университета Узбекистана имени
Мирзо Улугбека
dlnz@bk.ru
Аннотация:
В данной статье анализируется трансформация государства,
бизнеса и общества в цифровую экономику в соответствии с уровнем
использования и цифровыми навыками населения. В результате с помощью
эконометрического анализа было выделено положительное влияние
использования цифровых продуктов и услуг на уровень бедности населения.
Ключевые слова: цифровая трансформация, цифровые индексы,
социальное благополучие, цифровое различие, электронная подпись, онлайн-
покупка.
CONCEPTUAL MODEL TO EVALUATE THE IMPACT OF DIGITAL
PRODUCTS AND SERVICES ON THE SOCIAL WELL-BEING OF THE
POPULATION
Shadmankulova Dilnoza
37
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Basic doctoral student of the Mirzo Ulugbek National University of Uzbekistan
dlnz@bk.ru
Abstract:
The current article discusses the transformation process of the state,
business and society into the digital economy and analyzes depending on the level of
the use of digital skills of the population. As a result, using econometric analysis, the
positive impact of the use of digital products and services on the level of poverty of the
population was highlighted.
Key words: digital transformation, digital indices, social welfare, digital
difference, e-signature, online shopping.
Kirish
Raqamli mahsulot va xizmatlar davlat, biznes va jamiyatning oʻzaro iste’mol
jarayonidagi faol ishtiroki iqtisodiy samaradorlikni oshirishga imkon bermoqda.
Raqamli transformatsiya odamlarning ishlash, iste’mol qilish, muloqot qilish va
dunyoni bilish usullarini oʻzgartirdi. Hozirda aholining internetda oʻz akkauntiga
egaligi uning global dunyoda mavjudligini tasdiqlovchi norasmiy hujjat sifatida
namoyon boʻlib kelmoqda. Internet va mobil qurilmalardan foydalanish tobora raqamli
jamiyat va iqtisodiyotda yashashning zaruriyati hisoblanib, farovonlik uchun muhim
ahamiyat kasb etadi.
Covid-19 pandemiyasi raqamli xizmatlar va mahsulotlardan foydalanish
darajasini oshirish bilan birga, aholining farovonligiga ta’sir koʻrsatuvchi omillarning
ijobiy tomonga oʻzgarishida ham aks etdi. Jumladan, raqamli texnologiyalardan
foydalangan holda iqtisodiy jarayonlar uzluksizligiga erishildi; aholiga masofadan
xizmat koʻrsatish mumkin boʻlgan sohalar yanada aniqlik bilan faoliyat koʻrsatdi;
jamiyatning yordamga muhtoj qatlamini aniqlashda qoʻllanildi; davlat, biznes va
jamiyatning oʻzaro aloqalarida integratsiya jadallashdi. Oʻzbekiston Respublikasida
Pandemiyadan keyingi davrda ham raqamli transformatsiyalashuv jarayonlari
jadallashuvi davom etmoqda.
Mavzuning o
ʻ
rganilganlik darajasi
Raqamli iqtisodiyotga transformatsiyalashuvning imkoniyatlaridan foydalanish
farovonlikni ta’minlovchi omillarga bevosita va bilvosita ta’sir koʻrsatadi. Raqamli
transformatsiyalashuvning aksariyat demografik va iqtisodiy omillar bilan
bogʻliqligini farovonlikka ta’sirini baholashga oid xalqaro miqyosdagi ilmiy
tadqiqotlari mavjud. Jumladan, “Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti”ga a’zo
mamlakatlardagi aholining aksariyati hozirda Internetga kirish imkoniga ega boʻlsa-
da, “raqamli tafovut”[1] saqlanib qolmoqda [2]. Raqamli koʻnikmalardagi bu tafovut
kishilarning ish topish qobiliyatini cheklaydi, ammo oqibatlari farovonlikning barcha
koʻrsatkichlariga taalluqlidir. Kishilarning kundalik hayotida raqamli koʻnikmalardagi
38
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ushbu nomutanosiblik internetdan turli yoʻllar bilan foydalanish qobiliyatlarida
namoyon boʻladi. Global miqyosda rivojlanayotgan mamlakatlardagi raqamli tafovut
raqamli texnologiyalar va internet xizmatidan foydalanishning yetishmasligini oʻz
ichiga oladi. Vaqtni tejaydigan barcha imkoniyatlar, axborot va ijtimoiy tarmoqlarga
kirishning yangi usullari kishilarning Internet taqdim etayotgan turli imkoniyatlardan
foydalanish qobiliyatiga toʻgʻri proporsional bogʻliq.
Aksariyat tadqiqotlarda raqamli
texnologiyalarga investitsiyalar va samaradorlikning oʻsishi oʻrtasida ijobiy bogʻliqlik
aniqlangan boʻlsa-da, ushbu bogʻliqlikning koʻlami mamlakatlar oʻrtasida farq qiladi:
Qoʻshma Shtatlar, Koreya va Yaponiya kontinental Yevropa mamlakatlariga
qaraganda raqamli texnologiyalardan yuqori daromadni qayd etadi [3]. Raqamli
texnologiyalar hisobiga yalpi ichki mahsulotning oʻsishi butun mamlakat boʻylab
turmush darajasini yaxshilash uchun muhim ahamiyatga ega.
Ta’lim mamlakatlarda raqamli texnologiyalardan foydalanishdagi farqlarni
aniqlashda muhim omil boʻlib, oliy ma’lumotli foydalanuvchilar oʻrtacha 7,3 xil ishni
onlayn rejimda bajarsalar, toʻliq boʻlmagan oʻrta ma’lumotlilar oʻrtacha 4,6 xil
faoliyatni amalga oshiradilar [4]. Ma’lumoti oʻrta boʻlganlar internetdan asosan dam
olish va koʻngilochar maqsadlarda foydalansalar, yoshroq va yuqoriroq ma’lumotli
odamlar tomonidan Internetdan ish topish, sogʻliqni saqlash xizmatlaridan foydalanish
yoki siyosiy va ijtimoiy faoliyat bilan shugʻullanish kabi samaraliroq faoliyat
maqsadlarida foydalaniladi [5].
Raqamli texnologiyalar hukumatlarga fuqarolar bilan avvallari imkonsiz boʻlgan
oʻzaro aloqalarini yangilash imkonini beradi. Raqamli platformalar hukumatlarga
mamlakatning barcha hududlaridagi fuqarolar bilan aloqa qilish va hukumat
ma’lumotlarini nashr etish imkonini beradi, bu esa manfaatdor tomonlar ishtiroki va
shaffofligi uchun yangi imkoniyatlar yaratadi [6]. Hukumatning ochiqlik siyosati
fuqarolar bilan oʻzaro aloqalarda asosiy oʻrinni egallaydi va shu orqali ularning
farovonligini oshiradi.
Tadqiqotlarda Internetga kirish hayotdan qoniqishga ta’sir qilishi mumkin
boʻlgan koʻplab yondashuvlar oʻrganilgan. Ijtimoiy tarmoq saytlarining ijtimoiy
munosabatlardagi afzalliklari hayotdan qoniqishni oshirishning yana bir tez-tez
qoʻllaniladigan potentsial manbasidir [7]. Mobil telefonlardagi ovozli va onlayn
muloqot ham bogʻlanishni kuchaytirish va ijtimoiy kapitalni birlashtirish orqali
farovonlikka ijobiy ta’sirga ega [8] Yevropa va OECD mamlakatlarida Internetga
kirish imkoniga ega boʻlganlarning hayotdan qoniqishini Internetga kirish imkoniga
ega boʻlmaganlarga qaraganda 0,28 ball yuqori (0-10 shkalasi boʻyicha) qayd etilgan
[9].
Tadqiqot metodologiyasi
Tadqiqotning nazariy va uslubiy asosini mahalliy va xorijiy olimlarning klassik
39
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
va zamonaviy ilmiy ishlari tashkil etadi. Mazkur tadqiqot davomida soʻrovnoma,
induksiya, laykret shkalasi, grafik tahlil, ordinal probit model hamda stata 17
dasturidan foydalanildi.
Tahlil va natijalar
Oʻzbekistonda raqamli mahsulot va xizmatlardan foydalanishni tashkil etishda
davlat va biznes vakillari ham oʻz strategiyalarini amalga oshirib kelmoqda.
Tadqiqotimiz doirasida oʻtkazilgan soʻrovnomada Oʻzbekiston Respublikasi
fuqorolari boʻlgan 420 kishi respondent sifatida ishtirok etdi. Respondentlarning javobi
asosida raqamli mahsulot va xizmatlardan foydalanishning demografik koʻrsatkich va
daromadga nisbatan ta’sirini tahlil qilamiz (1-rasm).
1-rasmdan koʻrinadiki, respondentlarning javoblari orqali onlayn xaridni amalga
oshirishning hududlar boʻyicha tahlilida, Toshkent shahar hududida yuqori ulushni
tashkil etib, boshqa hududlarga nisbatan onlayn xaridlar 11,65 foiz koʻproq amalga
oshirilgan.
1-rasm. Toshkent shahrida hamda boshqa viloyatlarda onlayn xaridning
amalga oshirilishi
Bunga bevosita va bilvosita omillar: onlayn xaridni tashkil qilgan korxona va
tashkilotlarning ulushi, logistika, AKT infratuzilmasi, raqamli koʻnikmalar, moliyaviy
texnologiyalar ta’sir qilgan. Onlayn xaridni asosan biznes vakillari tomonidan
qoʻllanadigan qismi olinganligi sababli elektron biznes (e-business) dan foydalanishni
ham baholashimiz mumkin. Jami respondentlarning 70,71 foizi onlayn xaridni amalga
oshirgan.
Davlat xizmatlarini raqamlashtirishni my.gov.uz dan foydalanish orqali
baholashimiz mumkin (2-rasm).
0
20
40
60
80
Ha
Yo‘q
Toshkent
Foizlarda
0
20
40
60
80
Ha
Yo‘q
Viloyatlar
Foizlarda
40
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
2-rasm. Respondentlarning my.gov.uz portalidan oilaviy holatiga koʻra
foydalanishi
2-rasmdan koʻrinadiki, respondentlarning 68,57 foizi ushbu xizmatdan
foydalanishgan. Demografik omillardan biri oilali (turmush qurgan) va boshqalar
(ajrashgan, turmush qurmagan) boʻyicha tahlil qilganimizda turmush qurganlarning
76,82 foizi foydalanishgan. Bu boshqalarga nisbatan 18,53 foiz koʻp. Sababi,
oilalilarning farzand tugʻilishdan boshlab bogʻcha va maktablarga joylash xizmati
ushbu platforma orqali amalga oshirilishidadir.
Davlat tomonidan raqamlashtirilgan xizmatlardan yana biri elektron imzo
(e-imzo) hisoblanadi (3-rasm).
3-rasm. E-imzoning ta’lim darajasiga koʻra tasniflanishi
3-rasmdan koʻrinadiki, e-imzodan foydalanuvchi respondentlar 41,19 foizni
tashkil qiladi. Ushbu joriy etilgan tizimga soliq toʻlovchi tashkilot va korxonalar
0
20
40
60
80
Ha
Yo‘q
Turmush qurgan
Foizlarda
0
20
40
60
80
100
Ha
Yo‘q
Boshqalar
Foizlarda
0
20
40
60
80
Ha
Yo‘q
1-guruh o‘rta
Foizlarda
0
20
40
60
Ha
Yo‘q
2-guruh o‘rta maxus
Foizlarda
0
20
40
60
80
Ha
Yo‘q
3-guruh bakalavr
Foizlarda
0
20
40
60
Ha
Yo‘q
4-guruh magistr
Foizlarda
0
20
40
60
Ha
Yo‘q
3-guruh oliydan yuqori
Foizlarda
41
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bogʻlangan. E-imzoni aynan respondentlarning ta’lim darajasi bilan bog
ʻ
laganimizda,
ta’limning yuqorilashi e-imzodan foydalanuvchilar sonining oshishiga olib kelgan.
5-guruhdagilar 4-guruhdagilarga nisbatan 2,11 foiz koʻp foydalanishgan.
E-imzodan hozirda har bir fuqaroni foydalanishi uchun chora tadbirlar amalga
oshirilmoqda. Xususan, onlayn kredit oluvchilar uchun e-imzoning boʻlishi talab
etiladi. Onlayn-shartnomalarning amaliyotda joriy etilishi deyarli yoʻqligi sababli
tashkilotlararo va xodimlarning hujjat almashinishida muhr va imzoning oʻrni
yuqoriligicha saqlanib qolmoqda.
Daromadlari boʻyicha raqamli xizmatlardan foydalanishning tahlilida onlayn
xaridni amalga oshiruvchilarni daromadlari ortgan sari foydalanish qamrovi ham oʻsib
borishi aks etgan (4-rasm). 4-rasmdan koʻrinadiki, onlayn xaridni amalga oshiruvchi
respondentlarning soniga nisbatan yuqori ulushi 2-5 mln soʻmgacha oʻrtacha oylik
daromad egalariga, onlayn xaridni amalga oshirmaydiganlar soniga nisbatan esa 2 mln
soʻmgacha oʻrtacha oylik daromad egalariga toʻgʻri kelgan.
4-rasm. Onlayn xaridlarning oʻrtacha oylik daromadiga koʻra
tasniflanishi (foizlarda)
Oʻrtacha oylik daromadlarga nisbatan 5 mln soʻmdan yuqori daromad
oluvchilarning 81,72 foizi, 2 mln soʻmgacha daromad oluvchilarning 55,93 foizi
onlayn xaridlarni amalga oshirgan. Foydalanmaydigan respondentlar esa 2 mln
soʻmgacha daromad oluvchilarda yuqori ulushni 44,07 % tashkil qilgan.
My.gov.uz platformasida ham daromadning ortishi ushbu xizmatdan
foydalanuvchilar sonini ham oshirgan (5-rasm).
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
Onlayn xaridni amalga
oshiruvchilar
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
0
5
10
15
20
25
30
35
40
45
50
Onlayn xaridni amalga
oshirmaydiganlar
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
42
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
5-rasm. my.gov.uz portalidan oʻrtacha oylik daromadlariga ko
ʻ
ra
foydalanish (foizlarda)
5-rasmdan koʻrinadiki, my.gov.uz portalidan foydalanuvchilar soniga koʻra, 2-5
mln soʻmgacha daromad oluvchilarning ulushi 40% dan oshgan. Daromadga nisbatan
esa ishsizlar 2 mln soʻmgacha daromad oluvchilarga nisbatan 12,25 foiz koʻp
foydalanishgan. Bu esa ularning ijtimoiy reyestrlar roʻyxatida turganliklari, nogironligi
va qator ishsizlar uchun toʻgʻri keladigan ma’lumotnomalarning ushbu portaldaligi
bilan izohlanadi. Daromad oluvchilarga nisbatan xizmatdan foydalanish darajasi
daromad oʻsishi bilan togʻri proporsional bogʻliqlikka ega.
Raqamli texnologiyaga oid tushuncha va koʻnikmalarining muhimligi ularning
xalqaro indekslar tarkibida ma’lum bir ulushni tashkil etishi bilan ham izohlanadi
(6-rasm).
6-rasm. Bulutli texnologiyalar haqida tushunchaga egaligining oʻrtacha
oylik daromadiga koʻra taqqoslanishi (foizlarda)
Respondentlarning bulutli texnologiya haqida tushunchangiz bormi degan
savolga 82,86 foizi yoʻq degan javobni berishgan. Tushuncham bor degan qismini
daromad guruhlari boʻyicha taqsimlaganimizda daromadi yuqori boʻlganlarda
tushuncha mavjud.
0
10
20
30
40
50
my.gov.uz dan foydalanuvchilar
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
0
10
20
30
40
50
my.gov.uz dan foydalanmaydiganlar
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
0
10
20
30
40
50
Bulutli texnologiya haqida
tushunchaga ega
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
0
10
20
30
40
Bulutli texnologiya haqida
tushunchaga egamaslar
Ishsiz
2 mln. so‘mgacha
2-5 mln. so‘mgacha
5 mln.dan yuqori
43
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Soʻrovnoma onlayn tarzda tashkil etilgan boʻlib, aholining raqamli mahsulot va
xizmatlardan foydalanishi, ularning raqamli texnologiyalar haqida tushunchaga egaligi
va mehnat faoliyatida raqamli texnologiyalarning muhimligi kabi savollarga javob
olingan [10]. Soʻrovnoma natijalari asosida 100 ga yaqin koʻrsatkichlarning 20 ga
yaqin ekonometrik jihatdan ahamiyatlilari tanlab olinib, “STATA-17” dasturida
tahlil
qilindi. Koʻrsatkichlardan foydalanish davomida belgilashlar kiritib olindi.
Soʻrovnoma natijalariga koʻra, tuzilgan ekonometrik modelda mustaqil va bogʻliq
oʻzgaruvchilarga 420 ta (Obs) respondent toʻliq javob berilganligi bilan ifodalangan.
(1-jadval)
1-jadvalda ekonometrik modelda ishlatilgan oʻzgaruvchilar tasviriy statistikasi
berilgan. Bunda, Yi oʻrtacha oylik ish haqi laykert shkalasi boʻyicha 1-9 gacha
oraliqda berilgan. Ushbu shkalada 1 bu ish haqi mavjud emasligini bildiradi, 2 esa 500
ming soʻmgacha oylik ish haqini bildiradi. Shu tariqa daromad oʻsgani sari ular uchun
belgilangan sonlar ham oʻsib borgan. 9-shkala 13 mln. soʻmdan yuqori ish haqi
oluvchilardir
1-jadval
Ekonometrik modellashtirishda ishlatilgan oʻzgaruvchilarning tasviriy
statistiskasi [11]
Variable
Obs
Mean
Std. Dev
Min
Max
Yi
20
4.779
2.265
1
9
D1
20
2.312
0.849
1
5
D2
20
0.56
0.497
0
1
D3
20
0.231
0.422
0
1
D4
20
0.607
0.489
0
1
D5
20
0.793
0.406
0
1
D6
20
3.367
1.017
1
5
D7
20
0.555
0.498
0
1
RT1
20
5.569
2.138
1
12
RT2
20
2.4
0.861
1
5
RT3
20
2.467
1.203
0
4
RT4
20
2.445
1.341
0
7
Ushbu shkalaning oʻrtachasi soʻrovnoma ma’lumotlari uchun taqriban 4.8 ni
tashkil qiladi. D2 yosh boʻyicha laykert shkalasida guruhlarga ajratilgan boʻlib, oʻsish
tartibida 1 dan 5 gacha sonlar yosh guruhlariga tanlangan. 1 bu 12-17 yosh oralig
ʻ
ini
bildirib, 5 ga esa 65+ yoshlar kiritilishi belgilangan. Ushbu koʻrsatkichning oʻrtachasi
2.3 ni tashkil qilgan. Jadval ma’lumotlariga koʻra, D3 – jinsini bildirib, erkak - 1,
ayol - 0 bilan belgilanib, 56% ni erkaklar tashkil qiladi. D4 – respondentning kasbi aks
etgan boʻlib, davlat xizmatchisi - 1 va boshqa kasb egalarini - 0 bilan ifodalash kiritildi.
D5 – Oʻzbekistonning hududlari boʻlib, Toshkent shahri - 1, boshqa hududlar - 0 bilan
44
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ifodalandi va ishtirokchilarning 60% Toshkent shahrida istiqomat qilishini koʻrishimiz
mumkin. D6 – shahar yoki qishloq joyda yashashini koʻrsatib, umuman olganda,
soʻrovnoma qatnashchilarining 79% i shaharlarda yashaydi. D7 – soʻrovnoma
qatnashchilari ma’lumoti guruhlarga boʻlingan boʻlib (1-oʻrtadan 5-oliydan
yuqorigacha), ushbu koʻrsatkichning oʻrtachasi 3.4 ni tashkil qilgan. D8 -Oilaviy holati
ya’ni oilali respondent - 1 boshqalar (ajrashgan, beva, turmush qurmaganlar)-0 bilan
ifodalanib, ma’lumotlarni tahlil qilish imkon beradigan talablarga moslashtirildi.
7-rasmda oʻzgaruvchilar oʻrtasidagi bog‘liqlik yoʻnlaishlari yoʻnalgan asiklik
grafik (ingliz tilida DAG ya’ni “directed acyclic graph”)da oʻzgaruvchilar yoki
oʻzgaruvchilar guruhlari quyidagicha berilgan:
Y – individualning daromadi, bog‘liq oʻzgaruvchi;
RT1 – Raqamli tenologiyalardan ta’lim maqsadlarida foydalanish indeksi;
RT2 – Raqamli texnologiyalardan koʻngil ochar maqsadlarda foydalanish
indeksi;
7-rasm. Ekonometrik modellashtirish uchun asos boʻlgan oʻzgaruvchilar
uchun munosabatning yoʻnalgan asiklik grafigi
RT3 – Davlat xizmatlari bilan bog‘liq raqamli texnologiyalardan foydalanish
indeksi;
RT4 – Raqamli texnoogiyalardan biznes va tadbirkorlik bilan bog‘liq
maqsadlarda foydalanish indeksi;
[RT1; RT4] indekslari soʻrovnomadagi jamiyat, biznes va davlat tomonidan
raqamlashtirishga oid koʻrsatkichlar asosida yatratilgan.
D – raqamli texnologiyalardan foydalanishga va oʻrtacha oylik daromadga ta’sir
qiluvchi demografik omillar: yosh, jins, ma’lumot darajasi, shahar/qishloqda yashashi
va hk.;
U – individuallarning kuzatilmagan va hisobga olishning imkoni boʻlmagan
xususiyatlari.
7-rasmdagi yoʻnalgan asiklik grafikda berilgan bog‘liqlik munosabatlarini
ordinal probit modeli yordamida ekonometrik modellashirishni amalga oshiramiz.
Ordinal probit modeli uchun quydagi ekonometrik modelni asos qilib olamiz:
45
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
𝑦
𝑖
∗
= 𝛼
0
+ 𝛼
1
𝑅𝑇1
𝑖
+ 𝛼
2
𝑅𝑇2
𝑖
+ 𝛼
3
𝑅𝑇3
𝑖
+ 𝛼
4
𝑅𝑇4
𝑖
+ 𝜸𝑫
𝒊
+ 𝜀
𝑖
𝑦
𝑖
∗
– daramod guruhlarini bildiruvchi indeks oʻzgaruvchi. Soʻrovnomada
daromad gurhlari 9 ta guruhda koʻrsatilgani uchun, ushbu oʻzgaruvchi qiymatidan
kelib chiqib indivuallar quyidagi 9 ta guruhlarga boʻlinadi:
Bu yerda
𝜇
𝑘
daromad boʻyicha guruhlarga boʻlinayotganda foydalanilgan
chegara qiymatlaridir.
RT1, RT2, RT3, RT4 – yuqorida ta’kidlab oʻtilgan raqamli texnologiyadan
foydalanish darajasini koʻrsatuvchi indekslar;
D -
demografik oʻzgaruvchilar vektori;
𝛼
𝑘
-raqamli texnologiyalardan foydalanishning daromadga ta’siri bildiruvchi
parametrlar
{
9 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
8
8 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
8
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
7
7 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
7
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
6
6 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
6
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
5
5 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
5
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
4
4 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
4
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
3
3 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
3
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
2
2 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝜇
2
> 𝑦
𝑖
∗
> 𝜇
1
1 𝑎𝑔𝑎𝑟 𝑦
𝑖
∗
< 𝜇
1
𝜸
-
demogarfik koʻrsatkichlarning daromadga ta’sirini ifodalovchi parametrlar
𝜀
𝑖
– tasodifiy qism;
2-jadval
Ordinal probit modelining STATA 17 dasturidagi natijalari [11]
Yi
Coef.
St.Err.
t-
value
p-value
[95% Conf
Interval]
Sig
D1
0.483
0.086
5.61
0.00
.314
0.652
***
D2
0.572
0.115
4.97
0.00
.346
0.797
***
D3
0.169
0.134
1.26
0.208
-.094
0.431
D4
-0.013
0.126
-0.10
0.917
-0.26
0.234
D5
0.476
0.151
3.16
0.002
.181
0.772
***
D6
0.188
0.06
3.16
0.002
.072
0.305
***
D7
0.545
0.141
3.86
0.00
.268
0.822
***
RT1
-0.013
0.027
-0.47
0.638
-.066
0.041
RT2
0.097
0.067
1.43
0.152
-.036
0.229
RT3
0.107
0.052
2.06
0.04
0.005
0.208
**
RT4
0.137
0.045
3.02
0.002
0.048
0.225
***
cut1
1.998
.302
.b
.b
1.407
2.589
cut2
2.401
.304
.b
.b
1.805
2.996
cut3
2.746
.309
.b
.b
2.141
3.351
46
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
cut4
3.253
.317
.b
.b
2.632
3.875
cut5
3.613
.324
.b
.b
2.978
4.248
cut6
4.63
.343
.b
.b
3.957
5.303
cut7
5.362
.356
.b
.b
4.665
6.06
cut8
5.841
.367
.b
.b
5.122
6.559
Mean dependent
var
4.779
SD dependent var
2.265
Pseudo r-squared
0.135
Number of obs
420
Chi-square
233.054
Prob > chi2
0.000
Akaike crit. (AIC)
1524.939
Bayesian crit. (BIC)
1601.703
*** p<.01, ** p<.05, * p<.1
2-jadvalda ordinal probit modelining asosiy natijalari berilgan. Bu yerda,
oʻrtacha oylikka soʻrovnoma qatnashchisining yoshi, jinsi, Shahar yoki qishloq
hududida yashashi, ma’lumoti hamda oilaviy holatining tasiri (
p<.01),
1% lik
muhimlik darajasida statistik jihatdan ahamiyatli ekanini koʻrishimiz mumkin.
Bevosita raqamli texnologiyalardan foydalanish bilan bog‘liq oʻzgaruvchilarga
kelsak, bunda, davlat xizmatlaridan foydalanish indeksi hamda biznes va tadbirkorlik
bilan bog‘liq raqamli texnologiyalardan foydalanish indeksining oʻrtacha daromadga
ta`siri (
p<.05
) 5% lik muhimlik darajasida statistik jihatdan ahamiyatli ekanini koʻrish
mumkin.
Ordinal probit modelning umumiy statistik ahamiyatliligini
x
i
-kvadrat
statistikasi yordamida baholanadi. Bu yerda x
i
-kvadrat statistikasiga koʻra, modeldagi
barcha oʻzgaruvchilar bog‘liq oʻzgaruvchiga ta’sir qilmaydi degan nol gipotezani
1% lik muhimlik darajasida rad eta olamiz. Demak, umuman olganda ushbu model
ma’noga ega.
Mustaqil oʻzgaruvchilarning bog‘liq oʻzgaruvchiga ta’siri magnitudasini esa
3-jadvalda koʻrishimiz mumkin.
3-jadval
Ordinal probit modelida marjinal ta’sirlarining STATA 17 dasturidagi
natijalari [11]
dy/dx
std. err.
Z
P>z
[95%
conf.
interval]
D1
0.035
0.008
4.080
0.000
0.018
0.051
D2
0.041
0.010
3.970
0.000
0.021
0.061
D3
0.012
0.010
1.220
0.221
-0.007
0.031
D4
-0.001
0.009
-0.100
0.917
-0.019
0.017
D5
0.034
0.012
2.810
0.005
0.010
0.058
D6
0.013
0.005
2.750
0.006
0.004
0.023
D7
0.039
0.012
3.260
0.001
0.016
0.063
47
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RT1
-0.001
0.002
-0.470
0.639
-0.005
0.003
RT2
0.007
0.005
1.400
0.162
-0.003
0.017
RT3
0.008
0.004
1.960
0.050
0.000
0.015
RT4
0.010
0.004
2.680
0.007
0.003
0.017
3-jadval berilgan marjinal ta’sirlarga koʻra, yosh guruhi laykert shkalasi
boʻyicha bir birlikka oshishi, yuqori daromad olish ehtimolligini 3,5% ga oshiradi.
Boshqa omillarni hisobga olgan holda, erkaklarning yuqori daromad olish ehtimolligi
ayollarga nisbatan 4,1% ga koʻproq. Shahar hududida yashovchilar, qishloq
hududigailarga nisbatan yuqori daromad olish ehtimolligi oʻrtacha 3,4% ga yuqori.
Agar ma`lumot darajasi, bir pogʻona oshsa, yuqori daromad olsih ehtimolligi oʻrtacha
1,3% ga oshadi. Oilali soʻrovnoma ishtirokchilari boshqa soʻrovnoma ishtirokchilarga
nisbatan, daromadni oshirish ehtimolligi oʻrtacha 3,9% ga yuqori.
Yuqorida ta’kidlanganidek, davlat xizmatlari bilan bogʻliq raqamli
texnologiyalardan foydalanish indeksi hamda biznes va tadbirkorlik bilan bogʻliq
raqamli xizmatlardan foydalanish indeksining oʻrtacha oylik daromad ortishiga ta’siri
statistik jihatdan ahamiyatli. Agar davlat raqamli xizmatlaridan foydalanish darajasi
1 birlikka oshsa, yuqori daromad ortishi ehtimolligi oʻrtacha 0,8% ga oshadi. Agar
biznes va tadbirkorlik bilan bogʻliq raqamli xizmatlardan foydalanish indeksi bir
birlikka oshsa, oʻrtacha daromadning oshishi ehtimolligi 1% ga oshadi.
Xulosa
Xulosa sifatida ta’kidlash joizki, ushbu tadqiqotimizda raqamli texnologiyalar
va ulardan foydalanishning aholi farovonoligini oshirishdagi ahamiyati miqdoriy
usulda tahlil qilindi. Olingan natijalarga koʻra, davlat raqamli xizmatlaridan hamda
biznes bilan bogʻliq raqamli texnologiyalardan foydalanish aholi oʻrtacha oylik
daromadini oshirishda ahamiyatli ekanligi isbotlandi. Ushbu iqtisodiy nuqtai nazardan,
raqamli texnologiyalar kishilarning ish faoliyatini samaradorligini yaxshilashi
natijasida ularning daromadlari oshishi bilan tushuntiriladi.
Foydalanilgan adabiyotlar roʻyxati
1. Raqamli tafovut ‒ bu demografik va zamonaviy axborot-kommunikatsiya
texnologiyalaridan (AKT) foydalanish imkoniyatiga ega bo‘lgan hududlar bilan kirish
imkoni bo‘lmagan yoki cheklangan hududlar o'rtasidagi tafovutni bildiruvchi atama.
https://www.techtarget.com/whatis/definition/digital-divide.
2. Goldfarb, A. and J. Prince, “Internet adoption and usage patterns are different:
Implications for the digital divide”, Information Economics and Policy, 2008 y.,
Vol. 20, No. 1, pp. 2-15.
48
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
3. Jorgenson, D.W. and K.J. Stiroh, “Raising the speed limit: U.S. economic
growth in the information age”, Brookings Papers on Economic Activity, 2000 y.,
No. 1, pp. 125-211.
4. OECD, “Innovating Education and Educating for Innovation”: The Power of
Digital Technologies and Skills, Educational Research and Innovation, OECD
Publishing, 2016 y.,Paris,
5. van Deursen, A. and J. van Dijk, “The digital divide shifts to differences in
usage”, New media & Society, 2014 y.,Vol. 16, No. 3, pp. 507-526,
6. OECD, “Recommendation of the Council on open government”, OECD
Council
Recommendation, 2017y.,
www.oecd.org/gov/Recommendation-Open-
Government-Approved-Council-141217.pdf.
7. Penard, T., N. Poussing and R. Suire, “Does the Internet make people
happier?”, The Journal of Socio-Economics, 2013 y.,Vol. 46, pp. 105-116.
8. Pittman, M. and B. Reich, “Social media and loneliness: Why an Instagram
picture may be worth more than a thousand Twitter words”, Computers in Human
Behaviour, 2016.,Vol. 62, pp. 155-167.
9. OECD, ICTs and the Health Sector: Towards Smarter Health and Wellness
Models, OECD Publishing, 2013y.
10. https://docs.google.com/forms/d/1DjD7BcOz_DwmCysf5p3QnwXlIyBuW
CKbfgq24SMsWt8/edit
11. Manba: Muallif tomonidan oʻtkazilgan soʻrovnoma ma’lumotlari.
12. Shadmankulova.D. «ПРОБЛЕМЫ ПРОЦЕССА ЦИФРОВИЗАЦИИ В
СЕТЯХ
И
ОТРАСЛЯХ
ЭКОНОМИКИ: https://doi.org/10.55439/ECED/
vol23_iss5/A9». Экономика и образование 23, no. 5 (октябрь 31, 2022): 56–63.
просмотрено апрель 13, 2023. https://cedr.tsue.uz/index.php/journal/article/
view/721.
13. Ashurov, Zufar and Makhmudova, Guljakhon and Razakova, B.,
Development of Digital Ecosystem and Formation of Digital Platforms in Uzbekistan
(February 2022). π-Economy. 2022, Vol. 15. No.2. pp. 7-21., Available at
SSRN: https://ssrn.com/abstract=4187764.
