107
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI
IQTIS
ODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
FISKAL SIYOSATNI RAQAMLASHTIRISHNING
TASHKILIY- HUQUQIY JIHATLARI
Omonova Shohista Ikrom qizi
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti tayanch doktoranti
sh.omonova@tsue.uz
Annotatsiya:
Hozirda har bir soha va tarmoqlarda raqamlashtirish tendensiyasi
jadallik bilan davom etmoqda. Mamlakat rivojlanishi, aholi turmush darajasining
yaxshilanishi iqtisodiyotning barqaror rivojlanishi bilan bog‘liq bo‘lib, bunda
mamlakatlar fiskal va monetar kabi makroiqtisodiy siyosatlardan foydalanishadi.
Hozirgi raqamlashtirish sharoitida fiskal siyosatni takomillashtirish yangi raqamli
texnologiyalarni jalb etishni talab etadi. Maqolada mamlakatimizda soliq-budjet
siyosatini raqamlashtirishning tashkiliy va huquqiy jihatlari yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar: fiskal siyosat, raqamli iqtisodiyot, raqamli texnologiyalar,
soliqlar, davlat xarajatlari, fiskal ko‘rsatkichlar.
ОРГАНИЗАЦИОННО-ПРАВОВЫЕ АСПЕКТЫ ЦИФРОВИЗАЦИИ
ФИСКАЛЬНОЙ ПОЛИТИКИ
Омонова Шохиста Икром кизи
Докторант Ташкентского государственного экономического
университета
sh.omonova@tsue.uz
Аннотация:
В настоящее время тенденция цифровизации во всех сферах
и отраслях быстро продолжается. Развитие страны, повышение уровня жизни
населения связано со стабильным развитием экономики, при котором страны
используют такие макроэкономические политики, как фискальная и
монетарная. Совершенствование фискальной политики в современной
цифровой среде требует привлечения новых цифровых технологий. В статье
описаны организационно-правовые аспекты цифровизации налогово-бюджетной
политики в нашей стране.
Ключевые слова: фискальная политика, цифровая экономика, цифровые
технологии, налоги, государственные расходы, фискальные показатели.
108
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
ORGANIZATIONAL AND LEGAL ASPECTS OF DIGITALIZATION OF
FISCAL POLICY
Omonova Shohista
Phd student of Tashkent state university of economics
sh.omonova@tsue.uz
Abstract:
Currently, the trend of digitization in all spheres and industry
continues rapidly. The development of the country, the improvement of the standard
of living of the population is related to the stable development of the economy, in
which countries use macroeconomic policies such as fiscal and monetary. Improving
fiscal policy in the current digital environment requires the involvement of new digital
technologies. The article describes the organizational and legal aspects of the
digitization of the tax-budget policy in our country.
Key words: fiscal policy, digital economy, digital technologies, taxes,
government spending, fiscal indicators.
Kirish
Mamlakatimizda iqtisodiyotni rivojlantirish va barqaror iqtisodiy o‘sishni
ta’minlash maqsadida keng miqyosli islohotlar amalga oshirilayotgan bo‘lib, bu
amaliyotlar raqamlashtirish jarayonlari bilan uzviy bog‘liq hisoblanadi. Qо‘yilgаn
mаqsаdgа еrishish uсhun hаr bir sоhа vа tаrmоqlаr uсhun qаbul qilingаn qаrоrlаr,
fаrmоnlаr, qоnunlаr vа ulаrning ijrоsi muhim аhаmiyаtgа еgа.
Prezidentimiz Shavkat Miromonovich Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek “Raqamli
iqtisodiyotsiz mamlakat iqtisodiyotining kelajagi yo‘q” [1].
Shu
sababdan
iqtisodiyotning
muhim halqalaridan biri bo‘lgan
soliq – budjet siyosatini raqamlashtirish va bunda bir nechta tashkiliy-huquqiy
jihatlarni ham hisobga olish lozim.
Tashkiliy nuqtayi nazardan, bu jarayon texnologik infratuzilmaga katta
sarmoya
kiritishni
va
soliq
ma’lumotlarini yig‘ish va boshqarishni
qo‘llab – quvvatlay oladigan raqamli platformalarni ishlab chiqishni talab qiladi.
Bundan tashqari, fiskal siyosat uchun mas’ul bo‘lgan davlat organlari raqamli
strategiyalarni ishlab chiqish va amalga oshirish uchun zarur tajribaga ega bo‘lishi va
ularning mavjud tizimlarga samarali integratsiya qilinishini ta’minlashi kerak.
Huquqiy
nuqtayi
nazardan,
soliq-budjet
siyosatini
raqamlashtirish
ma’lumotlarning maxfiyligi, xavfsizligi va me’yoriy hujjatlarga muvofiqligi bilan
bog‘liq muammolarni hal qiladigan keng qamrovli huquqiy bazani ishlab chiqishni
109
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI
IQTIS
ODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
talab qiladi. Ushbu doirada soliq qonunchiligini amalga oshirish va raqamli
tranzaksiyalar bilan bog‘liq risklarni boshqarish qoidalari ham bo‘lishi kerak.
Asosiy qism
Hоzirgi kundа mаmlаkаtimizda iqtisodiyotni raqamlashtirish bilan bog‘liq
kаttа о‘zgаrishlаr bilan bir qatorda, ularning huquqiy asoslari ham ta’minlanmoqda.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasining 148-moddasiga ko‘ra
O‘zbekiston Respublikasining Davlat budjeti respublika budjetidan, Qoraqalpog‘iston
Respublikasi budjetidan va mahalliy budjetlardan iboratdir. O‘zbekiston
Respublikasining Davlat budjetini shakllantirish hamda ijro etish tartib-taomillari
ochiqlik va shaffoflik prinsiplari asosida amalga oshiriladi. Fuqarolar va fuqarolik
jamiyati institutlari O‘zbekiston Respublikasi Davlat budjetining shakllantirilishi
hamda ijro etilishi ustidan jamoatchilik nazoratini amalga oshiradi. Fuqarolarning
hamda fuqarolik jamiyati institutlarining budjet jarayonida ishtirok etishi tartibi va
shakllari qonun bilan belgilanadi [2].
Bosh qomusimizda belgilangan budjet ijrosining ochiqligi va shaffofligini,
budjet shakllanishi va ijrosida jamoatchilik nazoratining mavjudligini ta’minlashni
raqamlashtirish asosida samarali yo‘lga qo‘yish mumkin, albatta.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining “Raqamli O‘zbekiston – 2030”
strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-tadbirlari to‘g‘risidagi
2020-yil
5-oktabrdagi
PF-6079-sonli
Farmonida
raqamli
iqtisodiyotni
rivojlantirishning ustuvor yo‘nalishlari keltirilgan bo‘lib, fiskal tizimga oid bo‘lgan
soliqqa tortish va soliq bazasini aniqlash jarayonlarini shaffof va adolatliligini
ta’minlash maqsadida Davlat soliq qo‘mitasining axborot tizimlari kompleksining
yagona platformasini yaratish chora-tadbirlari, amalga oshirish bosqichlari, muddati,
moliyalashtirish manbalari hamda ijrochilari belgilab berilgan [3].
Soliqqa tortish jarayonlarida inson omili natijasida ba’zi hollarda muammoli
vaziyatlar yuzga kelish holatlari ham kuzatiladi. Ya’ni tadbirkorlik subyektlari
tomonidan taqdim etiladigan soliq hisobotlarida ba’zi hollarda soliqni yoki soliq
bazasini noto‘g‘ri ko‘rsatish yoki umuman ko‘rsatmaslik, moliyaviy hisobotlarlardagi
ko‘rsatkichlar bir-biriga to‘g‘ri kelmasligi va shu kabi nomutanosibliklar
mavjud bo‘lib, soliq nazoratchilari soliq hisobotlaridagi xatoliklar aniqlangan yoki
aniqlanmagan taqdirda ham ta’magirlik qilish holatlari uchrab turadi va bu holatda
jarayonni raqamlashtirish samarali natija beradi. Shu maqsadda, davlat dasturida soliq
to‘lovchilarni segmentlash, xavflilik darajasidan kelib chiqib, inson omilini to‘liq
bartaraf etadigan soliq nazoratini amalga oshirishni nazarda tutuvchi “Tahlika-tahlil”
dasturiy mahsulotini yaratish va soliq auditining har bir qadamini avtomat tarzda qayd
etib boradigan va uni ijrosini nazorat qiluvchi soliq auditining nazorat tizimini
yaratish chora-tadbirlari belgilangan [4].
110
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Davlat soliq qo‘mitasi tominidan “Aqlli soliq” va markirovka tizimlarini
rivojlantirish maqsadida tarmoqlar va hududlar axborot texnologiyalari sohasida
O‘zbekiston Respublikasining xorijiy mamlakatlardagi diplomatik vakolatxonalariga
biriktirilgan [5].
Elektron davlat xizmatlarini ko‘rsatishni yanada takomillashtirish bo‘yicha
chora-tadbirlar dasturida belgilangandek hozirgi kunda Ochiq budjet portali va “Open
Budget” negizida fuqarolarning mahalliy budjet xarajatlari parametrlarini
shakllantirish va ijrosini kuzatib borishdagi ishtirokini ta’minlash imkoniyati yaratildi
[6].
Shuningdek, Ochiq budjet portali yordamida soliq tushumlari, davlat
xarajatlari, davlat qarzi, davlat xaridlari kabi fiskal ko‘rsatkichlar bilan ham tanishish
mumkin.
Quyida 2022-yil davlat budjeti daromadlari statistikasi keltirilgan.
1-jadval
Davlat budjeti daromadlari 2022-yil (mlrd. so‘m) [7]
Ko‘rsatkichlar
Kvartal 1
Kvartal 2
Kvartal 3
Kvartal 4
Yillik
Daromadlar (Maqsadli
jamg‘armalarsiz) - Jami
41 916,1
50 664,7
54 529,1
54 753,8
201 863,7
1
Bevosita soliqlar
15 139,8
15 987,8
18 327,7
14 991,7
64 477,1
1.1
Foyda solig‘i
9 280,8
9 325,6
11 528,3
7 515,2
37 649,9
1.2
Aylanmadan soliq
622,4
624,4
652,5
613 ,4
2 512,7
1.3
Jismoniy shaxslardan
olinadigan daromad
solig‘i
5 236,6
6 037,8
6 147,0
6 863,1
24 284,5
2
Bilvosita soliqlar
16 312,4
18 524,9
18 259,8
18 293,1
71 390,2
2.1
Qo‘shilgan qiymat
solig‘i
11 794,9
13 929,1
13 410,1
13 055,3
52 189,4
2.2
Aksiz solig‘i
3 440,4
3 105,3
3 301,6
3 607,7
13 455,0
2.3
Bojxona boji
1 077,0
1 490,5
1 548,1
1 630,1
5 745,7
3
Resurs to‘lovlari va
mulk solig‘i
5 955,9
6 242,9
5 769,3
5 944,7
23 912,8
3.1
Mulk solig‘i
943,3
1 027,0
937,1
1 108,0
4 015,4
3.2
Yer solig‘i
1 113,7
1 437,1
1 330,1
1 425,0
5 305,9
3.3
Yer osti
boyliklaridan
foydalanganlik uchun
soliq
3 719,5
3 635,1
3 344,7
3 188,1
13 887,4
111
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI
IQTIS
ODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
3.4
Suv resurslaridan
foydalanganlik uchun
soliq
179,4
143,7
157,3
223,7
704,1
4
Boshqa daromadlar
4 508,1
9 909,2
12 172,3
15 524,1
42 113,7
Yuqoridagi jadvaldan ko‘rishimiz mumkinki budjet daromadlarining
shakllanishida soliq tushumlarining ulushi ko‘p. Shu sababli soliq bazasini berkitish
holatlarini oldini olish, soliq to‘lovchilarga adolatli soliq tizimini yaratish maqsadida
2019-yil 30-dеkаbrdа О‘zbеkistоn Rеsрublikаsi sоliq kоdеksining yаngi tаhriri qаbul
qilindi. Bundа bir nесhtа sоliq turlаri umumlаshtirildi, bа’zilаri оlib tаshlаndi,
bа’zilаrini hisоblаshni sоddаlаshtirish mаqsаdidа yаgоnа stаvkа jоriy еtildi [8].
Joriy etilgan yangi konsepsiyaga ko‘ra savdo obyektlari naqd va naqdsiz hisob-
kitoblarni amalga oshirganda onlayn nazorat-kassa mashinasi orqali fiskal QR (Quick
response) kodli chekni xaridorlarga taqdim etishlari majburiy etib belgilangan [9].
Shuningdek, 2020-yil 1-yanvardan boshlab barcha tadbirkorlik subyektlari
uchun hisob-fakturalarni elektron rasmiylashtirishni majburiy etib belgilanishi,
norasmiy iqtisodiyotni ulushi biroz boʻlsada kamayashiga, byudjetga soliq
tushumlarini ortishiga olib keldi [10].
O‘zbekiston Respublikasi soliq maqsadlarida shaffoflik va axborot almashinuvi
boʻyicha Global forumga aʼzo bo‘ldi va O‘zbekiston soliq to‘lashdan bo‘yin tovlashga
qarshi kurashish, shuningdek, ofshor holatlarni qisqartirish bo‘yicha xalqaro
harakatlarni qo‘llab-quvvatlaydi. Shu maqsadda O‘zbekiston BEPS loyihasi bo‘yicha
OECD xalqaro inklyuziv dasturiga qo‘shildi [11].
BEPS (Base Erosion and Profit Shifting) – Soliq bazasini kamaytirish va
daromadlarni yashirishga qarshi kurashish bo‘yicha harakatlar rejasi bo‘lib,
O‘zbekiston iqtisodiyotni raqamlashtirish bilan bog‘liq holda yuzaga keladigan soliq
muammolarini hal etish va transmilliy kompaniyalar tomonidan soliqlar ro‘yxatdan
o‘tgan joyida emas, balki daromad olish joyi bo‘yicha adolatli ulushini to‘lashini
ta’minlash majburiyatini oldi [12].
Xulosa
Umuman
olganda,
mamlakatimizda
fiskal
siyosatni
muvaffaqiyatli
raqamlashtirish davlat idoralari, xususiy sektor manfaatdor tomonlari va
jamoatchilikning muvofiqlashtirilgan sa’y-harakatlarini talab qiladi. Bu jarayonning
tashkiliy va huquqiy jihatlarini ko‘zda tutuvchi, shu bilan birga foyda jamiyatda teng
taqsimlanishini ta’minlaydigan aniq qarash va keng qamrovli strategiyani ishlab
chiqish muhim ahamiyatga ega bo‘ladi.
112
RAQAMLI TRANSFORMATSIYA, RAQAMLASHTIRISH
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY
-ELEKTRON JURNALI | 3-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidenti Shavkat Mirziyoyev raisligidagi
videoselktr yig‘ilishi, 2020-yil 22-sentyabr.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Konstitutsiyasi (yangi tahrir), 2023-yil 30-aprel.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-sonli Farmoni.
4.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidenti Sh.M.Mirziyoyevning “Raqamli
O‘zbekiston – 2030” strategiyasini tasdiqlash va uni samarali amalga oshirish chora-
tadbirlari to‘g‘risidagi 2020-yil 5-oktyabrdagi PF-6079-sonli Farmoni.
5.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-
son Farmoniga 23-ilova.
6.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 5-oktabrdagi PF-6079-
son Farmoniga 23-ilova.
7.
O‘zbekiston Respublikasi “Ochiq budjet” portali Davlat budjeti daromadlari
2022-yil ijrosi.
8.
Sh.I.Omonova “Respublikada mamalga oshirilayotgan ijtimoiy-iqtisodiy
islohotlarning iqtisodiy o‘sishga ta’siri” magistrlik dissertatsiyasi;
9.
Oʻzbekiston Respublikasi Prezidentining 2019-yil 6-sentyabrdagi “Savdo va
xizmat koʻrsatish sohasidagi hisob-kitoblar tizimiga zamonaviy axborot
texnologiyalarini joriy qilish hamda ushbu sohada jamoatchilik nazoratini
kuchaytirish chora-tadbirlari toʻgʻrisida” PF-5813–sonli Farmoni;
10.
Omonova Shohista. “Fiskal siyosatni raqamlashtirishning ahamiyati”.
“Milliy iqtisodiyotni isloh qilish va barqaror rivojlantirish istiqbollari” respublika
ilmiy-amaliy konferensiyasi materiallari to ‘plami. (2023): 87-89.;
11.
Iqtisodiy hamkorlik va taraqqiyot tashkiloti (Organization for economic
cooperation and development - OECD) “Uzbekistan joins the Inclusive Framework
on BEPS and participates in the agreement to address the tax challenges arising from
the digitalisation of the economy” 2023-yil 9-iyun;
12.
Oʻzbekiston Respublikаsi Iqtisodiyot va moliya vazirligi huzuridagi Soliq
qoʻmitasi fiskal tahlili, 2023-yil 24-iyun.
