7
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
RAQAMLI IQTISODIYOT VA BIZNESDA RAQAMLI
TEXNOLOGIYALARDAN FOYDALANISHNING SAMARADORLIGI
Parpieva Malika Muxamadjonovna
Muhammad al-Xorazmiy nomidagi TATU, “Menejment va marketing” kafedrasi
assistenti
malikaxonparpieva83@gmail.com
Annotatsiya:
Maqolada raqamli iqtisodiyot va biznesda raqamli
texnologiyalardan foydalanishning samaradorligi yoritilgan. Raqamli iqtisodiyot
iqtisodiy faoliyatning bevosita axborot kommunikatsiya texnologiyalarining
rivojlantirilishi bilan bog‘liq bo‘lgan raqamli ma’lumotlar vositasida tovarlar ishlab
chiqarish va xizmatlar ko‘rsatish samaradorligini oshirishga yo‘naltirilgan elektron,
internet, tarmoq va virtual iqtisodiyot ko‘rinishidagi ijtimoiy-iqtisodiy tizimi, tahlili
masalalari yoritib berilgan.
Kalit so‘zlar:
raqamli, iqtisodiyot,biznes, elektron, internet, tarmoq,
texnologiya, innovatsiya, rivojlanish, resurs, aloqa, talab, axborot, kommunikatsiya,
platforma, jarayon, xizmatlar, faoliyat, infratuzilma, dinamika, segment, klassik, tahlil,
ko‘rsatkich, telekommunikatsiya, ijtimoiyiqtisodiy, reyting, parametrlar, ko‘nikmalar,
statistik, mobil aloqa, baza, stansiya, kontent.
ЭФФЕКТИВНОСТЬ ИСПОЛЬЗОВАНИЯ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В
ЦИФРОВОЙ
ЭКОНОМИКЕ
И БИЗНЕСЕ
Парпиева Малика Мухамаджоновна
ТУИТ имени Мухаммада ал-Хоразмий, ассистент кафедры «Менеджмент и
маркетинг»
malikaxonparpieva83@gmail.com
Аннотация:
В статье рассматривается эффективность использования
цифровых технологий в цифровой экономике и бизнесе. Цифровая экономика
освещает вопросы социально
-
экономической системы экономической
деятельности в форме электронной, интернет, сетевой и виртуальной экономики,
направленной на повышение эффективности производства товаров и оказания
услуг на цифровых носителях информации, непосредственно связанной с
развитием информационно
-
коммуникационных технологий.
8
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Ключевые слова:
цифровая, экономика, электронная, бизнес, интернет,
сет, технология, инновация, развитие, ресурс, коммуникация, спрос,
информатсия, коммуникация, платформа, протсесс, услуги, деятелност,
инфраструктура, динамика, сегмент, классика, анализ, показател,
телекоммуникация, сотсиално- экономический, рейтинг, параметры, навыки,
статистика, мобилный, связ, база, станция, контент.
EFFECTIVENESS OF USING DIGITAL TECHNOLOGIES IN THE
DIGITAL ECONOMY AND BUSINESS
Parpieva Malika Muxamadjonovna
TUIT named after Muhammad al-Khwarizmi, assistant teacher of the department
“Management and marketing”
malikaxonparpieva83@gmail.com
Abstract:
The article covers the effectiveness of the use of digital technologies
in the digital economy and business. The issues of socio-economic system, analysis in
the form of electronic, internet, network and virtual economy, aimed at increasing the
efficiency of the production and provision of services of goods through digital data,
which are directly related to the development of Information Communication
Technologies of economic activity, are covered by the digital economy.
Keywords:
digital, economy, business, electronic, internet, network,
technology, innovation, development, resource, communication, demand, information,
communication, platform, process, services, activity, infrastructure, dynamics,
segment, classical, analysis, indicator, telecommunication, social- economic, rating,
parameters, skills, statistic, mobile, communication, base, station, content.
Kirish
XXI asrda raqamli texnologiyalar hayotimizning barcha sohalariga mustahkam
kirib bordi. Axborot-kommunikatsiya qurilmalarining rivojlanishi, turli xil aqlli robot
tizimlarining rivojlanishi, tobora kattaroq hajmdagi ma’lumotlar bilan ishlash
qobiliyati yo‘nalishga jiddiy ta’sir ko‘rsatdi
Zamonaviy iqtisodiyotning rivojlanishi, bunda axborot omili tobora muhim rol
o‘ynaydi. Bundan tashqari, yirik jahon voqealari ham ko‘pincha ushbu
tendentsiyalarning kuchayishiga hissa qo‘shadi masalan, COVID-19 pandemiyasi
sharoitida kompaniyalar o‘zgaruvchan sharoitlarga moslashishga va turli biznes
jarayonlariga raqamli texnologiyalarni joriy etishga majbur bo'lishdi. Masofaviy ish
formatlaridan foydalanish, muntazam jarayonlarni avtomatlashtirish va ko‘proq yangi
vositalarning afzalliklarini tushungan va his qilgan ko‘plab kompaniyalar pandemiya
9
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tanazzulidan keyin ham raqamli texnologiyalarni rivojlantirish ustida ishlashda davom
etmoqdalar. Huquqiy sohada ham o‘zgarishlar ro‘y bermoqda. Maxsus davlat
dasturlari ishlab chiqilmoqda, qonunchilik shakllantirilmoqda va
takomillashtirilmoqda, raqamli texnologiyalarni rivojlantirish va joriy etishning asosiy
yo‘nalishlari - boshqaruv, xavfsizlik va boshqa ko‘plab sohalar belgilanmoqda [1].
Zamonaviy dunyoni axborot texnologiyalarisiz tasavvur qilib bo‘lmaydi, ular
turli sohalarni o‘zgartirib, yengillashtirdi, yangi bozor imkoniyatlarini ochdi. Yangi
raqamli infratuzilmalarning paydo bo‘lishi, kompyuter texnologiyalari va raqamli
kommunikatsiyalarning rivojlanishi axborot texnologiyalari sohasida yangi
imkoniyatlar yaratadi, ularni jamiyatning ijtimoiy-siyosiy va iqtisodiy, iqtisodiy
hayotiga tatbiq etadi, xalqaro iqtisodiyotning yangi tizimini shakllantiradi. Raqamli
iqtisodiyot yuqori texnologiyali biznes tuzilmalari tomonidan elektron mahsulotlar va
xizmatlar ishlab chiqarish va bu mahsulotlarni elektron tijorat orqali amalga oshirishga
asoslangan.
Raqamli iqtisodiyot - bu ishlab chiqarishning asosiy omillari raqamli shaklda
taqdim etilgan ma’lumotlar va ularni qayta ishlash va katta hajmlarda foydalanish
bo‘lgan faoliyat bo‘lib, har xil turdagi ishlab chiqarish, texnologiyalar, uskunalar,
samaradorlik, sifat, unumdorlikni, tovarlar va xizmatlarni saqlash, sotish, yetkazib
berish va iste’mol qilish oshirishga imkon beradi. So‘nggi yillarda iqtisodiyotni
rivojlantirishda ilg‘or texnologiyalar va innovatsiyalarning ahamiyati oshib bormoqda.
Eng yangi texnologiyalar ishlab chiqarish va biznes jarayonlarining samaradorligini
oshirishi mumkin. Eng yangi texnologiyalar inson faoliyatining barcha yangi sohalari
va sohalariga kirib borishi bilan an’anaviy yondashuvlar va ish uslublari o‘zgaradi [2].
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalarining (AKT) paydo bo‘lishi va
tarqalishi global iqtisodiyotga shu qadar ta’sir ko‘rsatdiki, yangi bir hodisa - raqamli
iqtisodiyot paydo bo‘ldi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari ta’siri ostida
odamlarning turmush tarzi o‘zgara boshladi, foydalanuvchilar o‘rtasidagi aloqalar
o‘zgardi - turli jug‘rofiy mintaqalar, faoliyat sohalari va boshqalardagi odamlar
o‘rtasida aloqa o‘rnatish
imkoniyati paydo bo‘ldi. Bu raqamli iqtisodiyotning asosi
bo‘lgan axborot aloqalarining jadal o‘sishi.
Raqamli texnologiyalarning ta’siri global miqyosda ham, mahalliy darajada ham
seziladi. Raqamli iqtisodiyot yangi ishlab chiqarishlarning kombinatsiyasi sifatida
global iqtisodiyotning tez o‘sib borayotgan qismidir. Yangi texnologiyalar yaxshi
tashkil etilgan xo‘jalik yurituvchi subyektlar faoliyatining ba’zi jihatlariga
o‘zgartiruvchi ta’sir ko‘rsatadi, bu asosan ishlaydigan mexanizmlarni – aloqa
vositalarini yoki sanoat mashinalarini raqamli yoki raqamli mexanizmlarga
almashtirish, shuningdek, ularni yanada modernizatsiya qilishdan iborat. Raqamli
iqtisodiyotning o‘sishi raqamli va mobil texnologiyalar bilan bevosita bog‘liq bo‘lgan
bir qator bozorlarning o‘sishi bilan bog‘liq. Texnologiyalar rivojlanishining hozirgi
10
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
bosqichida va bozorlarning hozirgi holati sharoitida raqamli iqtisodiyotni maqsad
sifatida emas, balki iqtisodiy faoliyat samaradorligini oshirish vositasi sifatida ko‘rib
chiqish kerak. Zamonaviy raqamli iqtisodiyot yangi biznes modellarini taklif qiladi va
boshqaruv mexanizmlarini o‘zgaruvchan voqelikni aks ettirish uchun o‘zgartirish
zarurligini ta’kidlaydi [3].
Mavzuga oid adabiyotlar tahlili
Iqtisodiyot va jamiyatning “raqamlashtirish” jarayoni (ingliz tilida - digitization
ya’ni, raqamlashtirish, ba’zan esa digitalization ya’ni raqamlashtirilishi ma’nosini
bildiradi) haqida gapirganda, birinchi navbatda, terminologiyaga aniqlik kiritish kerak.
Eng keng ma’noda “raqamlashtirish” jarayoni, odatda, raqamli texnologiyalarni keng
qo‘llash va assimilyatsiya qilish tashabbusi bilan boshlangan ijtimoiy-iqtisodiy
o‘zgarishni anglatadi.
Raqamli iqtisodiyot tushunchasiga bir qator ta’riflar berilgan. Jumladan,
professor V.Ivanov “Raqamli iqtisod - haqiqatimizni to‘ldiradigan virtual muhit" deb
ta’rif bergan. Professor D.Kungurovning fikricha, “raqamli iqtisod” atamasiga ikkita -
klassik va an’anaviy yondashish mavjud.
Raqamli texnologiyalar asosida iqtisodiyotning va elektron tovar va xizmatlar
eksklyuziv domen tavsiflovchi raqamli iqtisodiyot: birinchi yondashuv “klassik” deb
nomlanib, klassik misollar - teletibbiyot, masofaviy ta’lim, dori-darmonlarni sotish
(filmlar, televizorlar, kitoblar va boshqalar). Ikkinchi yondashuv: “raqamli iqtisod”
ilg‘or raqamli texnologiyalardan foydalangan holda iqtisodiy ishlab chiqarishdir. M.L.
Kalujskiy raqamli iqtisodiyot - iqtisodiy internet faoliyati, shuningdek, shakllari,
usullari, vositalari va uni amalga oshirish aloqa muhitidir, deb ta’riflagan [4].
Manbalarda keltirilishicha “Raqamli iqtisodiyot” iqtisodiyotning bunday turi
ma’lum darajada amalda ishlaydigan turdagi model hisoblanadi. Raqamli iqtisodiyot -
bu ishlab chiqarish kompleksi, inson uchun hayot va qulaylikni ta’minlaydigan
mahsulot va xizmatlarni yaratadigan ishlab chiqarish tizimi bo‘lib, u yerda ma’lum bir
kiber-jismoniy (kiberfizicheskaya) tizim paydo bo‘ladi. Fikrimizcha, raqamli
iqtisodiyot bu ishlab chiqarish kompleksi insonlar uchun qulayliklarni ta’minlaydigan
mahsulot va xizmatlarni yaratadigan virtual muhit bo‘lib, raqamli texnologiyalardan
foydalangan holda iqtisodiy ishlab chiqarish tizimi sanaladi.
Raqamli iqtisodiyotga bo‘lgan qiziqish jamiyat va iqtisodiyotda ro‘y bergan
jiddiy o‘zgarishlar tufayli sezilarli darajada o‘sdi. Zamonaviy texnologiyalar va
platformalar mijozlar, hamkorlar va davlat tashkilotlari bilan shaxsiy muloqotni
minimallashtirish hisobiga korxonalar va jismoniy shaxslarga xarajatlarni
qisqartirishga yordam berdi, shuningdek, o‘zaro muloqotni yanada tez va oson yo‘lga
qo‘yishga imkoniyat yaratdi. Natijada tarmoq resurslariga asoslangan, raqamli yoki
elektron iqtisodiyot paydo bo‘ldi [5].
11
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
“Raqamlashtirish” so‘zi aslida yangi atama bo‘lib, innovatsion boshqaruv va ish
yuritish jarayoniga IT yechimlarning jalb etilishini, buning samarasi o‘laroq esa
internet buyumlardan tortib, elektron hukumatgacha bo‘lgan barcha tizimlarda axborot
texnologiyalarini qo‘llashni ko‘zda tutadi.
Tadqiqot metodologiyasi
Global iqtisodiy tizimda ham, alohida bozorlar va korxonalar iqtisodiyotida ham
yangi xususiyatlarni keltirib chiqaradigan texnologik o‘zgarishlar bilan bog‘liq.
Raqamli texnologiyalar biznesda inqilobga olib keldi. Yangi raqamli iqtisodiyot
an’anaviy iqtisodiyotdan tubdan farq qiladigan qoidalarga asoslanadi. Iqtisodiy
subyektlar doimiy o‘zgarib turadigan muhit sharoitida ishlashga majbur bo‘ladilar va
bunday sharoitlarda rivojlanish biznesning strategik va taktik darajada dinamik
o‘zgaruvchan muhitga doimiy moslashishini anglatadi
[2].
Raqamli axborot texnologiyalarining biznesga ta’sirini aniqlash va
kompaniyaning raqamli iqtisodiyot muammolariga javob berish usullarini taklif
qilishdir. Raqamli iqtisodiyot ishlab chiqarish, savdo, transport va moliyaviy xizmatlar,
taʼlim, sogʻliqni saqlash, ommaviy axborot vositalari va boshqalarga
katta taʼsir
koʻrsatadi. Texnologiyalar odamlar va tashkilotlarga turli yoʻnalishlarda imkoniyatlar
beradi, gʻoyalar yaratish va tarqatish, rivojlantirish va rivojlantirish imkonini beradi.
innovatsiyalarni tijorat faoliyatiga kiritish va joriy etish.
Axborot raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi axborot bozorini rivojlantirish
jarayoni bilan uzviy bog‘liqdir. Axborot bozorini tijorat asosida intellektual mehnat
mahsulotlarini sotib olish va sotish bo'yicha iqtisodiy, huquqiy va tashkiliy
munosabatlar tizimi sifatida tavsiflash mumkin.
Jamiyatni axborotlashtirish va raqamlashtirishning o‘sishi bilan iqtisodiyotda
axborot industriyasi ustunlik qila boshladi, ishlab chiqarish tobora innovatsion va
intensiv bo‘lib bormoqda. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida band
bo‘lganlar soni yildan-yilga ortib bormoqda. So‘nggi o‘n yilliklarda jamiyatni
axborotlashtirishni rag‘batlantiruvchi asosiy omil - bu o‘sishdir apparat va dasturiy
ta'minotning mavjudligi, tarmoq texnologiyalarini ishlab chiqish. Axborot bozorining
jadal rivojlanishiga dasturiy mahsulotlarni ishlab chiqishda biznesning jadal o‘sishi
sezilarli ta’sir ko‘rsatdi.
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi raqobatning yangi turi - giperraqobatning
paydo bo‘lishiga olib keldi. Giperraqobatning tizimli elementlari ko‘p bosqichli va
ko‘p o‘lchovli, yangi bilimlar (kompetentliklar), boshqaruvchanlik, dinamizm,
moslashuvchanlik, harakatchanlik, innovatsiya, samaradorlik va boshqalar bo‘lib, ular
jahon yetakchilari va texnologik rivojlangan transmilliy kompaniyalarning
globallashuv afzalliklarini belgilaydi.
12
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Axborot bozori tashkilotlarning biznes jarayonlarini optimallashtirish uchun
ma’lumotlarni ishlab chiqarish, saqlash, qayta ishlash va uzatish uchun innovatsion
texnologiyalarni ishlab chiqish bo‘yicha universal bo‘lmagan funktsiyalarni
bajaradigan tuzilmalar
raqobatining maxsus usullaridan foydalanadi.
Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari (AKT) korxonalarga biznes
jarayonlarini optimallashtirish imkonini beradi. Makroiqtisodiy darajada AKTning
ta'siri jahon iqtisodiyotidagi tendentsiyalarni, shu jumladan foydalanishni hisobga
oladigan davlatlar va mintaqalar iqtisodiyotini rivojlantirishning yangi yo'nalishlarini
tanlash zarurligini tushuntiradi. Raqamli iqtisodiyot anʼanaviy iqtisodiyotga xos
boʻlgan
qator cheklovlarni yengib oʻtishga qodir.
Raqamli mahsulotlar cheksiz ko‘p odamlar tomonidan nusxalanishi va
ishlatilishi mumkin va ular iste’molchi xususiyatlarini yo‘qotmaydi va bu
xususiyatlarni almashish va baham ko'rishda ko‘pincha yaxshilanadi. Internet
do‘konlar odatiy savdo maydonchalariga xos bo‘lgan hududlarda va shuning uchun
assortimentning kengligida cheklovlardan qochish imkonini beradi.
Ma’lumotlarning kompaniya boshqaruviga ta’siri kuchayishi bilan undan
foydalanish usullarini qo‘shimcha tekshirish talab etiladi. Hozirgi kunda
kompaniyalarning tashkiliy va boshqaruv muammolarini hal qilish, biznes
jarayonlarini yo‘lga qo‘yish tobora qiyinlashmoqda.
Raqamli iqtisodiyot kompaniyalar faoliyatida bir qator muhim o‘zgarishlarni
amalga oshirdi:
1.
Muhim qayta manbaga aylangan axborot ishlab chiqarish omilining paydo
bo‘lishi;
2.
Tovar va omil sifatidagi ma'lumotlar bahoga ega bo'lgani uchun ishlab
chiqarish xarajatlarining oshishi;
3.
AKTdan foydalanish orqali tranzaksiya xarajatlarini kamaytirish;
4.
AKTga asoslangan ishlab chiqarishni joriy etishda inson omilining
ahamiyatini oshirish;
5.
Informatsion resursdan faol foydalanish orqali noaniqlik omilining
ahamiyatini kamaytirish.
An’anaviy iqtisodiyotda ishlab chiqaruvchi va xaridor o‘rtasidagi
munosabatlarda asosiy rolni ishlab chiqaruvchi o‘ynadi, chunki u mahsulot g‘oyalarini
shakllantirishga tegishli edi. Xaridor allaqachon ishlab chiqarilgan va ishlab
chiqaruvchi tomonidan taklif qilingan imtiyozlar ro‘yxatidan tanlov qildi. Raqamli
iqtisodiyotda zamonaviy xaridor yangi iste’mol qiymatini yaratish, yangi mahsulot va
xizmatlar uchun g‘oyalar yaratish jarayonining ishtirokchisi bo‘lish imkoniyatiga ega.
Iste’molchi bilan yaqinroq o‘zaro munosabatlarga o‘tishni ishlab chiqarish
korxonalarining biznes muhitini o'zgartirish uchun mantiqiy qadami deb ta’riflash
mumkin. Ishlab chiqarish kompaniyalari iste'molchi bilan tobora ko‘proq hamkorlik
13
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
qila boshladilar (mahsulot dizaynini yaratish, individual buyurtma bo‘yicha mahsulot
ishlab chiqarish, mahsulotning yangi funksionalligini ishlab chiqish va boshqalar). G.
Chezboro tomonidan ishlab chiqilgan “ochiq innovatsiyalar” konsepsiyasi ham
raqamli iqtisodiyot keltirib chiqaradigan o‘zgarishlar bilan bog‘liq. Ochiq
innovatsiyalar iste'molchilar biznesini innovatsiyalarni yaratish jarayoniga faol jalb
qilish jarayonida kuzatilishi mumkin, bunda kompaniyalar nafaqat ichki g‘oyalardan
(xodimlarning g‘oyalari), balki tashqi (iste’molchilarning g‘oyalari) ham
foydalanadilar. Bilim raqamli iqtisodiyotda strategik muhim aktivdir. Ular turli
sohalardagi kompaniyalarning barqaror iqtisodiy rivojlanishida asosiy rol o‘ynaydi.
Shu munosabat bilan korporativ bilimlarni kompaniya boshqaruv tizimiga
integratsiyalashning zamonaviy vositalari va usullari asosida biznesni rivojlantirish
strategiyasini ishlab chiqishda yangi yondashuvlarni shakllantirish maqsadga
muvofiqdir. Bilimlarni boshqarish boshqaruv tizimidagi eng muhim faoliyat turlaridan
biri sifatida intellektual qadriyatlarni shakllantirishga, korxonalarning tashkiliy,
iste’mol va inson kapitalini rivojlantirishga yo‘naltirilgan bo‘lishi kerak. Intellektual
aktivlardan intensiv foydalanish kompaniyaning asosiy vakolatlari tizimini birgalikda
tashkil etuvchi ichki va tashqi kompetentsiyalarni shakllantirish imkoniyatlarini beradi.
Raqamli iqtisodiyotning rivojlanishi ichki va tashqi biznes muhitiga sezilarli ta’sir
ko‘rsatadi. Axborot-kommunikatsiya texnologiyalari sohasida tub o'zgarishlar mavjud
bo'lib, ular kompaniya faoliyatining turli yo'nalishlarida o‘z ifodasini topmoqda.
Internet hatto yangi va kichik kompaniyalarga o‘z mahsulotlarini butun dunyo bo‘ylab
sotishga imkon beradi. Kompaniyalar nisbatan kichik kapital qo‘yilmalar bilan tez
paydo bo‘lishi va rivojlanishi mumkin.
Axborot texnologiyalari xarajatlarni kamaytirishga, iqtisodiyotning deyarli
barcha tarmoqlarida mehnat unumdorligi va unumdorligini sezilarli darajada
oshirishga yordam beradi. Raqamli iqtisodiyotda kompaniyalarning bozordagi mavqei
murakkablashmoqda, strategik qarorlarni qabul qilishda xavf va noaniqlik
kuchaymoqda. Bu holat texnologik darajadagi dinamik o‘zgarishlar, raqobatning
kuchayishi, davlatning iqtisodiyotga ta’siri tufayli beqaror sharoitlar bilan bog‘liq.
Raqamli iqtisodiyotga xos texnologik o‘zgarishlar ishlab chiqaruvchilar va xaridorlar
uchun biznesning yangi bozor qoidalarini yaratadi. Raqamli iqtisodiy muhitda
kompaniyalar doimiy ravishda yangi raqobatbardosh strategiyalarni izlashlari va
raqobat samaradorligini oshirishlari kerak. Yangi sharoitda omon qolish va rivojlanish
uchun kompaniyalar raqamli axborot texnologiyalari sohasidagi o‘z malakalarini
oshirishlari kerak[1].
Tahlil va natijalar
Korxonaning biznesda raqamli texnologiyalardan asosiy maqsad, bizningcha,
uning raqobatbardoshligini oshirish va ishlab chiqarish faoliyatining iqtisodiy
14
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
samaradorligini oshirish uchun shart-sharoitlarni taominlashdan iborat. Biznesda
raqamli texnologiyalardan vazifasining maqsadiga muvofiq korxonalarni quyidagicha
tasniflash mumkin:
•
raqobatbardosh mahsulot ishlab chiqarishni tashkil etish;
•
yuqori samaradorlikka, ishlab chiqarish va tashkiliy jarayonlarning
moslashuviga erishish;
•
korxonaning investitsion jozibadorligini oshirish;
•
korxonaning iqtisodiy samaradorligini kafolatlaydigan boshqaruv tizimining
moslashuvchanligi va shaffofligini oshirish va boshqalar.
Korxonaning biznesda raqamli texnologiyalarni loyihalash uchun raqamli
texnologiyalarning korxonada joriy etilishining mavjudligi va maqsadga muvofiqligi
mezoniga ko‘ra tasnifini ishlab chiqish kerak. Shunday qilib, asosiy raqamli
texnologiyalar uchta guruhga birlashtirilgan [4].
1-jadval
Raqamli texnologiyalarning guruhlanishi [5]
Guruhlarning nomlanishi
Ushbu guruhlar tavsifi
Asosiy texnologiyalar
bu korxonalarni raqamli o‘zgartirish mumkin
bo‘lmagan texnologiyalar (bulutli
texnologiyalar, simsiz aloqa texnologiyalari,
qog’ozsiz texnologiyalar va boshqalar);
Muhim texnologiyalar
bu korxonaning to‘liq raqamli
transformatsiyasini taominlaydigan
texnologiyalar (katta ma’lumotlar, bulutli
hisoblash, uchuvchisiz texnologiyalar va
boshqalar);
Ilg‘or texnologiyalar
“analog” dan raqamli korxonaga o‘tishni
amalga oshiradigan texnologiyalar (sun’iy
intellekt, neyron tarmoqlar, taqsimlangan
ma’lumotlar registrlari, mashinalarni
o‘rganish va boshqalar)
Biznesda raqamli texnologiyalar korxonalarning daromadlarini va investitsion
jozibadorligini yaxshilashda muhim rol o‘ynadi. Yuqori texnologiyali ishlab chiqarish,
ishlab chiqarish jarayonlarini avtomatlashtirish, boshqaruvda ma’lumotlar bazasidan
oqilona foydalanish kabi imkoniyatlari bilan raqamli texnologiyalar har qanday
korxona uchun ularning samaradorligiga katta ta’sir etuvchi omil hisoblanadi.
Bundan tashqari, COVID-19 davrida raqamli texnologiyalarni tezda tatbiq etgan
kompaniyalar inqiroz davrida o‘z daromadlarini himoya qilish yoki xatto oshirishga
muvaffaq bo‘lishdi. Ammo yuqorida sanab o‘tganimizdek raqamli texnologiya
15
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
jarayonini bir qancha xususiyatlar, korxona ko‘lami, mahsulot turlari, raqobat muhiti,
moliyaviy manbaalar kabilarni e’tiborga olgan holda boshlash maqsadga muofiq
sanaladi. Sanoat korxonalarining raqamli texnologiyasi o‘zining ijobiy tomonlari va
olib kelishi mumkin bo‘lgan ehtimoliy xavflarga ega bo‘lib, ular jadvalda keltirilgan.
2-jadval
Raqamli texnologiyaning ijobiy tomonlari va ehtimoliy xatarlari [6]
Ijobiy tomonlar
Xatarlar
Raqamli texnologiyalar, sun’iy intellekt,
sanoat buyumlari interneti, katta
ma’lumotlarni tahlil qilish, uchuvchisiz havo,
suv va yer transporti.
Qarzga olingan import texnologiyalariga
bog
‘
liqlik, o
‘
z vakolatlarining pasayishi,
apparat va dasturiy taominotda yashirin
“xatcho
‘
plar” ga ega bo
‘
lish imkoniyati.
Yangi savdo bozorlari, biznes modellari,
innovatsion ishlab chiqarishlar, ommaviy
axborot xizmatlari va xizmatlari
Iqtisodiy rivojlangan mamlakatlar
kompaniyalari tomonidan innovatsion
bozorlarni erta egallash imkoniyati
Mehnat unumdorligining o
‘
sishi, ishlab
chiqarish samaradorligi, avtomatlashtirish,
robotlashtirish
Ish joylarini qisqartirish, ayrim
mutaxassisliklarni yo
‘
q qilish, ishsizlik,
ijtimoiy keskinlik
Xizmatlar samaradorligini va
standartlashtirishni oshirish, vositachilarni
yo
‘
q qilish, transport, tibbiyot, taolim va
xizmat ko
‘
rsatish sohasini yo
‘
q qilish
Huquqiy noaniqlik, firibgarlikning kuchayishi,
axloqiy muammolar, ijtimoiy tabaqalanish
Katta ma’lumotlarni tahlil qilish, raqamli
identifikatsiya, xizmatni sozlash
Maxfiylikning yo
‘
qolishi, intruziv reklama,
korxonalarning maxfiy ma’lumotlari va
fuqarolarning shaxsiy ma’lumotlarining
tarqalishi
Investitsiyalar, startaplar, raqamli pullar,
faoliyatning yangi sohalari, yangi texnologik
tartib
Tashqi iqtisodiy boshqaruv, raqamli
globalizm, raqamli mustamlaka
Raqamlashtirish jarayoni keltirishi mumkin bo‘lgan foyda va zararlar riskini
to‘g‘ri baholashdan so‘ng ushbu jarayonni joriy qilish rejasi tuziladi. Umumiy holatda
raqamli korxona konsepsiyasi va strategiyasini ishlab chiqish quyidagi bosqichlarda
amalga oshiriladi. Korxonaning raqamli texnologiyasi bir necha bosqichlardan o‘tadi
(1-rasm).
16
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
1-rasm. Korxonalarni raqamli texnologiyalash bosqichlari [7]
Raqamli korxona kontseptsiyasi va strategiyasini ishlab chiqish.
Korxonaning
ning joriy holatida raqamli texnologiyalardan foydalanish darajasini baholash va aniq
maqsadlarni belgilash. Belgilangan maqsadlardan kelib chiqqan holda amalga
oshirilishi lozim bo‘lgan ishlar ketma ketligini va strategiyasini tuzib chiqish.
Axborot tahlili.
Ko‘p funksiyali mutaxassislar jamoasi yordamida ma’lumotlarni
tahlil qilish, keyinchalik to‘plangan ma’lumotlardan tashkilotning ishlashi, qarorlar
qabul qilish, intellektual tizimlarni loyihalash, mahsulotlarni takomillashtirish, yangi
takliflar va xizmatlarni yaratish uchun foydalanish kerak.
Kerakli resurslarni aniqlash.
Maqsadga erishish uchun zarur resurslarni batafsil
aniqlash, biznes jarayonlarini takomillashtirish uchun mutaxassislarni jalb qilish va
o‘qitish, yangi texnologiyalarni joriy etish strategiyalarini ishlab chiqish kerak.
G‘oyaning hayotiyligini sinab ko’rish
va biznes qiymatini ko‘rsatish uchun
dastlabki tajriba loyihalarini yaratish. Mahsulotlar, jarayonlar va korxonalarning
raqamli dublikatlarini ishlab chiqish.
Raqamli texnologiyani jadallashtirish.
Olib borilayotgan loyihalarning
rentabelligini taʼminlash uchun universitetlar, raqamli texnologiyalar sohasidagi
yetakchi firmalar bilan hamkorlik qilish, raqamli startaplar bilan ishlash zarur. Olingan
Raqamli
korxona
kontseptsiyasi
va
strategiyasini
ishlab chiqish
Raqamli
transformatsi-
yani
jadallashtirish
Axborot
tahlili
G‘oyaning
hayotiyligini
sinab ko'rish
Raqamli
korxonaga
aylantirish
Ishlab
chiqarishni
raqamliga
o'zgartirish
Raqamli
transformatsi-
yani
jadallashtirish
17
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
tajribani tahlil qilish asosida raqamli korxonaning tugallangan kontseptsiyasini
aniqlang.
Raqamli korxonaga aylantirish.
Anoanaviy korxonani raqamli korxonaga
aylantirish uchun menejment tuzilmasi va funktsiyalarini aniq tartibga solish, yuqori
menejmentning aniq rahbariyati, majburiyatlari va qarashlari talab qilinadi. Raqamli
innovatsiyalarga qarshi turish imkoniyatini bartaraf etadigan xodimlarni
rag‘batlantirish tizimini ishlab chiqish . Raqamli madaniyatni rag‘batlantirish kerak:
barcha xodimlar raqamli sanoat muhitida ishlay olishlari, yangi texnologiyalarni sinab
ko‘rishga tayyor bo‘lishlari, asbob-uskunalar bilan ishlashning yangi usullarini
o‘rganishlari kerak.
Ishlab chiqarishni raqamliga o‘zgartirishni amalga oshirish
uchun ishlab
chiqarish tizimlarining gorizontal va vertikal integratsiyasi zarur va hozirda
foydalanilayotgan axborot tizimlarining muhim qismi ma’lumot almashishi mumkin,
ammo ularning muvofiqligi korxona ichida ham, o’zaro ta’sir qiluvchi korxonalar
o‘rtasida ham barcha darajalarda taominlanishi kerak. Yagona axborot makonini
yaratish korxonalarni boshqarishning avtomatlashtirilgan tizimlari va sanoat
uskunalari o‘rtasida tezkor va o‘z vaqtida axborot almashish imkoniyatini beradi.
Raqamli ishlab chiqarishda mahsulotlar individual buyurtmalar bo‘yicha ishlab
chiqarilishi mumkin, shuning uchun iste’molchi o‘zaro ta’sirning bevosita ishtirokchisi
va shuning uchun qiymat zanjirining elementi bo‘ladi.
Yuqoridagi texnologik tendentsiyalar va tasniflarga asoslangan biznesni raqamli
o‘zgartirishning asosiy yondashuvlarini sarhisob qilganda, korxonani raqamli
o‘zgartirish modellarining quyidagi turlarini aniqlash mumkin: jarayon, tarmoq,
texnologiya, matritsa [8].
Xulosa va takliflar
Xulosa o‘rnida ta’kidlash joizki, iqtisodiyot tarmoqlariga raqamli
texnologiyalarni joriy etish natijasida qator ustunliklarga ega bo‘lib ular quyidagilarda
o‘z ifodasini topadi:
к
orxonalar faoliyatini avtomatlashtirilishi va jarayonning to‘liq
raqamlashtirilishiga erishilishi natijasida raqobatbardosh mahsulotlar ishlab
chiqariladi, ishlab chiqarish va mehnat resurslaridan samarali va tejamkorlik bilan
foydalanish yo‘lga qo‘yiladi, korxonalar investitsion jozibadorligi va ishlab chiqarish
jarayonining shaffofligi ta’minlanadi.
Biznes
korxonalarida raqamlashtirish jarayoni o‘ziga hos xususiyatlarga egaligi,
moliyaviy resusrlar va shartli infratuzilmaga muhtojligi nuqtai nazaridan ehtimoliy
yo‘qotishlarga olib kelishi ham mumkinligi ayniqsa O‘zbekistondek rivojlanayotgan
mamlakatda faoliyatini olib boradigan korxonalarda ushbu jarayonni to‘g‘ri
rejalashtirish, raqamli transformatsiyalash strategiyasini to‘g‘ri shakllantirish, ushbu
18
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
jarayonni korxona holatiga va faoliyat turiga muofiq holatda rejalashtirish muhim
ahamiyat kasb etadi.
Biznesda raqamli texnologiyaning tegishli modellaridan, yani jarayon, tarmoq,
texnologik modellaridan birini tanlash esa biznes korxonalarida bajarilishi kerak
bo‘lgan ishlarni spetsifikatsiya qilishga, samaradorlikni izchillikda va aniq belgilangan
harakatlar rejasi orqali oshirish imkonini beradi.
Shunday ekan, korxonalarda biznesda raqamli texnologiyalarni amalga oshirish
uchun quyidagilar taklif etiladi:
1.
Mehnat jarayonida zarur kompetentsiyaga ega bo‘lgan yuqori malakali
ishchilardan iborat jamoaga ega bo’lish;
2.
Mavjud sharoit va vaqtni inobatga olgan holda innovatsion mehnat vositalari
va obyektlari bilan eng samarali uyg‘unlashishga imkon beruvchi usullar, uslublar va
chora-tadbirlar majmuini ishlab chiqish;
3.
Ishlab chiqarishni raqamli texnologiya qilish sur’atlarini oshirish zaruratidan
kelib chiqqan holda, manfaatdor tashkilot va korxonalar, ixtisoslashtirilgan oliy ta’lim
muassasalari, kasb-hunar maktablari bilan faol hamkorlikni yo‘lga qo‘yish zarur [9].
Raqamli iqtisodiyot va biznesda raqamli texnologiyalardan foydalanishning
samaradorligi shuni ko‘rsatadiki, bir vaqtning o‘zida keng sohalarda rivojlanmoqda va
cheklangan miqdordagi kompaniyalar tomonidan, ularga maxsus vakolatlar va
resurslar berilgan bo‘lsa ham, odatda qurilmaydi. Shuning uchun raqamli iqtisodiyotd
va biznesda raqamli texnologiyalardan foydalanishning asosiy rolni kuchli
tadbirkorlik va innovatsion yondashuvga ega bo‘lgan xususiy biznes egallashi, davlat
esa xususiy tashabbus uchun infratuzilma va sharoit yaratishi bilan shug‘ullanish kerak
[10].
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati
1.
Ismoilova Gulnora Fayzullaevna. Parpieva Malika Muxamadjonovna. Davlat
statistika qo‘mitasi huzuridagi Kadrlar malakasini oshirish va statistik tadqiqotlar
institutining “O‘zbekiston statistika axborotnomasi” ilmiy elektron jurnali. 2022 yil, 2-
son. “O‘zbekistonda raqamli iqtisodiyot rivojlanishida raqamli texnologiyalarning
ahamiyati”.
2.
Parpieva Malika Muxamadjonovna. Raqamli iqtisodiyotni rivojlantirishda
innovatsiyalarning roli. Davlat statistika qo‘mitasi huzuridagi Kadrlar malakasini
oshirish va statistik tadqiqotlar institutining “O‘zbekiston statistika axborotnomasi”
ilmiy elektron jurnali. 2022 yil, 3-son.
3.
Raqamli iqtisodiyot: yangi biznes imkoniyatlari Shukurullo
Yo'ldoshmaxmudov Xurshid o‘g‘li “O‘zbekistonda ilm-fanning rivojlanish
istiqbollari” xalqaro ilmiy-amaliy anjumani 2022 yil 30 noyabr | scientists.uz
19
RAQAMLI IQTISODIYOT
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 4-SON
WWW.INFOCOM.UZ
4.
Qodirov Sardorbek Isroiljon o‘g‘li. Sanoat korxonalarida raqamli
texnologiyalardan foydalanishning xususiyatlari. “Iqtisodiyot va innovatsion
texnologiyalar” (Economics and Innovative Technologies) ilmiy elektron jurnali.
5.
V. A. Plotnikov, Proceedings of St. Petersburg State University of Economics,
4 (112), 16-24 (2018).
6.
"Science and Education" Scientific Journal / ISSN 2181-0842 May 2022 /
Volume 3 Issue 5 Nurbek Ochildiyev.
7.
Electronic (digital) economy. Appendix to the medium-term program of social
and eco-nomic development of Russia to 2025 “Risk system growth strategy”
8.
Brynjolfsson E and Kahin, B, eds. (2002). Understanding the Digital
Economy. Massach usetts Institute of Technology, Cambridge, MA
9.
Бойко, И.П. Экономика предприятия в цифровую эпоху / И.П. Бойко,
М.А. Евневич, А.В. Колышкин // Российское предпринимательство. Том 18,
–
2017. –
№7.
–
С. 1127
-1130.
10.
O.V.Kitova, Digital Transformation of Business
http://digitaleconomy.ru/images/easyblog_articles/320/kitova.pdf
