369
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
TA’LIMDA RAQAMLI TEXNOLOGIYALARNI JORIY ETISH VA TA’LIM
SAMARADORLIGINI OSHIRISHDAGI O‘RNI
Islamova Qunduz Ikromboy qizi
Chirchiq davlat pedogogika unversiteti talabasi
qunduzislamova@949gmail.com
Annotatsiya:
Ushbu maqolada raqamli texnologiyalarning afzalliklari sanab
o‘tilgan bo‘lib, qo‘llanilish sohalariga to‘xtalib o‘tilgan. Ta’lim sohasiga alohida nazar
tashlanib sohadagi joriy etilgan va amaliyotga tatbiq etilishi kutilyotgan raqamli
texnologiyalar haqida so‘z boradi. Ta’limning samaradorligini oshirishdagi zamonaviy
texnologiyalar haqida ham keltirib o‘tilgan. Raqamli texnologiyalarning ta’limdagi
o‘rni, qo‘llanilish misollarga alohida urg‘u berilgan.
Kalit so‘zlar: raqamli texnologiya, zamonaviy ta’lim, pedagog, interfaol
usullar, uzluksiz ta’lim, metod, ilmiy baza, elektron manba.
ВНЕДРЕНИЕ ЦИФРОВЫХ ТЕХНОЛОГИЙ В ОБРАЗОВАНИЕ И ЕГО
РОЛЬ В ПОВЫШЕНИИ ЭФФЕКТИВНОСТИ ОБРАЗОВАНИЯ
Исламова Кундуз Икромбой кизи
Студент Чирчикского государственного педагогического университета
qunduzislamova@gmail.com
Аннотация:
В данной статье перечислены преимущества цифровых
технологий и акцентировано внимание на области их применения. Цифровые
технологии, внедренные и ожидаемые к внедрению в этой сфере, обсуждаются с
особым акцентом на сфере образования. Также были упомянуты современные
технологии повышения эффективности образования. Акцент сделан на примерах
роли и использования цифровых технологий в образовании.
Ключевые
слова:
цифровые технологии, современное образование,
педагог, интерактивные методы, непрерывное образование, методика, научная
база, электронный ресурс.
IMPLEMENTATION OF DIGITAL TECHNOLOGIES IN EDUCATION AND
ITS ROLE IN IMPROVING EDUCATIONAL EFFICIENCY
Islamova Kunduz Ikromboy kizi
370
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Student of the Chirchik State Pedagogical University
qunduzislamova@949gmail.com
Abstract:
This article lists the advantages of digital technologies and focuses on
the areas of application. Digital technologies introduced and expected to be
implemented in the field are discussed with a special focus on the field of education.
Modern technologies for increasing the effectiveness of education were also
mentioned. Emphasis is placed on examples of the role and use of digital technologies
in education.
Key words:
digital technology, modern education, pedagogue, interactive
methods, continuous education, method, scientific base, electronic resource.
KIRISH
Ta’lim bu har bir davlatning qurilish asoslaridan va yurtning tayanch
poydevoridir. Bu haqiqatni anglagan davlatlar kundan-kunga ta’limga katta e’tibor
bermoqdalar. Xususan, ta’lim sohasida eng so‘nggi ilg‘or texnalogiyalarni qo‘llash,
zamonaviy ta’lim metodlaridan samarali foydalanish zamon talabiga aylanganligini
ko‘rish mumkin. Axborot texnologiyasi bu aniq texnik dasturlar vositasining majmui
bo’lib, ular yordamida ma’lumotlarni qayta ishlash bilan bog‘liq bo‘lgan turli-tuman
masalalarni hal etish mumkin. Ayniqsa raqamli texnologiyalarni fan tarmoqlari
bo‘yicha to‘g‘ri qo‘llash juda yaxshi va samarali natijalarga olib keladi.
Har bir sohada bo‘lgani kabi ta’limda ham zamonaviy texnologiyalar kirib kelib
ilmiy yangiliklar yaratilishiga sabab bo‘layotganligiga guvoh bo‘lmoqdamiz. Shu
o‘rinda bir tabiiy savol tug‘iladi. Raqamli texnologiya o‘zi nima? Bu-xo‘jalik
yuritishning bir zamonaviy shakli bo‘lib, unda ishlab chiqarish va boshqarishning
asosiy faktori sifatida raqamli ko‘rinishdagi katta ma’lumotlar majmui va ularni qayta
ishlash jarayoni xizmat qiladi [1].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Yurtimiz mustaqillikka erishgan dastlabki davrlardanoq ta’lim sohasini yanada
rivojlantirish, zamonaviy texnologiyalarni olib kirib, sohaga tatbiq etish, yuqori
salohiyatga ega kadrlarni yetishtirib chiqarish kabi vazifalarni ustuvor yo‘nalishlardan
biri etib belgilab olganligi ma’lum. Chunki har qanday rivojlanish va yangi
texnologiyalar albatta ta’limdan boshlanadi. Shuningdek prezidentimiz Shavkat
Mirziyoyev ta’kidlaganlaridek ”Taraqqiyotga erishish uchun raqamli bilimlar va
zamonaviy axborot texnologiyalarini egallashimiz zarur va shart. Bu bizga
yuksalishning eng qisqa yo‘lidan borish imkoniyatini beradi. Zero, bugun dunyoda
barcha sohalarga axborot texnologiyalari chuqur kirib bormoqda.
371
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Albatta, raqamli iqtisodiyotni shakllantirish kerakli infratuzilma, ko‘p mablag‘
va mehnat resurslarini talab etishini juda yaxshi bilamiz. Biroq, qanchalik qiyin
bo‘lmasin, bu ishga bugun kirishmasak, qachon kirishamiz?! Ertaga juda kech bo‘ladi”
[2]. Ha bugungi shiddat bilan rivojlanayotgan va globallashayotgan dunyoda
zamonaviy texnologiyalarni o‘zlashtirishda, joriy etishda loqaydlik ketmaydi. Boy
berilgan har bir kun bizni bir necha vaqtga orqada qolishimizga, keyinchalik yanada
ko‘proq qiyinchiliklarga duch kelishiga olib kelishi mumkin. Shunday ekan, zamon
bilan hamnafas bo‘lish, ilmiy ixtirolarni, har bir sohadagi zamonaviy texnologiyalarni,
ularning qo‘llanish sohalarini, kuzatib borish, zarur hollarda esa albatta amalda ham
joriy etishga tayyor turish lozim. Bundan asosiy ko‘zlangan maqsad esa, avvalo
xalqimizning og‘irini yengil qilish, ish samaradorligini oshirish, inson mehnatini,
tabiat resurslarini tejagan holda yaxshi natijaga erishishdir.
Ta’lim jarayonida har bir daqiqani hisobga olgan holda ish olib borish zarur
hisoblanadi. Xususan, dars mashg‘ulotlari davomida har bir fan va darslikni
o‘zlashtirish uchun ajratilgan ma’lum bir vaqt mavjud bo‘lib, shu muddat ichida
darsning samaradorligiga erishish lozim bo‘ladi. Bu esa pedagog va o‘qituvchidandan
yuksak mahorat, bilim va tajribadan tashqari zamonaviy texnologiyalarni ham bilish
ko‘nikmasini talab etadi. Albatta ta’limga biror yangi texnologiyani olib kirishda
tajriba ishlari olib borilishi kerak bo‘ladi.
Ustuvor yo‘nalishlardagi ilmiy-tadqiqotlarni amalga oshirishda kutiladigan
asosiy natijalar: uzluksiz ta’lim tizimining nazariy-metodologik bazasi; uzluksiz
ta’limning yangilangan mazmuni; shaxsni kamol toptirishning ijtimoiy-tarbiyaviy
tizimi, shu jumladan, o‘quvchilarning maxsus toifa kontingenti; umumiy ta’lim va
kasb-hunar dasturlari bo‘yicha davlat ta’lim standartlari; o‘quv-metodik
majmualarning yangi avlod(yangi darsliklar, o‘quv metodik va ma’yoriy hujjatlar, test
materiallari va boshqalar); zamonaviy axborot pedogogik texnologiyalar; ta’lim
sifatini va uzluksiz ta’lim tizimi faoliyati natijalarini baholashning mezonlari va
tartiblarini yaratish; hozirgi ijtimoiy-iqtisodiy sharoitda mehnat qila oladigan
mutaxassis kadrlarning yangi avlodini shakllantirish va hokazolar [3]. Guvohi
bo‘lganimizdek, ta’limda axborot texnologiyalarini to‘g‘ri qo‘llash, ilmiy-texnik
bazani shakllantirish, o‘quvchilarni to‘g‘ri baholash tizimini ham ishlab chiqish,
uzluksiz ta’limni yo‘lga qo‘yish orqali sifatli kadrlarni yetishtirib chiqarish kabi
dolzarb va ahamiyatli masalalarni ko‘tarish orqali eng samarali yechmni topib
amaliyotga tatbiq etish nazarda tutilmoqda.
Raqamli texnologiyalarni qo‘llash ta’lim tizimini yanada rivojlantirish bilan bir
qatorda, pedogog va o‘quvchi-talabalarni ko‘proq mustaqil fikrlashga, birgalikda
hamkorlik qilgan holda dars mashg‘ulotlarini olib borishni ham nazarga tutadi. Chunki
dars jarayonlarida qaysi pedogogik metodni qo‘llash, innovatsion texnologiyalardan
foydalanishda qanday yondashish, e’tiborni ko‘proq mavzuning qaysi jihatlariga
372
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
qaratish kabi masalalar bevosita pedogogning o‘ziga borib taqaladi. Ta’lim tizimida
yangi texnologiyalar pedogogik jarayoni hamda o‘qituvchi va talaba faoliyatiga
yangilik o‘zgarishlar kiritish bo‘lib, uni amalga oshirishda asosan interfaol
metodlardan to‘liq foydalaniladi [4]. Bu usullarning ahamiyatli tomoni o‘qituvchi-
pedogog bilan bir qatorda o‘quvchi-talabalar birgalikda faoliyat ko‘rsatishidir. Ya’ni
dars mashg‘ulotlari davomida tinglovchi sifatida o‘quvchilar ham o‘z fikr-
mulohazalarini erkin bayon etishi, darsning olib borilishi va mazmuniga ta’sir o‘tkaza
olishi mumkin.
Zamonaviy ta’limda har bir davlatning o‘zi ishlab chiqqan, o‘z milliy
qarashlarini aks ettirgan tizimlari bo‘lishi bilan birgalikda jahon miqiyosida yangi
texnologiyalarni, raqamli ta’limning istiqbolli natijalarini ham kuzatib boradilar. Zarur
hollarda esa muvafaqqiyatli deb hisoblangan loyihalar albatta amaliyotga joriy etib
boriladi. Oliy ta’lim muassasalarida raqamli texnologiyalardan foydalanish ko‘p sonli
elektron darsliklar va elektron o‘quv qo‘llanmalarni ta’lim jarayonida qo ‘llash va u
orqali o‘quv mashg‘ulotlarini tashkil etish, masofaviy ta’limni yo‘lga qo‘yish,
boshqaruv faoliyatini masofaviy tashkil etish, talabalar fikr-mulohazalarini doimiy
bilib borish, avtomatlashgan nazorat sinovlarini tashkil etish, elektron o‘quv
manbalarini o‘zida mujassam etgan katta ilmiy bazani shakllantirish, virtual va
kengaytirilgan reallik texnologiyalarni joriy etish va ko‘p sonli dasturlardan samarali
foydalanishda namoyon bo‘ladi [5]. Bu kabi zamonaviy qulayliklar o‘qituvchi va
talabalarning doimiy ravishda aloqa o‘rnatishi, hamkorlikdagi loyihalarni amalga
oshirishda masofa va vaqt qarshiliklarini yengish, ilmiy adabiyotlar bo‘yicha katta
almashinuv bazasini tashkil etishda katta yordam beradi.
Ta’lim tizimi eng dolzarb masala bo‘lib, qolgan barcha sohalarga bevosita kadr
yetkazib beruvchi soha hisoblanadi. Shuning uchun bevosita yangi islohotlarni,
zamonaviy texnologiyalarni, raqamli tizim kabi yangiliklarni ta’limdan boshlash lozim
bo‘ladi. Bu esa tez orada boshqa yo‘nalishlarda ham o‘z hosilasini ko‘rsata boshlaydi.
Chunki raqamli tizim, zamonaviy texnologiyalarning afzalliklarini ko‘rgan kadr o‘z
sohasiga oid bo‘lgan yuqori texnologiyalarga murojaat etib, raqamlashgan tizimga o‘ta
boshlaydi. So‘nggi yillarda ta’limni “raqamlashtirish” muommolari, uning
shakllanishiga ta’siri bo‘yicha biror bir davlat loyihasi yoki so‘rovnoma asosida
tadqiqotlar o‘tkazilmaganligi ham muhimdir [6]. Chunki har qanday yangilikni
amaliyotga tatbiq etishda har tomonlama o‘ylangan davlat loyihasi, keng jamoatchilik
fikri juda muhim hisoblanadi. Agarda bu boradagi loyihalarga mutaxassislar
ishlanmalariga jamoatchilik fikrilari ham inobatga olinadigan bo‘lsa yanada yaxshiroq
va samaraliroq natijaga erishishimiz osonlashadi. Boisi har qanday loyihani nazariy
tomonlari mutahassislar tomonidan ishlab chiqilsada, uning amaliy natijasi keng
jamoatchilkka bog‘liq jarayon hisoblanadi.
373
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
Hamma soha va tarmoqlarni raqamlashtirish bugun barcha rivojlangan va
rivojlanayotgan davlatlarda jadallik bilan olib borilmoqda. Ayniqsa, pandimiya
sharoitida bu kabi zamonaviy texnologiyalar yordamida masofadan ishlash
imkoniyatiga katta ehtiyoj tug‘ildi. BMT tomonidan keltirilgan ma’lumotga ko‘ra,
2022-yilga kelib, dunyo bo‘yicha yalpi ichki mahsulotning qariyb chorak qismi
raqamli texnologiyalarga bog‘liq bo‘lib qolishi prognoz qilinayotgan hozirgi sharoitda,
bu yo‘nalishdagi ishlarni jadallashtirish va rivojlantirishga alohida e’tibor qaratish eng
to‘g‘ri strategik yo‘nalish hisoblanadi [7]. Albatta dunyo iqtisodiyotning chorak qismi
chakana ko‘rsatkich emas, bundan tashqari bu ko‘rsatkichlar kundan-kunga o‘sib
borayotganligiga hammamiz guvohmiz. Shunday ekan biz uchun eng samarali yo‘l tez
orada hamma tarmoqlarda raqamli texnologiyalarni joriy etish va undan
foydalanishning eng samarali va mahsuldor yo‘llarini amaliyotga tatbiq etish
hisoblanadi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Keling endi raqamlashtirishning bevosita fan tarmoqlari bo‘yicha afzalliklariga
nazar solib ko‘ramiz. Masalan, ko‘plab tortishuv va noaniq faktlarga boy bo‘lgan tarix
yo‘nalishi. Onlayn videolar orqali keng ommani tarixga qiziqishini orttirib ilm olishga
qiziqtirish imkoni ham katta. Ijtimoiy tarmoqlar orqali qisqa va qiziqarli videolar
qo‘yish zamonaviy ilm oluvchilarni jalb etishi turgan gap. XX asrning 80-90-yillarida
tarix fanida kompyuterlardan ilmiy ishlarni terish va tahrirlash ishlarida foydalangan
bo‘lishgan bo‘lsa, keyinchalik manbalar bilan ishlashdagi yangicha uslublarda ham
qo‘llana boshlandi [8].
XX asrning 90-yillarida AQSHda olib borilgan ilmiy tadqiqotlar bilan bog‘liq.
Qiziq tomoni bu soha dastlab tarixchilar orasida emas balki muzeylar, arxivlarda
mavjud materiallarni raqamlashtirish ya’ni ulardan foydalanishni ta’minlash bo‘yicha
amaliy vazifalarni hal etuvchi amaliyotchilar doirasida vujudga kelgan [9]. Raqamli
tarixning eng katta yutuqlaridan biri onlayn arxiv bo’lib, unda izlanuvchi olimlar
tartibga solingan hujjatlar orasidan o‘ziga kerakli ma’lumotlarni qisqa vaqt ichida olib
foydalanishi mumkin bo‘ladi. Manbalar matnlari va boshqa tasvirlar skanerlar
yordamida kompyuter xotirasiga kiritila boshlandi, ayni vaqtda optik disklarning
paydo bo‘lishi bilan kopmyuterlarning juda katta hajmga ega ma’lumotlarni saqlash
imkoniyati oshib bordi. 1986-yilda “tarixchi va kompyuter” nomli xalqaro assatsatsiya
tuzildiva 1992-yilda uning tarkibiga bir qator MDH davlatlari tarixchilari ham kiritildi
[10]. Texnalogiyalar zamonaviylashib hazirgi kunga kelib har qanday inson o’zi yoki
bajariyotgan ishlari haqida istalgan joydan turib internet orqali ma’lum qilishi mumkin.
Tarixchi olim shaxsiy ijtimoiy tarmoqlari orqali olib borgan izlanishlari haqida
ommaga xabar berishi mumkin. O‘z navbatida bu ma’lumotlardan boshqa
izlanuvchilar ham foydalanish imkonini beradi. Dunyo bo‘ylab izlanuvchi olimlarning
374
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
hamkorligini mustahkamlash ishlarini ham raqamli tarix orqali samarali olib borish
mumkin. Bundan tashqari olimlar o‘z ilmiy ishlarini turli xil jadval, diagramma
xaritalarni kiritib mukammalroq tushuntirib berish imkoniyatini qo‘lga kiritgan holda
ilmiy ishlarning darajasini yuksaltirishlari mumkin bo‘ladi. Xorijiy o‘lkalarda bu
ilmiga qo‘llashning an’anaviy sohasi manba-ma’lumotlarni matematik statistik qayta
ishlashda yangi imkoniyatlar paydo bo‘ldi. Statistik dasturiy paketlar tarixchilar uchun
qulaylashtirilib, ko‘p o‘lchovli tahlil va vizuallash vositalari bilan tutiladi boyitiladi
[11]. Bunda oddiylikdan murakkablik tomon borib diagrammalar, jadval va xaritalar
aniqlashib bordi. Biror tarixiy voqeylikni yoritishda aniqroq tasavvur berish uchun
raqamli texnalogiyalardan to‘g‘ri va o‘z o‘rnida qo‘llay olish tarixni o‘rganishda
muhim qadam bo’lib hisoblanadi.zamonaviy reallikning beqarorligi, ehtimoliyligi
murakkablik barcha jabhada namoyon bo‘lmoqda. Shu sababli insoniyatga zamonaviy
murakkab makonda faoliyat olib borishi uchun yangi usullarni bilishi zarurdir.
Yurtimizda ham bu borada katta ishlar amalga oshirilib, ta’lim sohasi xususan
gumanitar fanlarda qo‘llash bo‘yicha izlanishlar olib borilmoqda. Ta’limda raqamli
texnologiylarni qo‘llay olish naqadar katta natijalarni berishini anglagan holda, eng
samarali uslublarni ishlab chiqish bugunning dolzarb masalasi bo‘lib qolmoqda.
XULOSA
Hozirgi jamiyatimizda tarmoqlarga raqamli texnologiyalarni olib kirish zamon
talabi bo‘lib qolmoqda. Zero har bir davrning o‘ziga xos tomonlari bo‘lgani kabi o‘ziga
xos talablari ham mavjuddir. Raqamli texnologiyalar, yuksak g‘oyalar, shiddatli fikrlar
aks etgan davrda unga hamohang bo‘lib yashamoq zarurdir. Balki dunyo hozirgi kabi
hech qachon globallashmagandir. Chunki ixtirolar yer yuzining qayerida kashf
etilmasin darhol butun dunyoga yoyiladi. Bu esa bizdan yanada xushyor va ilmli
bo‘lishimizni taqozo etadi. Zamon bilan hamnafas bo‘lishda ziyoli pedogoglar bilan
bir qatorda shijoatli yoshlarning ham o‘rni beqiyosdir. Ilm-fandagi so‘nggi
yangiliklardan xabardor bo‘lishimiz bilan birgalikda shunga yarasha biz ham javob
qaytara olishimiz lozim bo‘ladi. Zamonaviy texnologiyalarning afzalliklarini yaxshi
anglagan jamiyat darhol uni o‘zida joriy etish bilan birgalikda, o‘zi ham bu borada
izlanishlarga keng yo‘l ochadi, xalqning tabiiy resurslari, qimmatbaho energiya va
qiymatli vaqtini tejagan holda ishlab chiqarishda, agrar, ta’lim, sog‘liqni saqlash,
moliya qo‘yinki barcha tarmoqlarda yuqori natijalarga erisha oladi. Bu esa bevosita
davlatining bug uni va kelajagi ravnaqining asosi bo‘lib xizmat qilishi shubhasizdir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1.
N.D. Mirzahmedova. Raqamli texnologiyalarning ta’lim sohasida
qo‘llanilishi. Oriental Renaissance: Innovative, educational, natural and social
375
RAQAMLI TA’LIM
“RAQAMLI IQTISODIYOT” ILMIY-ELEKTRON JURNALI | 6-SON
WWW.INFOCOM.UZ
sciences. May 2022.
https://cyberleninka.ru/article/n/raqamli-texnologiyalarining-ta-
lim-sohasida-qo-llanilishi
2.
Shavkat Mirziyoyev. Oliy majlisga yo‘llagan murojaatnomasi. 24.01.2020.
3.
Sh. Kurbonov. E. Seytxalilov. Kadrlar tayyorlash Milliy Dasturi: pedagogik
ilmiy-tadqiqot muommolari va yo‘nalishlari. Toshkent. Fan-1999. 11-bet.
4.
Y.X.G‘afforov. Tarix O‘qitish Metodikasi.Toshkent. Turon-Iqbol-2022. 211-
bet.
5.
S.Saidova. M.Jonuzoqov. S.Toshtemirova. ta’limda raqamli texnologiyalarni
qo‘llash ahamiyati. Effectivenss of Introduction of Digital Technologies in the
Educational Process. Oktabr-2023.
6.
M.Abdullayev. G.Saidahrorov. R.Ayupov. Raqmli iqtisodiyot-kadrlar
tayyorlashning dolzarb yo‘nalishlari. 2020.
7.
Raqamli texnologiyalarning joriy etilishi taraqqiyot poydevori. 27-may 2020.
https://www.mitc.uz/uz/news/1403
8.
Nizomiy nomidagi Toshkent davlat pedagogika Unversiteti. Tarix fanining
nazariy asoslari. Toshkent -2020. 145-bet.
9.
Xusanboy Mo‘minov. Mavlonbek Komolov. Raqamli texnalogiyalar va
raqamli tarix. Jamiyat va innovatsiyalar-Issue-
4.N2.2023.
10.
Alimova. D. A. Tarix fani metadologiyasi. Toshkent-2018. 234-bet.
11.
Sanobar Shadmanova. Tarixiy tadqiqotlarning metadalogiyasi va zamonaviy
usullar. Toshkent-2018. 60-bet.
