ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
453
Samarkand State Institute of Foreign Languages
KO‘ZI OJIZ TALABALARNING INGLIZ TILINI O‘RGANISHDA AMALIY
STRATEGIYALAR
Nodira Sulaymonova
O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy
kommunikatsiyalar universiteti
Xalqaro jurnalistika yo‘nalishi magistranti
Annonatsiya:
Ushbu maqola zamonaviy yordamchi texnologiyalar va pedagogik
yondashuvlarga e’tibor qaratgan holda ko‘zi ojiz o‘quvchilar uchun ingliz tilida tinglash va nutq
ko‘nikmalarini rivojlantirishning samarali usullarini o‘rganadi. U ko‘rish qobiliyati zaif
o‘quvchilar duch keladigan muammolarni, jumladan vizual o‘quv materiallaridan
foydalanishning cheklanganligini va eshitish vositalariga tayanishni tahlil qiladi. Shuningdek,
maqolada tilni bilish va muloqotda ishonchni mustahkamlashda qulay, multimodal o‘quv muhiti
va hamkorlikdagi yondashuvlar muhimligi haqida so‘z yuritiladi.
Kalit so‘zlar:
Ko‘zi ojiz talabalar, ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilar, ingliz tilini
o‘rganish, tinglash va gapirish ko‘nikmalari, yordamchi texnologiya, shadowing, inklyuziv
ta’lim, IVR, hamkorlikda o‘rganish strategiyalari.
O‘zbekistonda barcha talabalar uchun inklyuziv ta’limni ta’minlash, ayniqsa, mamlakat
o‘z ta’lim siyosatini xalqaro standartlarga moslashtirishda davom etayotgan bir paytda tobora
ortib borayotgan ustuvor vazifa hisoblanadi. Eng dolzarb muammolar qatorida ko‘zi ojiz
o‘quvchilar uchun ingliz tilini o‘rganishda teng imkoniyatlarni ta’minlash kiradi. Ingliz tilini
bilish akademik muvaffaqiyat va global muloqot uchun tobora muhim ahamiyat kasb etar ekan,
ko‘zi ojiz hamda ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilar, talabalar tinglash va gapirish ko‘nikmalarini
egallashda to‘siqlarga duch kelishadi. Bunda foydalanish mumkin bo‘lgan ta’lim resurslarining
cheklanganligi, maxsus o‘qitish usullariga bo‘lgan ehtiyoj va yordamchi texnologiyalar bo‘yicha
o‘qituvchilar tayyorgarligining yetishmasligi ham asosiy to‘siqlardandir.
Shunga qaramay, O‘zbekistonda ko‘zi ojiz o‘quvchilarning ingliz tili ta’limida to‘liq
ishtirok etishini ta’minlash bo‘yicha salmoqli ishlar davom etmoqda. Ushbu maqola ko‘zi ojiz
talabalar uchun ingliz tilini o‘rganishning hozirgi manzarasini ko‘rib chiqadi, samarali
strategiyalar va texnologik innovatsiyalarni ta’kidlaydi. Ko‘zi ojiz o‘quvchilarning o‘ziga xos
ehtiyojlarini qondirish orqali tadqiqotchilar, o‘qituvchilar barcha o‘quvchilarga muvaffaqiyatga
erishish imkoniyatini beruvchi yanada inklyuziv ta’lim muhitini yaratishi mumkin.
Bu borada biz tarixiy yondashuvlar misolida mavzu ahamiyatini ko‘rib chiqishimiz
mumkin. Masalan, XIX asrda Samuyel Gridley Hov (Samuel Gridley Howe) kabi o‘qituvchilar
taktil o‘qitish usullarini yaratdilar. Shunisi e’tiborga loyiqki, olim o‘zining kar va ko‘r bo‘lgan
Laura Bridgman ismli o‘quvchisini kaftida ko‘tarilgan ingliz tili harflar va qo‘lda yozilgan
alifbolar orqali o‘qish va yozishni o‘rgatadi, bu esa bunday nuqsonlari bo‘lgan shaxslarni
o‘rgatish bo‘yicha eng muvaffaqiyatli urinishlardan biri bo‘lgan edi
. Brayl tizimining joriy
etilishi ko‘zi ojizlarning savodxonligini tubdan o‘zgartirdi. Ko‘zi ojizlar va zaif ko‘ruvchilar
uchun Hadley instituti kabi tashkilotlar 1920-yildan beri Brayl alifbosi savodxonligini oshirishda
muhim rol o‘ynab, mustaqil o‘qish va yozish imkonini beruvchi kurslarni taklif qilmoqda
Ko‘zi ojiz o‘quvchilarning ingliz tilini o‘rganish bo‘yicha ta’limi vaqt o‘tishi bilan sezilarli
darajada rivojlanib, taktil uslublardan ilg‘or texnologik yechimlarga o‘tdi. Masalan, shulardan
biri zamonaviy yutuqlar Brayl alifbosidagi matn, grafik va animatsiyalarni real vaqt rejimida
ko‘rsatish uchun 2400 ta kichik pindan foydalanadigan “Dot Pad” (Innovatsion protsessor ko‘zi
ojiz foydalanuvchilar uchun eng mos bo‘lgan taktil grafiklarni yaratish uchun tasvirlarni tahlil
46
Elisabeth Glitter. The Imprisoned Guest: Samuel Howe and Laura Bridgman, the Original Deaf-Blind Girl. NY:
Farrar, Straus, and Giroux, 2001, p. 48.
47
O’sha manbaa
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
454
Samarkand State Institute of Foreign Languages
qilish va segmentlarga ajratish uchun sun’iy intellektdan foydalanish)
kabi qurilmalarning
rivojlanishiga olib keldi. Bunday innovatsiyalar ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilarga raqamli
kontentga yanada interaktiv va keng qamrovli kirish imkonini beradi, ayniqsa, ularning
murakkab fanlar bilan shug‘ullanishida foyda keltiradi. Shuningdek, Sun’iy intellect (AI) bilan
boshqariladigan vositalar nogiron o‘quvchilar uchun ta’limni yanada samarali qilishga
erishmoqda. Chatbotlar va so‘zlarni bashorat qilish dasturlari kabi ilovalar ko‘zi ojiz
o‘quvchilarga akademik vazifalarni bajarishda yordam beradi va ularga tengdoshlari bilan
hamnafas bo‘lish imkonini beradi. Maktablar mavjudlik va ta’lim natijalarini yaxshilash uchun
AIni
tobora ko‘proq integratsiya qilmoqda.
Ko‘zi ojiz talabalar uchun ingliz tilini o‘rganishda quyidagi zamonaviy metodlar va
yondashuvlar keng qo‘llanilmoqda: a) texnologiya va multimedia vositalaridan foydalanish:
bunda maxsus ishlab chiqilgan dasturlar va qurilmalar yordamida ko‘zi ojiz talabalar ingliz tilini
o‘rganishlari mumkin. Masalan, ovozli kitoblar, ekran o‘qiydigan dasturlar va Brayl displeylari
orqali matnlarni tinglash va o‘qish imkoniyatiga ega bo‘ladilar. b) interfaol ta’lim metodlari:
bunda guruhli muhokamalar, rolli o‘yinlar va boshqa interfaol mashg‘ulotlar orqali talabalar
o‘zaro muloqot qilishadi, bu esa ularning til ko‘nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi. d)
individuallashtirilgan yondashuvda esa har bir talabaga uning ehtiyojlari va qobiliyatlariga mos
ravishda o‘quv rejasi tuziladi. Bu yondashuv ko‘zi ojiz talabalar uchun ayniqsa muhim, chunki
ular uchun maxsus materiallar va metodlar talab etiladi. e) madaniyatlararo yondashuv: ingliz
tilini o‘rganish jarayonida turli madaniyatlar bilan tanishish talabalar dunyoqarashini
kengaytiradi va tilni chuqurroq o‘zlashtirishga yordam beradi. f) kontent va tilni
integratsiyalashgan o‘qitish (CLIL): bu yondashuvda talabalar ingliz tilini o‘rganish bilan birga
boshqa fanlarni ham ingliz tilida o‘rganadilar, bu esa tilni amaliyotda qo‘llash ko‘nikmalarini
rivojlantiradi. Ushbu metodlar va yondashuvlar ko‘zi ojiz talabalar uchun ingliz tilini
o‘rganishda samarali hisoblanadi va ularning til o‘rganish jarayonini yengillashtiradi.
Ko‘zi ojiz talabalar uchun ingliz tilidagi so‘z boyligini oshirishda bir qancha zamonaviy
usullar juda foydali hisoblanadi. Masalan, ovozli kitoblar va podkastlar orqali yangi so‘zlarni
o‘rganish va ularning talaffuzini eshitish imkoniyati mavjud. Shuningdek, matnlarni ovozli
shaklda o‘qib beruvchi dasturlar yordamida talabalar turli matnlarni tinglash orqali so‘z boyligini
kengaytirishlari mumkin. Maxsus ishlab chiqilgan ovozli ilovalar yordamida talabalar yangi
so‘zlarni o‘rganish, ularni to‘g‘ri talaffuz qilish va eshitish qobiliyatlarini rivojlantirishlari
mumkin. Til o‘rganish uchun uchrashuvlar va klublarda qatnashish ingliz tilidagi so‘z boyligini
kengaytirishning eng dinamik va interaktiv usullaridan biridir. Bunday tadbirlar nafaqat jonli
muloqotda mashq qilish, balki madaniyatlararo almashinuv, turli xil urg‘u va nutq uslublariga
duch kelish imkonini beradi. Bundan tashqari autentik materiallar (authentic materials)
o‘quvchilarga o‘zlarining maxsus kasbiy kontekstida samarali muloqot qilish uchun zarur
bo‘lgan maxsus lug‘at va terminologiyani o‘rganishga yordam beradi. Masalan, gazeta, jurnal,
sayt yoki mediaga aloqador matnlar, so‘zlar, ko‘zi ojiz talabaning so‘z boyligini oshirishda
muhim rol o‘ynaydi.
Talabalarning birgalikda o‘rganish strategiyalarida faol ishtirok etish, tengdoshlarni
qo‘llab-quvvatlash va turli xil hissiy-emotsional tajribalarni rag‘batlantirish orqali ko‘rish
qobiliyati zaif talabalar uchun ingliz tilini o‘zlashtirishni sezilarli darajada oshirishi mumkin.
Ko‘zi ojiz talabalar uchun ingliz tilida tinglash va gapirish ko‘nikmalarini rivojlantirish eshitish
48
Elektron manbaa “The Wall Street Journal” sayti:
https://www.wsj.com/tech/personal-tech/blind-tactile-
technology-devices-apple-dot-newhaptics-122cabe5?utm_source=chatgpt.com
(murojaat sanasi: 06.03.2025).
49
Elektron manbaa “The Associated Press” sayti:
https://apnews.com/article/artificial-intelligence-students-
disabilities-ff1f51379b3861978efb0c1334a2a953
(murojaat sanasi: 06.03.2025).
50
Elektron manbaa: Embergenova Altinay, “Kasbga yo’naltirilgan ingliz tilini o’rganuvchi talabalarining so'z
boyligini oshirishda autentik materiallardan foydalanishning ahamiyati”,
https://cyberleninka.ru/article/n/kasbga-yo-
naltirilgan-ingliz-tilini-o-rganuvchi-talabalarining-soz-boyligini-oshirishda-autentik-materiallardan-
foydalanishning?utm_source=chatgpt.com
(murojaat sanasi: 08.03.2025).
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
455
Samarkand State Institute of Foreign Languages
va teginish resurslaridan foydalanadigan moslashtirilgan strategiyalarni o‘z ichiga oladi. Quyida
bir necha samarali yondashuvlarni ko‘rib chiqamiz:
1. Ko‘p sensorli o‘rganish (Multisensory learning): Eshitish, taktil va kinestetik kabi bir
nechta sezgilarni o‘z ichiga olish o‘rganish tajribasini boyitishi mumkin. Masalan, og‘zaki
munozaralarni teginish materiallari bilan birlashtirish o‘quvchilarga darsda to‘liqroq qatnashish
imkonini beradi
2. Universal dizaynda o‘rganish (Universal Design for Learning (UDL): bu asos
individual taʼlim farqlarini hisobga olgan holda moslashuvchan oʻquv muhitlarini yaratishga
urgʻu beradi. Ishtirok etish, ifodalash va ifodalashning bir nechta vositalarini taklif qilish orqali
UDL ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilarning birgalikdagi faoliyatda to‘liq ishtirok etishini
ta’minlaydi. UDL taʼlim nazariyasi
, kognitiv nevrologiya boʻyicha tadqiqotlarga asoslangan
taʼlim tizimi boʻlib, u asosan, individual taʼlim farqlarini hisobga oladigan moslashuvchan oʻquv
muhiti va oʻquv maydonlarini rivojlantirishni ilgari suradi.
3. Yordamchi texnologiyalar integratsiyasi: sun’iy intellektga asoslangan vositalar va
boshqa yordamchi texnologiyalardan foydalanish hamkorlikni osonlashtirishi mumkin. Misol
uchun, nutqni matnga aylantirib beruvchi ilovalar ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilarga guruhda
yozish yoki berilgan vazifalarni samarali bajarishga yordam beradi.
4. Tengdoshlar bilan maslahatlashish va hamkorlikda o‘qitish: ko‘zi ojiz o‘quvchilarni
ko‘rish qobiliyati zaif tengdoshlari bilan juftlashtirish o‘zaro o‘rganishga yordam beradi.
Hamkorlikdagi topshiriqlar orqali talabalar kuchli tomonlarini baham ko‘rishlari va til
ko‘nikmalarini birgalikda rivojlantirishlari mumkin.
5. Mobil oʻqitish tashabbuslari: Jyothirgamaya fondi (Jyothirgamaya Foundation)
kabi
tashkilotlar koʻrish qobiliyati zaif oʻquvchilarga taʼlimni toʻgʻridan-toʻgʻri olib boradigan va
ularni zarur koʻnikmalarga ega boʻlgan koʻchma maktablarga asos soldi. Bu degani endilikda
ko‘zi ojiz yoki ko‘rish qobiliyati zaif talabalarning ko‘chma maktablarda erkin, mustaqil ingliz
tilini o‘rganish imkoniyatlari yanada oshganligini va bu tajribani O‘zbekistonda ham qo‘llash
foydali bo‘lishini alohida ta’kidlash zarur.
6. Nutqni soyadek qaytarish (Speech Shadowing)
: Bu usul o‘quvchilarning og‘zaki
nutqni eshitgandan so‘ng darhol takrorlashini, talaffuz, ritm va intonatsiyani kuchaytirishni o‘z
ichiga oladi. Nutqning soyasi tilning ravonligini yaxshilashga yordam beradi.
7. Audioga asoslangan o‘quv materiallari: tinglab tushunish va og‘zaki nutqqa qaratilgan
audiokitoblar, podkastlar va til o‘rganish dasturlari bilan shug‘ullanish eshitish qobiliyatini
oshirishi mumkin. Ushbu manbalar birgalikda nutq namunalari, lug‘at va kontekstual
foydalanish bilan ta’minlanishi kerak.
8. Interaktiv ovozli javob (Interactive Voice Response (IVR)
tizimlari: bu tizimlar
talabalarga simulyatsiya qilingan suhbatlarda qatnashish imkonini beradi, real vaqt rejimida fikr-
mulohazalarni taqdim etadi va og‘zaki tilda mashq qiladi. IVR tizimlari amaliy nutq tajribasini
taklif qiluvchi turli malaka darajalari va mavzulariga moslashtirilishi mumkin. Ushbu usullarni
qo‘llash ko‘zi ojiz hamda ko‘rish qobiliyati zaif talabalarning o‘ziga xos ehtiyojlarini
qondiradigan inklyuziv ta’lim muhitini yaratadi, ularning ingliz tilida tinglash va nutq
qobiliyatlarini samarali rivojlanishiga yordam beradi.
Xulosa qilib aytish mumkinki, ko‘zi ojiz va ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilarning ingliz
tilini tinglash va gapirish ko‘nikmalarini samarali rivojlantirishni ta’minlash yordamchi
texnologiyalar va innovatsion o‘qitish usullarini uyg‘unlashtirgan ko‘p qirrali yondashuvni talab
51
Carla Thompson J. "Multi-Sensory Intervention Observational Research", International Journal of Special
Education. 26(2010-11-30). (1): 202–214.
52
Cast. “Universal design for learning (UDL) guidelines 1.0.” 2008, p. 102.
53
"Tiffany Brar of Jyothirgamaya Foundation gets Mindtree Helen Keller Award". The New Indian Express. 4
December 2018. (murojaat sanasi: 04.03.2025).
54
Marslen-Wilson, William D. “Speech shadowing and speech comprehension”. Speech Communication. 1985, 4
(1–3): 55–73. doi:10.1016/0167-6393(85)90036-6
55
Elektron manbaa:
https://www.ibm.com/think/topics/interactive-voice-response
(murojaat sanasi: 05.03.2025).
ILMIY VA PROFESSIONAL TA’LIM JARAYONIDA MULOQOT, FAN VA MADANIYATLAR
INTEGRATSIYASI
456
Samarkand State Institute of Foreign Languages
qiladi. Brayl alifbosi va og‘zaki ta’lim kabi an’anaviy manbalar qimmatli bo‘lib qolsa-da, nutqni
shadoving qilish, interaktiv ovozli javob tizimlari, ekran o‘quvchilari kabi zamonaviy vositalar
mustaqil, interaktiv o‘rganish uchun yangi yo‘llarni taqdim etadi. Ingliz tilini bilishga talab ortib
borayotgan O‘zbekiston sharoitida ko‘zi ojiz talabalar uchun ta’lim olish imkoniyatini oshirish
zarurati dolzarbdir.
Bugun yangi texnologiyani qabul qilish orqali muvaffaqiyatga erishilayotgan bo‘lsa-da,
ixtisoslashtirilgan o‘qituvchilar tayyorlashning yetishmasligi va cheklangan o‘quv materiallari
kabi muammolar saqlanib qolmoqda. Ushbu muammolarni hal qilish uchun yordamchi
texnologiyalarga investitsiyalarni ko‘paytirish va inklyuziv o‘quv dasturlarini ishlab chiqish
muhim ahamiyatga ega. O‘qituvchilar, tadqiqotchilar va texnologiya ishlab chiquvchilari
o‘rtasidagi hamkorlikdagi sa’y-harakatlar ko‘rish qobiliyati zaif o‘quvchilar nafaqat qo‘llab-
quvvatlanadigan, balki muvaffaqiyatga erishish uchun kuchga ega bo‘lgan muhitni yaratishi
mumkin. Ushbu strategiyalarni qabul qilish orqali O‘zbekiston ko‘zi ojiz talabalarning ingliz
tilidagi ta’limda to‘liq ishtirok etishi hamda akademik va kasbiy maqsadlariga erishish
imkoniyatini ta’minlashi mumkin.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1. Elisabeth Glitter. The Imprisoned Guest: Samuel Howe and Laura Bridgman, the
Original Deaf-Blind Girl. NY: Farrar, Straus, and Giroux, 2001, p. 48.
2.Collins, M. T. T. T. “History of Deaf-Blind Education”, The Journal of Visual
Impairment & Blindness. 1995, 89 (3): 210–212. doi:10.1177/0145482X9508900304
3. Carla Thompson J. “Multi-Sensory Intervention Observational Research”,
International Journal of Special Education. 26(2010-11-30). (1): 202–214.
4. Cast. “Universal design for learning (UDL) guidelines 1.0.” 2008, p. 102
5. “Tiffany Brar of Jyothirgamaya Foundation gets Mindtree Helen Keller Award”. The
New Indian Express. 4 December 2018. (murojaat sanasi: 04.03.2025).
6. Marslen-Wilson, William D. “Speech shadowing and speech comprehension”. Speech
Communication. 1985, 4 (1–3): 55–73. doi:10.1016/0167-6393(85)90036-6
7.Elektron manbaa “The Wall Street Journal” sayti:
https://www.wsj.com/tech/personal-
tech/blind-tactile-technology-devices-apple-dot-newhaptics-122cabe5?utm_source=chatgpt.com
(murojaat sanasi: 06.03.2025).
8.Elektron manbaa “The Associated Press” sayti:
https://apnews.com/article/artificial-
intelligence-students-disabilities-ff1f51379b3861978efb0c1334a2a953
(murojaat
sanasi:
06.03.2025).
9. Elektron manbaa: Embergenova Altinay, “Kasbga yo‘naltirilgan ingliz tilini
o‘rganuvchi talabalarining so‘z boyligini oshirishda autentik materiallardan foydalanishning
ahamiyati”,
https://cyberleninka.ru/article/n/kasbga-yo-naltirilgan-ingliz-tilini-o-rganuvchi-
talabalarining-soz-boyligini-oshirishda-autentik-materiallardan-
foydalanishning?utm_source=chatgpt.com
(murojaat sanasi: 08.03.2025).
10. Elektron manbaa:
https://www.ibm.com/think/topics/interactive-voice-response
(murojaat sanasi: 05.03.2025).
