Abdulla Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” publitsistik maqolasida tasvirlangan jamiyatdagi illatlar

121
8
Ulashish
G‘aniyeva, M. (2022). Abdulla Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” publitsistik maqolasida tasvirlangan jamiyatdagi illatlar. Globallashuv Davrida Tilshunoslik Va Adabiyotshunoslik Taraqqiyoti Hamda ta’lim Texnologiyalari, 1(1), 226–228. Retrieved from https://inlibrary.uz/index.php/dllseteg/article/view/5540
Mehrangiz G‘aniyeva, O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy kommunikatsiyalar universiteti

Noshirlik va muharrirlik ishi yo‘nalishi magistranti

0
Iqtibos
Crossref
Сrossref
Scopus
Scopus

Annotasiya

Abdulla Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” maqolasida jamiyatdagi juda ko‘p muammolar, jumladan iqtisodiyot, ma’orif, san’at va madaniyatning rivojlanishdan ancha orqada qolganligi aytib o‘tilgan. Bu kamchiliklarni bartaraf etish hukumat rahbarlarining qo‘lida ekanligini ta’kidlangan. Ushbu maqolasi orqali hukumat rahbarlari Yo‘ldosh Ohunboboyev va Akmal Ikromovni qattiq tanqid qilib, ularni tartibga chaqiradi. “Yig‘indi gaplar” maqolasida muammo faqat ma’orifda emas, balki mamlakat boshqaruv tizimining o‘zi xato ekanligini qayta-qayta ta’kidlagan


background image

Respublika ilmiy-amaliy konferensiya

226

ABDULLA QODIRIYNING “YIG‘INDI GAPLAR” PUBLITSISTIK

MAQOLASIDA TASVIRLANGAN JAMIYATDAGI ILLATLAR

G‘aniyeva Mehrangiz Vohidovna –

O‘zbekiston jurnalistika va ommaviy

kommunikatsiyalar universiteti Noshirlik va muharrirlik ishi yo‘nalishi magistranti.

mehrangizganiyeva@gmail.com tel:+998990934680

Annotatsiya:

Abdulla Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” maqolasida jamiyatdagi

juda ko‘p muammolar, jumladan iqtisodiyot, ma’orif, san’at va madaniyatning
rivojlanishdan ancha orqada qolganligi aytib o‘tilgan. Bu kamchiliklarni bartaraf
etish hukumat rahbarlarining qo‘lida ekanligini ta’kidlangan. Ushbu maqolasi orqali
hukumat rahbarlari Yo‘ldosh Ohunboboyev va Akmal Ikromovni qattiq tanqid qilib,
ularni tartibga chaqiradi. “Yig‘indi gaplar” maqolasida muammo faqat ma’orifda
emas, balki mamlakat boshqaruv tizimining o‘zi xato ekanligini qayta-qayta
ta’kidlagan.

Kalit

so‘zlar:

O‘choqboshi-(hukumat), olaqarg‘a-(kelgindi), Yo‘ldosh

Oxunboboyev, Akmal Ikromov, sarkor,

mirzaboshi.


Abdulla Qodiriyning “Yig‘indi gaplar” maqolasi Ovsar taxallusi bilan

"Mushtum" jurnalida 1926-yil 25-fevralda bosilib chiqadi. Ushbu maqolada
jamiyatdagi eng yirik muammolarga nazar tashlanadi. Maqolaning ilk jumlalari
quyidagicha boshlanadi.

Bu o‘lkada nima ko‘b ekan-uxlaydirg‘on burchak va unda o‘mpayib,

to‘mpayib uxlag‘uchi menga o‘xshash ovsarlar! Men senga aytsam, o'zbekning
ishchisi, dehqoni, maorifi, madaniyati, iqtisodi, shaltay-baltayi, xullas barchasi
uxlaydi

181

.

“O‘zbeklarning hamma sohasi uxlab yotibdi”- degan jumlaning o‘zidayoq

tanqidiy qarash, jamiyatdan norozilik kayfiyati o‘z aksini topgan.

– Yerlilashdirish! O‘zbeklashdirish! Falonchining vijdoniga kuydirgi

chiqg‘anmi? O‘lib bo‘ldik-ku! (To‘ng‘iz qo‘psang yo‘q, dedimmi!) Yaram
yangilandi! Ko‘rchipqonimni kimning oldida yoray?! (Buvingni oldida yor!)
Mahallamdan munchasi ishsiz, falonchasi och! (Och bo‘lsa kafanini hozirla!)
Ko‘chaga chiqsang ko‘ringan kishidan eshitadirgan so‘zing shu.

Davlat boshqaruv apparatini, umuman, Turkistonda “Milliy jumhuriyatlar”

hayotini milliylashtirish, o‘zbeklashtirish idora xat-hujjat ishlarini o‘zbek tilida
yuritish, deganda, barcha boshqaruv apparatini yerli aholi qo‘liga topshirish degan
ma’no tushuniladi. 1919-yil 12-iyulda Turkiston respublikalarining xalq
komissarlariga “Yerli aholini keng va mutanosib ravishda davlat faoliyatiga jalb etish
zarurligi to‘g‘risida” jiddiy farmoyish bergan edi.

Turkiston Kompartiyasi o‘zining 12-qurultoyida har bir jumhuriyatda idora

ishlarini milliylashtirish masalasini qayta ko‘radi. 1924-yil 29-mart sonida
“Zarafshon” gazetasining muxbiri “Mushtum, tanqiding o‘rinsiz” nomli maqolasida
shunday deb yozib o‘tadi: “Hozirgi xo‘jalik ishlarimizning to‘qson foizini, balki

181

Qodiriy A. Diyori Bakr – Sharq: 2016. 708-b.


background image

Globallashuv davrida tilshunoslik va adabiyotshunoslik taraqqiyoti hamda ta’lim texnologiyalari

227

ko‘prog‘i ovro‘polik o‘rtoqlarning qo‘lidadir. Shu vaqtgacha bularning oralarida
sinfiy ayurma masalasi qo‘zg‘alganini ko‘rmaymiz. Balki, ish nuqtayi nazaridan
oddiy kishilar bir tarafda tursun, xo‘jayun va oqsuyaklar qo‘yulgandir.”

182

Garchand

“yerlilashtirish” qonuni hukumat tomonidan qo‘llab-quvvatlangan bo‘lsada,
jamiyatdagi eng qiyin ishlarni haliham tub aholi qilayotgan edi. Jamiyatdagi har
qanday qonun-u farmoyishlar qog‘ozda qolib ketar, amalda esa hech qanday ish
qilinmas edi. Bu haqida Qodiriy shunday deydi.

Madanglik maorif xodimlari qurultoyida ma’ruza o‘qib nima deydi, deng:-

"Jumhuriyatimizda har 200 murassa' chaqirim yerga, yoxud har 4909 odamg‘a
bitta maktab bor. Yoki o‘qish yoshida bo‘lg‘on bolalarning har(emas, xo‘tuk)
979 tasiga bitta maktab to‘g‘ri keladir!"

“Yig‘indi gaplarda” Akmal Ikromov bilan Yo‘ldosh Ohunboboyevlar chimdib

o‘tilgan bo‘lsada, lekin ularning yozuvchi bilan munosabati yomon emas edi.

1926 va 1927-yillarda Toshkentda O‘zbekiston madaniyat va maorif xodimlari

qurultoyi bo‘lib o‘tadi. Bu qurultoydagi Ohunboboyevning fikrlari o‘sha davr maorif
tizimi uchun umuman to‘g‘ri kelmasligini Abdulla Qodiriy “kesatiq” bilan aytib
o‘tadi. 4099 o‘quvchiga bitta maktab to‘g‘ri kelishi, bu ta’lim tizimidagi haqiqiy
fojialigi aytiladi. Negaki aholi yashash hududlari bilan maktab orasi juda uzoq, ta’lim
olishni niyat qilgan bola maktabga kelishi uchun qaryib bir yarim kun yurishi kerakli
aytib o‘tilgan.

“Yig‘indi gaplarda” Akmal Ikromov bilan Yo‘ldosh Ohunboboyevlar chimdib

o‘tilgan bo‘lsada, lekin ularning yozuvchi bilan munosabati yomon emas edi.

183

“Yig‘indi gaplarda” kalaka qilingan Yo‘ldosh Ohunboboyev 1885-yilda

Marg‘ulonda tug‘ilgan. 1921-yilda kambag‘al batraklar uyishmasi bo‘lmish “Qushchi”
syuziga rais bo‘lib, sho‘ro hukumatining sharofati tufayli yer-mulk egasiga aylanadi.
Endi oyoqqa turayotgan yosh sho‘ro hokimiyati uchun, xalq bilan sodda tilda
gaplashadigan, avomni sho‘ro siyosatiga ishontiradigan bo'sh rahbar zarur edi.
Y.Ohunboboyev Turkiston milliy chegaralanish o‘tkazilgandan so‘ng O‘zSSR Markaziy
ijroya qo‘mitasi raisi etib tayinlandi. Uni hamma “O‘zbekiston oqsoqoli” yoki “ota”
derdi.Vazifasi odamlarni sho‘ro hokimiyatini mustahkamlashga safarbar etish, mahalliy
muammolarni omilkorlik bilan hal etishdan iborat edi. Aslida, Yo‘ldosh Ohunboboyev
hech qanday vakolatga ega bo‘lmagan, buni o‘zi ham yaxshi bilardi.

Naql qilishlaricha, bir kuni Marg‘ilonlik eski oshnasi uni ijtimoiy

adolatsizlikdan shikoyat qilib kabinetiga kiradi. “Har qadamda bedodlik. Qayoqqa
qarayapsan, bu ketishda hamma kofir bo'lib ketadi-ku!- deydi oshna. Shunda
Yo‘ldosh “ota” shiftdagi lampochkani ko'rsatadi va: “-Oshna men anavi lampochkaga
o‘xshayman,-deydi. Asta o‘rnidan turib devordagi tugmachani bosadi, xona yop-
yorug‘ bo‘ladi. So‘ng lampochkani o‘chirib joyiga kelib o‘tiradi. -Ko‘rdingmi?..
Tugmacha tepaga bosilsa, lampochka yonadi, tugmacha pastga bosilsa, lampochka
o‘chadi... Shunaqa... faqat bu lampochkadan farqim shundaki, meni o'chirib
yoqadigan tugmacha Moskvada- Kremlda, ular xohlasa- yonaman, xohlasa-
o‘chaman...”

184

.

182

https://ziyouz.uz/matbuot/jadid-matbuoti/abdulla-qodiriy-yigindi-gaplar-1925

183

Nabijon Boqiy. Qatlnoma. A’zon kitoblari: 2021. 294-b.

184

Sanobar To‘laganova.Abdulla Qodiriy:Shaxsiyat va ijod. Toshkent:2021. 78-b.


background image

Respublika ilmiy-amaliy konferensiya

228

Maktablardagi muammolar tanqid ostiga olingandan so‘ng Qodiriy ustamonlik

bilan ishsizlik muammosiga urg‘u beradi. Maktab ta’limini olgandan so‘ng, ish
topolmay sarson-sargardon bo‘lgan yoshlar haqida so‘z boradi.

“Ko‘chaga chiqsang har qadamda bitta mirzaboshi, hasratidan chang

burqiydi: ish yo‘q, kuch yo‘q, o'n to'qquzta yerlilashkan idoradan hafta o‘tmay
chirting-pirting qog‘ozini olibdir.”

“Yig‘indi gaplar” maqolasi orqali muammo faqat ma’orifda, yoki

yerlilashtirishda emasligi, balki boshqaruv tizimining o‘zi xato ekanligini tushunib
olish qiyin emas. Buni quyidagi jumla misolida bilish mumkin.

“Senga misol berish uchun Shayx Sa’diyning hikmatiga va yo Kalilaning

Dimnasiga murojaat qilib o‘lturmayman. Misolni xudda naq mutakallimdan
eshit: Men har kuni Xudog‘a to‘qquz martaba osiy bo‘lib, o‘n sakkiz martaba
tavba va istig‘for aytaman. Isyonim bepayon bo‘lg‘onidek, istig‘forim ham
hadsiz va lekin isyonsiz qolg‘an soatimg‘a juda oz uchrarman! Bas,
onglag‘ilkim, ey Akmal! Tavbaga bo‘yin bukkan banda, bandalarning eng
yaramasidir, qulliq bunyod qilg‘on rasvo-rasvolarning eng ashaddiy rasvosidir”.

“Kalila va Dimna”

shahzodalarga ta’lim-tarbiya beruvchi, pand-nasihat

uslubida yozilgan hindlarning “Panchatantra” kitobi. Bu yerda A. Ikromov
shahzodaga qiyoslanayapdi. Maqolada dunyodagi eng manfur kishi qilgan gunohiga
tovba qilib, qayta shu gunohni takrorlovchi kishidir degan edi. Hukumat
boshqaruviga nisbatan qattiq tanqidiy yondashuv albatta “ko‘pchilik”ning g‘azabini
qo‘zg‘adi. Ushbu maqola bosilgach Qodiriy O‘zbekiston jinoyat qonunlari
majmuasining “Aksilinqilobchi”, “Rahbar xodimlarni obro‘sizlantirish” moddalari
bilan qoralanadi, jinoiy ish qo‘zg‘atiladi, uch oylik so‘roq-tergovdan so‘ng
O‘zbekiston Oliy Sudi Qodiriyni sudlaydi. Sudda Qodiriy o‘zini oqlab, uzrnamo
ma’ruza so‘zlaydi.

Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, muallif jamiyatning ijtimoiy ahvolini

o‘zining achchiq tili bilan ochib tashlaydi. Qodiriyga nisbatan dalil va isbotlarni topa
olmagan sho‘rolar uni noiloj ozod qilishadi, unga go‘yo “ogohlantirish” berildi.
Ammo Qodiriy ijoddan, haq gapni hayiqmay aytishdan bir daqiqa ham chekinmadi.

Adabiyotlar:

1. Qodiriy A. Diyori Bakr. Sharq: 2016.708-b.
2. Nabijon Boqiy. Qatlnoma. A’zon kitoblari: 2021. 294-b.
3. Sanobar To‘laganova.Abdulla Qodiriy:Shaxsiyat va ijod. Toshkent:2021. 78-b.
4.https://ziyouz.uz/matbuot/jadid-matbuoti/abdulla-qodiriy-yigindi-gaplar-1925
5.Daryo.uz

Bibliografik manbalar

Qodiriy A. Diyori Bakr. Sharq: 2016.708-b.

Nabijon Boqiy. Qatlnoma. A’zon kitoblari: 2021. 294-b.

Sanobar To‘laganova.Abdulla Qodiriy:Shaxsiyat va ijod. Toshkent:2021. 78-b.

https://ziyouz.uz/matbuot/jadid-matbuoti/abdulla-qodiriy-yigindi-gaplar-1925

Daryo.uz

Hepagreen - восстановление нормальной работы печени Androgard — препарат для настоящих мужчин Androgard — препарат для настоящих мужчин Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Byutivit - Натуральный продукт для женщин любого возраста Maksimus - Натуральный продукт, для бодрости и энергии Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Lactovita - Номер один в естественном улучшении иммунитета Avicenna’s Lab inLibrary — это научная электронная библиотека UACD - Антикоррупционный дайджест Узбекистана inConference - научно-практические конференции inScience - Журнал Общество и инновации Gulyamov - Гулямов Саид Саидахрарович MUVI24 - Смотрите фильмы онлайн, большая коллекция, новинки кинопроката Megatorg - Доска объявлений Megatorg.net: сайт бесплатных частных объявлений Skinormil - Космецевтика активного действия Pils - Интернет-аптека >METAMED - Фармацевтическая компания с полным спектром услуг All.Tube - Смотрите онлайн видео бесплатно в хорошем качестве Dexaflu - от симптомов гриппа и простуды UMAR PROEKT - Комплексное проектирование UZDA - Ассоциации стоматологов Узбекистана