DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
26
KORPUS LINGVISTIKASI METODOLOGIYASI VA MATN TAHLILI
Kaxorova Nargiza Nusratovna
Buxoro davlat universiteti “Ingliz adabiyotshunosligi
va tarjimashunoslik” kafedrasi assistenti
Kaxorovanargiza5@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.14044706
Korpus lingvistikasi - bu tabiiy ravishda uchraydigan og'zaki va yozma
matnlarning katta, elektron to'plamlaridan foydalanish orqali tildan
foydalanishning kompyuterga asoslangan empirik tahlillarini (ham miqdoriy,
ham sifat) o'z ichiga olgan metodologiya. Korpus lingvistikasi tillarning tabiati,
tuzilishi va qoʻllanilishini tavsiflovchi dalil manbai sifatida ogʻzaki va yozma
matnlar toʻplamini toʻplash va tahlil qilishni oʻz ichiga oladi. Hozirgi korpus
lingvistikasi tilning barcha darajalarini, jumladan, fonologiya, leksika,
grammatika va nutqni o‘rganuvchi, lingvistik tavsif uchun empirik asos sifatida
matnlardan foydalanishning uzoq an’analaridan kelib chiqdi. Graeme Kennedy
lingvistik tadqiqotlarda korpusdan foydalanishning rivojlanishiga oid
tadqiqotlar olib borgan. Anke Ludeling va Kyoto Merja tilshunoslikning bir
nechta sohalarida korpus lingvistikaning o’rnini o’rgangan. Anatol Stefanowitsch
esa korpus lingvistikasiga oid muammolar borasida tadqiqot olib borgan. Randi
Reppen va Rita Simpson-Vlach tilni tahlil qilish uchun korpus lingvistikasidan
foydalanish bo’yicha tadqiqot olib borgan . William Crawford va Eniko Csomay
esa mavjud korpuslarda qidiruvlar o’tkazib, korpus yaratish va miqdoriy
natijalarni tahlil qilish bo’yicha bir qator izlanishlar olib borishgan. O’zbek
olimlaridan esa O.J Xidirov Milliy korpus uchun parsing dasturi yaratishning
lingvistik asoslari bo’yicha tadqiqot olib borgan.
Tilshunoslikda korpus- bu lingvistik tahlil va tavsif uchun asos bo’lib xizmat
qiluvchi yozma matn yoki transkripsiyalangan nutq to’plami sanaladi.
Shuningdek, korpus elektron ma’lumotlar bazasidagi matnlar to’plami bo’lib,
lingvistik tahlil uchun maxsus tuzilgan matn to’plamlaridan iborat. Bu butun
matnlardan olingan uzluksiz matn namunalaridan iborat bo’lishi, ba’zan
iqtiboslar to’plamidan ham tuzilishi mumkin. Korpus nafaqat biz tilda
foydalanadigan tizimlarni tashkil etuvchi tizimli elementlar va namunalarni
aniqlash uchun, balki ushbu tizimlardan foydalanishimizni xaritalash uchun ham
empirik asosdir. Korpuslarni tahlil qilish va boshqa korpuslar bilan solishtirish
orqali tildagi o’zgaruvchanlikni samarali o’rganishimiz mumkin. Masalan, tildagi
muayyan fonologik, leksik, grammatik, nutqiy yoki pragmatik xususiyatlar
qanchalik tez-tez va qayerda sodir bo’lishini korpus tahlili orqali o’rganamiz.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
27
So’nggi o’n uch yillikda kompyuterlashtirilgan ma’lumotlar bazalarida
saqlanadigan korpuslarni yig’ish va tahlil qilish korpus lingvistikasi deb
nomlanuvchi sohani yaratilishiga olib keldi. Bu soha lingvistik tavsiflash
metodologiyalarini o’zida mujassam etgan bo’lib, lingvistik elementlarning
tarqalishini miqdoriy aniqlash tadqiqot faoliyatining bir qismi hisoblanadi.
Korpus lingvistikasi til miqdoriy tahlilining ko’p qirrali metodologiyasi bo’lib,
undan grammatika (Biber), nutq (Baker), turli ijtimoiy aktyorlar va jarayonlarni
(Baker) o’rganish uchun foydalanish mumkin. Ingliz olimlaridan McEnery va
Hardie korpus lingvistikasi tilga ilmiy yondashuv bo’lib, u empirik tekshirish
an’analariga, ya’ni tadqiqotda asosiy e’tibor ma’lumotlarni to’plash va izohlashga
qaratilganligini ta’kidlaydi. McEnery korpus- elektron formatdagi matnlar
to’plami bo’lib, nafaqat sahifama-sahifa o’qish imkoniyatini, balki matnlardagi
so’z yoki iboralarning miqdoriy ko’rsatkichlarini aniqlash imkonini beradi deb
ta’kidlaydi. Korpus og’zaki nutqga oid asl namunalarni va asl matnlarni o’z
ichiga oladi. Shuning uchun til korpuslari uchun maxsus matnlar yaratilmaydi,
balki gazeta maqolalari, ilmiy maqolalar, kitobiy matnlar namunalari to’planadi.
Ammo, korpus- bu tasodifan uchragan matnlar to’plami emas, balki puxta ishlab
chiqilgan ma’lumotlar bazasi bo’lib, bizga ma’lum bir matn haqida ko’proq
ma’lumotga ega bo’lish imkonini beradi. Korpus korpora so’zining ko’plik shakli
bo’lib, biz kompyuter orqali qidirishimiz mumkin bo’lgan minglab sahifali
matnlar va og’zaki til transkriptlarini o’z ichiga oluvchi lingvistik
ma’lumotlarning alohida turi sanaladi. Tilshunoslar har doim tilning tabiati,
elementlari, tuzulishi va funksiyalari haqidagi nazariyalar uchun dalil
manbalariga muhtoj bo’lib kelgan. Turli zamonlarda bunday dalillar sezgi yoki
tajribadan, shuningdek, og’zaki yoki yozma matnlarda sodir bo’lgan
kuzatuvlarga asoslangan tavsiflardan kelib chiqqan. Korpusga asoslangan
tadqiqotlarda esa dalillar to’g’ridan-to’g’ri matnlardan olinadi. Shu jihatdan
korpus lingvistikasi sezgi yoki tajribaga asoslangan boshqa til yondashuvlardan
farq qiladi. Boshqa tilshunoslik sohalari kabi korpus lingvistikasi ham birinchi
navbatda, til va tillarning tabiati, tuzulishi va qo’llanilishini tavsiflash bilan birga,
tildagi o’zgaruvchanlik yoki o’zgarish masalalari bilan shug’ullanadi.
Shuningdek, korpus lingvistikasi tilshunoslikda o’ziga xoslikni, ya’ni faqat
sintaksisga emas, balki leksika hamda leksik grammatikaga e’tibor bilan
yondashuv tendensiyasini olib kirdi. Standart korpus lingvistik tadqiqotlar
yordamida biz oldin hech qachon o’ylamagan tilga oid faktlarni ko’rishimiz
mumkin.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
28
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati:
1.
Graeme Kennedy. An Introduction to corpus linguistics - Routledge, 2014.
– 6 b.
2.
Anke Ludeling, Kyto Merja. Corpus Linguistics – Mouton de Gruyter,
2008. – 13 b.
3.
Anatol Stefanowitsch. Corpus linguistics: A guide to the methodology,
2020. – 23 b.
4.
Randi Reppen, Rita Simpson-Vlach. Corpus linguistics – An introduction
to applied linguistics, 2019. – 91 b.
5.
William Crawford, Eniko Csomay. Doing corpus linguistics – Routledge,
2015. – 28 b.
