DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
10
OʻZBEKISTONDA KASABA UYUSHMA TASHKILOTLARINING
SHAKLLANISH JARAYONLARI
Axmedov Abdulxay Toshto‘xtayevich
Andijon davlat pedagogika instituti
Tarix kafedrasi katta o‘qituvchisi
https://doi.org/10.5281/zenodo.15333081
Annotatsiya
: Ushbu maqolada mustaqillik sharoitida Oʻzbekistonda kasaba
uyushma tashkilotlarining shakllanishi, huquqiy asoslari va rivojlanish
jarayonlari tahlil qilinadi. Maqolada kasaba uyushmalari faoliyati, ishchilar
huquqlarini himoya qilish mexanizmlari, xalqaro tajriba bilan bogʻliq islohotlar
hamda ularning siyosiy-ijtimoiy ahamiyati yoritib beriladi. Shu bilan birga,
kasaba uyushmalarining kelgusi taraqqiyot istiqbollari haqida fikr yuritiladi.
Kalit soʻzlar:
kasaba uyushmalari, mustaqillik, ishchi huquqlari, mehnat
muhofazasi, xalqaro tajriba.
Аннотация:
В данной статье анализируются процессы формирования,
правовые основы и развития профсоюзных организаций в Узбекистане в
условиях независимости. В статье освещаются деятельность профсоюзов,
механизмы защиты прав работников, реформы, связанные с
международным опытом, а также их политико-социальное значение. В то
же время рассматриваются перспективы дальнейшего развития
профсоюзов.
Ключевые слова:
профсоюзы, независимость, права рабочих, охрана
труда, международный опыт.
Annotation
: This article analyzes the formation, legal framework and
development processes of trade union organizations in Uzbekistan in the
context of independence. The article highlights trade union activities,
mechanisms for the protection of workers ' rights, reforms related to
international experience and their political and social significance. At the same
time, it is thought about the prospects for the future development of trade
unions.
Keywords:
trade unions, independence, workers’ rights, labor protection,
international experience.
Mustaqillik yillarida Oʻzbekistonda siyosiy, iqtisodiy va ijtimoiy sohalarda
tub islohotlar roʻy berdi [1]. Mehnat munosabatlarini demokratlashtirish,
fuqarolik jamiyatini rivojlantirish jarayonlarida kasaba uyushmalari muhim
oʻrin tutadi. Xususan, ishchi-xodimlar huquqlarini muhofaza qilish, mehnat
sharoitini yaxshilash, ish beruvchilar bilan samarali kelishuvlar asosida ishni
tashkil etish kasaba uyushmalari faoliyatining asosiy vazifasi hisoblanadi [2].
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
11
Mustaqillikka erishgan dastlabki yillarda kasaba uyushma tashkilotlari
muhimi poydevoriy islohotlarning bir qismi sifatida qayta koʻrib chiqildi. Bu
jarayonda davlat siyosati, huquqiy bazaning yangilanishi, siyosiy-ijtimoiy
sharoitlar muhim ahamiyat kasb etgan. Maqolada mustaqil Oʻzbekistonda
kasaba uyushmalari qanday shakllandi, ular qay bosqichlarda rivojlandi, shu
jarayonda qanday islohotlar amalga oshirilgani haqida soʻz boradi.
Kasaba uyushmalarini
rivojlantirish, ishchi-xodimlar
huquqlarini
ta'minlash masalasi mamlakatimizda bir necha tadqiqotchilar tomonidan
yoritilgan [3]. Milliy mutaxassislar mehnat munosabatlari, ularni huquqiy
tartibga solish, kasaba uyushmalarining chuqur demokratik tamoyillar asosida
qayta isloh etilishi haqida soʻz yuritib, mazkur tashkilotlar faoliyatida xalqaro
mehnat normalari inobatga olinayotganini ta'kidlashadi [4].
Xalqaro adabiyotlarda ham kasaba uyushmalari faoliyati ahamiyatiga katta
e'tibor qaratilgan. Ya'ni, kasaba uyushmalari jamoat tashkiloti sifatida ishchi-
xodimlarning iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini ilgari suradi. Jahon banki, XMT
(Xalqaro mehnat tashkiloti) kabi tashkilotlar tavsiyalarida ham kasaba
uyushmalarining huquqiy maqomi, ularni ragʻbatlantirish mexanizmi haqida
ma'lumotlar keltiriladi [2][5].
Mustaqillik davrida qabul qilingan normativ-huquqiy hujjatlar, xususan,
Mehnat kodeksi va kasaba uyushmalari faoliyatini tartibga soluvchi qonunlar
oʻrganildi [1].
Kasaba uyushmalari ustavlari, qarorlari, statistik ma'lumotlar,
shuningdek, ular tarafidan chiqarilgan adabiyotlar tahlil qilindi.
Kasaba
uyushma a'zolari, rahbarlari, ishchi-xodimlar bilan olib borilgan suhbatlar
asosida amaliy ma'lumotlar olindi. Oʻzbekistonda kasaba uyushmalari
rivojlanishi xalqaro tajriba bilan taqqoslanib, umumiy jihatlar va mahalliy shart-
sharoitlarning oʻziga xosligi aniqlandi [2][5].
Oʻzbekiston mustaqillik e'lon qilganidan soʻng, yangi davlatchilik asoslari
shakllantirildi [1]. Shu jarayonda kasaba uyushmalari ham mavjud tuzilmadan
demokratik jamoat tashkilotlariga aylanishi lozim boʻldi. Bunda ular faqat
markazlashgan
siyosiy
tizim
bilan
cheklanmasdan,
ishchi-xodimlar
manfaatlarini himoya qiladigan mustaqil tuzilmalar sifatida qayta koʻrib chiqildi
[3]. Mehnat kodeksi, Ish bilan ta'minlash toʻgʻrisidagi qonun kabi huquqiy
hujjatlarda kasaba uyushmalarining roli belgilab berildi.
Huquqiy islohotlar va ragʻbatlantirish mexanizmi (1997–2005): Bu davrda
kasaba uyushmalari faoliyati uchun huquqiy bazani kuchaytirishga alohida
e'tibor qaratildi [4]. Ya'ni, kasaba uyushmalari huquqlarini mustahkamlovchi,
ishchi-xodimlar manfaatlarini himoya qiluvchi me'yoriy hujjatlar qabul qilindi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
12
Xalqaro mehnat tashkiloti bilan hamkorlik kengaydi. Ushbu hamkorlik natijasida
mehnat muhofazasi, malaka oshirish, ish talablarini liberallashtirish sohalarida
loyihalar amalga oshirildi [5].
Rivojlanish va hamkorlik bosqichi (2006–hozirgi kun):
2000-yillar
oʻrtalaridan boshlab, kasaba uyushmalari boshqa nodavlat tashkilotlar va davlat
idoralari bilan hamkorlikni mustahkamladi [2]. Ish beruvchilar bilan tuziladigan
jamoa shartnomalarida kasaba uyushmalarining imzosi muhim ahamiyatga ega
boʻldi. Shu tariqa, xususan, ishchi-xodimlarning sosial muhofazasi, haq toʻlash
tizimi, mehnat munosabatlarida shaffoflik masalalari kuchaytirildi [3]. Bu
davrda ayrim sohalarda (qurilish, servis, ta'lim) kasaba uyushmalari nufuzi orta
bordi.
Hozirda kasaba uyushmalari oldida bir nechta muhim vazifalar turibdi:
Raqamli texnologiyalardan foydalanish: Ishchi-xodimlarning huquqlarini
muhofaza qilishda onlayn platformalar, masofaviy maslahat xizmatlarini
kengaytirish [4].
Halqaro standartlarni joriy etish: XMT va boshqa xalqaro tashkilotlar bilan
hamkorlikda mehnat muhofazasi, ish haqi va boshqa sharoitlarni har tomonlama
yaxshilash [2][5].
Nodavlat tashkilotlar bilan hamkorlik: Jamoatchilik nazoratini ta'minlash,
korrupsiyaga qarshi kurash, moslashuvchan mehnat munosabatlari
mexanizmlarini yanada takomillashtirish [3].
Xulosa:
Davlat siyosatining liberallashuvi, yangi qonunlar va mehnat
munosabatlari demokratik asoslarini yaratish kasaba uyushmalari faoliyatini
qayta yoʻlga qoʻydi [1][3].
Xalqaro mehnat tashkiloti bilan hamkorlikda qabul qilingan huquqiy
normalar kasaba uyushmalarining maqomi va huquqlarini mustahkamladi,
ishchi-xodimlarning huquqlarini muhofaza qilish salohiyatini kuchaytirdi [2][4].
Kasaba uyushmalari ishchi-xodimlarning iqtisodiy va ijtimoiy manfaatlarini
amaliy himoya qilish, raqamli texnologiyalardan foydalanish, xalqaro
standartlarni joriy etish orqali oʻz nufuzini oshirishi kerak [5]. Shunday qilib,
ular nodavlat sektorda, xususiy biznesda ham keng faoliyat yuritishi uchun
qonuniy sharoitlar kengayib bormoqda.
Ushbu jarayonlar kasaba uyushma tashkilotlarini mustaqillik yillarida
rivojlantirishda muhim ahamiyat kasb etadi. Natijada, ishchi-xodimlar
huquqlarini koʻproq ta'minlash, mehnat munosabatlarini demokratlashtirish va
umumiy iqtisodiy taraqqiyotda kasaba uyushmalarining rolini yanada
kuchaytirish mumkin boʻladi.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
13
Adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Oʻzbekiston Respublikasi Konstitusiyasi (1992). Toshkent: Oʻzbekiston.
2.
ILO (2001). Social Dialogue and Trade Union Development. Geneva: ILO
Publications.
3.
Rahmonov, M. (2005). Kasaba uyushmalari tarixi va huquqiy maqomi.
Toshkent: Fan nashriyoti.
4.
Istoriya profsoyuznogo dvijeniya v Uzbekistane (2007). Toshkent: Fan.
5.
World Bank (2010). Labor Market Reforms and Social Protection.
Washington D.C.: World Bank.
