DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
188
TIJORAT BANKLARINING KONSALTING XIZMATLARINI
TAKOMILLASHTIRISH
Riskulov Akbar Tolibjonovich
O‘zbekiston Respublikasi Bank-Moliya Akademiyasi MBA ( Master of business
administration) Banking yo'nalishi magistranti
https://doi.org/10.5281/zenodo.15515525
Annotatsiya
Ushbu ilmiy ishda tijorat banklarining konsalting xizmatlarini
takomillashtirish masalalari tahlil qilingan. Unda banklar tomonidan taqdim
etilayotgan konsalting xizmatlarining turlari, ularning amaldagi holati va
samaradorlik darajasi o‘rganildi. Ayniqsa, mijozlarga ko‘rsatilayotgan moliyaviy
maslahat, investitsiyaviy tavsiyalar, buxgalteriya va soliq bo‘yicha maslahat
xizmatlarining sifati va qulayligi ilmiy jihatdan baholandi.
Tadqiqot davomida O‘zbekiston tijorat banklarining konsalting amaliyoti
xalqaro banklar tajribasi bilan solishtirildi. Ilg‘or xorijiy tajribalar asosida milliy
bank tizimi uchun mos bo‘lgan takomillashtirish yo‘nalishlari ishlab chiqildi.
Jumladan, konsalting xizmatlarini raqamlashtirish, kichik va o‘rta biznes
subyektlari uchun individual maslahat paketlarini shakllantirish, malakali
konsalting mutaxassislarini tayyorlash kabi muhim takliflar ilgari surildi.
Tadqiqot natijalari banklar faoliyatini diversifikatsiyalash, mijozlar
ehtiyojini chuqur tahlil qilish va ularni samarali qondirish imkoniyatlarini
kengaytiradi. Ish natijalari asosida tijorat banklarining raqobatbardoshligini
oshirishga xizmat qiluvchi taklif va tavsiyalar ishlab chiqildi.
Kalit so‘zlar:
Tijorat banklari, konsalting xizmatlari, moliyaviy maslahat,
bank marketingi, investitsiyaviy konsalting, mijozga yo‘naltirilgan yondashuv,
raqamli xizmatlar, xalqaro tajriba, bank-mijoz munosabatlari, xizmatlar sifati,
bank xizmatlarini diversifikatsiyalash, kichik biznes, innovatsion moliyaviy
xizmatlar.
Abstract
This scientific work analyzes the issues of improving the consulting services
of commercial banks. It studies the types of consulting services provided by
banks, their current status and level of effectiveness. In particular, the quality
and convenience of financial consulting, investment recommendations,
accounting and tax consulting services provided to clients were scientifically
assessed.
During the study, the consulting practice of Uzbek commercial banks was
compared with the experience of international banks. Based on advanced
foreign experience, areas of improvement suitable for the national banking
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
189
system were developed. In particular, important proposals were put forward,
such as digitizing consulting services, forming individual consulting packages for
small and medium-sized businesses, and training qualified consulting specialists.
The results of the study expand the possibilities of diversifying the activities
of banks, in-depth analysis of customer needs and their effective satisfaction.
Based on the results of the work, proposals and recommendations were
developed to increase the competitiveness of commercial banks.
Keywords
: Commercial banks, consulting services, financial consulting,
bank marketing, investment consulting, customer-oriented approach, digital
services, international experience, bank-client relations, service quality,
diversification of banking services, small business, innovative financial services.
Asosiy qism
Bozor iqtisodiyoti sharoitida moliya institutlari, xususan, tijorat banklari
faoliyati tobora raqobatbardosh, xizmat ko‘lamini kengaytirishga va mijozlar
ehtiyojini chuqur tahlil qilgan holda xizmatlar taklif etishga qaratilmoqda.
Shunday sharoitda banklarning konsalting xizmatlari bank-mijoz o‘rtasidagi
ishonchli aloqani mustahkamlovchi, moliyaviy barqarorlikni ta’minlovchi
muhim vositaga aylanmoqda.
Tijorat banklarining konsalting xizmatlari – bu mijozlarga moliyaviy,
investitsiyaviy, buxgalteriya, soliq va huquqiy masalalarda maslahat berishdan
iborat bo‘lgan xizmatlar majmuasidir. Bunday xizmatlar yirik korxonalardan
tortib, kichik biznes va yakka tartibdagi tadbirkorlargacha bo‘lgan keng mijozlar
guruhiga mo‘ljallangan bo‘lishi zarur. Afsuski, bugungi kunda O‘zbekiston
banklarida bu xizmatlar ko‘proq yirik mijozlar doirasida cheklangan, jismoniy
shaxslar va kichik biznes subyektlari bu xizmatlardan yetarlicha foydalana
olmayapti.
Bugungi kunda O‘zbekiston tijorat banklarining konsalting xizmatlarini
ko‘rsatish amaliyoti hali to‘liq shakllanmagan bo‘lib, bu sohada bir qator tizimli
muammolar mavjud. Ushbu kamchiliklar mijozlarga ko‘rsatilayotgan
xizmatlarning sifatiga bevosita salbiy ta’sir ko‘rsatmoqda. Jumladan, quyidagi
asosiy muammolar aniqlanmoqda:
Banklar tomonidan ko‘rsatilayotgan konsalting xizmatlari o‘zaro
solishtirilganda, ularning mazmuni, yondashuvi va sifat darajasi sezilarli
darajada farq qilmoqda. Hozirgi vaqtda konsalting faoliyatini tartibga soluvchi,
barcha banklar uchun majburiy bo‘lgan yagona metodologik hujjatlar yoki
standartlar ishlab chiqilmagan. Bu esa banklar tomonidan xizmatlarning noaniq
mezonlar asosida tashkil etilishiga, mijozlarga taklif qilinayotgan tavsiyalarning
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
190
turlicha sifatda bo‘lishiga olib kelmoqda. Yagona metodika va xizmat ko‘rsatish
standartlari yo‘qligi natijasida xizmat sifati nazorat qilinmaydi va tahlil
etilmaydi.
Ko‘plab tijorat banklarida konsalting xizmatlari alohida bo‘lim sifatida
tashkil etilmagan bo‘lib, ushbu faoliyatni odatda kredit bo‘limi yoki boshqa
funksional xodimlar bajaradi. Bu holat esa xizmatlarning professional darajada
amalga oshirilmasligiga olib keladi. Konsalting – bu faqatgina maslahat berish
emas, balki chuqur iqtisodiy, moliyaviy, huquqiy va strategik tahlilni o‘z ichiga
oluvchi kompleks xizmatdir. Shu sababli, konsalting xizmatlarini ko‘rsatadigan
xodimlarning yuqori malakaga ega bo‘lishi, xalqaro moliya institutlarining
maslahat standartlarini bilishi, ilg‘or IT texnologiyalaridan foydalanish
ko‘nikmalariga ega bo‘lishi talab etiladi. Amalda esa ko‘plab mutaxassislar
bunday malakaga ega emas.
Tijorat banklarining aksariyati konsalting xizmatlarini asosan o‘z
mahsulotlarini sotish (kreditlar, ipoteka, depozitlar) bilan bog‘liq holda tashkil
etgan. Boshqacha aytganda, bu xizmatlar bankning tijorat maqsadlarini ilgari
surish vositasi sifatida foydalanilmoqda. Holbuki, haqiqiy konsalting – bu
mijozning moliyaviy holati, ehtiyojlari va imkoniyatlarini tahlil qilish, unga
individual asoslangan tavsiyalar berishdir. Hozirgi amaliyotda esa moliyaviy
rejalashtirish, investitsiyaviy portfelni shakllantirish, risklarni baholash va
menejment, soliq rejalashtirish kabi keng ko‘lamli xizmatlar deyarli taklif
qilinmaydi. Shu sababli bank konsaltingi mijozlar uchun to‘laqonli yordam
vositasi bo‘lolmayapti.
Zamonaviy bank xizmatlari raqamli texnologiyalarga asoslangan bo‘lishi
kerak. Xalqaro amaliyotda banklar maxsus onlayn platformalar, mobil ilovalar,
sun’iy intellekt asosidagi konsalting botlar orqali mijozlarga 24/7 rejimda
maslahat xizmatlarini taqdim etmoqda. O‘zbekistonda esa bunday raqamli
konsalting platformalari deyarli mavjud emas. Ba’zi yirik banklarda mobil
ilovalar orqali umumiy ma’lumotlar berilayotgan bo‘lsa-da, bu xizmatlar
interaktiv emas, real holatga moslashtirilmagan va mijozning shaxsiy moliyaviy
ehtiyojlarini hisobga olmaydi. Raqamli xizmatlarning cheklanganligi esa,
ayniqsa, masofaviy hududlarda yashovchi mijozlar uchun jiddiy to‘siq bo‘lib
qolmoqda.
Xalqaro tajriba, xususan, JPMorgan Chase, Barclays, Deutsche Bank va
boshqa yirik banklarning konsalting xizmatlari tajribasi shuni ko‘rsatadiki, bu
xizmatlar bank faoliyatining ajralmas qismiga aylangan. Banklar nafaqat kredit
taklif etadi, balki mijozning moliyaviy strategiyasini tuzishda ham bevosita
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
191
yordam beradi. Masalan, raqamli platformalar orqali real vaqt rejimida
investitsion tavsiyalar, moliyaviy prognozlar va tahliliy xulosalar taqdim etiladi.
Bu esa banklar uchun qo‘shimcha daromad manbai, mijozlar uchun esa yuqori
sifatli xizmatdir.
O‘zbekistonda tijorat banklarining konsalting xizmatlarini yanada
takomillashtirish uchun bir qator ustuvor yo‘nalishlar bo‘yicha kompleks chora-
tadbirlar amalga oshirilishi lozim. Avvalo, konsalting xizmatlarini tizimlashtirish
dolzarb vazifadir. Har bir tijorat bankida alohida konsalting bo‘limlarini tashkil
etish, bu bo‘lim faoliyatini tartibga soluvchi ichki nizomlar va xizmat
standartlarini ishlab chiqish muhim ahamiyatga ega. Shu bilan birga, konsalting
xizmatlarining yagona metodikasini yaratish va ularni amaliyotda tatbiq etish
orqali mijozlarga ko‘rsatiladigan xizmatlarning sifati va bir xilligi ta’minlanadi.
Bu esa banklararo sog‘lom raqobat muhitini kuchaytiradi.
Ikkinchidan, konsalting xizmatlarini raqamlashtirish zamon talabi
hisoblanadi. Xalqaro tajribada keng qo‘llanilayotgan “smart-konsalting”
tizimlari, sun’iy intellekt asosida ishlovchi chatbotlar va mobil ilovalar
yordamida mijozlarga 24/7 rejimda maslahatlar berish amaliyoti joriy
etilmoqda. O‘zbekistonda ham shu yo‘nalishda harakat qilinib, bank ilovalari va
veb-platformalari orqali mijozlarga shaxsiylashtirilgan, avtomatlashtirilgan va
interaktiv maslahat xizmatlarini taqdim etish lozim. Bu xizmatlar real vaqt
rejimida moliyaviy holatni tahlil qilish, tavsiya berish va mijoz ehtiyojiga mos
mahsulotlar taklif qilish imkonini beradi.
Uchinchi yo‘nalish – malakali kadrlar tayyorlash masalasidir. Konsalting
xizmatlarini professional darajada yo‘lga qo‘yish uchun bank xodimlarining
bilimi, amaliy tajribasi va tahliliy salohiyati yuqori bo‘lishi kerak. Shu sababli,
bank tizimida faoliyat yuritayotgan mutaxassislar uchun moliyaviy tahlil,
investitsion maslahat, risk menejmenti va biznes-rejalashtirish bo‘yicha maxsus
o‘quv kurslari, sertifikatlash dasturlari tashkil etilishi muhim. Bu orqali kadrlar
bilimini doimiy yangilab borish, ularni xalqaro konsalting amaliyotlariga
yaqinlashtirish mumkin bo‘ladi.
To‘rtinchidan, kichik biznes subyektlari uchun soddalashtirilgan konsalting
xizmatlarini ishlab chiqish zarur. Ular ko‘pincha moliyaviy resurslar, bilim va
malaka jihatidan yirik korxonalarga qaraganda cheklangan imkoniyatlarga ega
bo‘ladi. Shu bois, banklar tomonidan kichik biznes uchun alohida,
moslashtirilgan xizmat paketlari – masalan, bepul dastlabki tahlil, biznes-reja
tuzish bo‘yicha maslahat, soddalashtirilgan kredit rejalari va soliq
rejalashtirishga oid tavsiyalar taklif etilishi maqsadga muvofiqdir. Bu yondashuv
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
192
nafaqat ularni moliyaviy tizimga faolroq jalb etadi, balki bank-mijoz
munosabatlarini ham mustahkamlaydi.
Beshinchi va nihoyat, moliyaviy savodxonlikni oshirish bo‘yicha keng
qamrovli dasturlarni amalga oshirish lozim. Ommaviy axborot vositalari,
ijtimoiy tarmoqlar, bank veb-saytlari va mobil ilovalar orqali moliyaviy
konsalting xizmatlari haqida tushuntirish materiallari, video darsliklar va
interaktiv treninglar e’lon qilinishi lozim. Aholi va tadbirkorlar o‘rtasida
konsalting xizmatlaridan foydalanish ko‘nikmasini shakllantirish, bu xizmatlarni
foydali va zarur vosita sifatida qabul qilish madaniyatini rivojlantirish ham bank
sektorining barqaror rivojlanishiga hissa qo‘shadi.
Shuningdek, O‘zbekiston Markaziy banki yoki Banklar assotsiatsiyasi
tomonidan konsalting xizmatlari uchun yagona standartlar, xizmat baholash
mezonlari, sifat ko‘rsatkichlari ishlab chiqilishi va nazorat qilinishi lozim. Bu
jarayon natijasida banklar orasida sog‘lom raqobat shakllanadi, mijozlar esa
sifatli xizmatdan foydalanish imkoniga ega bo‘ladi.
Umuman olganda, konsalting xizmatlarining takomillashtirilishi bank tizimi
ishonchliligi, moliyaviy barqarorligi va mijozlar ehtiyojini kompleks tarzda
qondirishda muhim omil sifatida namoyon bo‘ladi.
Xulosa
Tijorat banklarining konsalting xizmatlari zamonaviy bank tizimining
muhim tarkibiy qismiga aylanib bormoqda. Mazkur xizmatlar orqali banklar
mijozlarga nafaqat moliyaviy mahsulotlar, balki ularning iqtisodiy faoliyatini
samarali yuritish bo‘yicha chuqur tahlil va amaliy tavsiyalarni ham taqdim
etmoqda.
Konsalting
xizmatlari
bank-mijoz
o‘rtasidagi
ishonchni
mustahkamlash, mijozlar ehtiyojlarini to‘g‘ri anglash, ularning moliyaviy
savodxonligini oshirish va bank xizmatlaridan oqilona foydalanish imkonini
yaratadi. Shu sababli, bu xizmatlarning takomillashuvi nafaqat bank foydasi
uchun, balki milliy iqtisodiyot barqarorligi va tadbirkorlik faolligini qo‘llab-
quvvatlashda ham muhim rol o‘ynaydi.
O‘zbekiston tijorat banklarida konsalting xizmatlarining amaldagi holatini
o‘rganar ekanmiz, bir qator tizimli muammolar mavjudligini kuzatamiz.
Jumladan,
xizmatlar
tarkibining
cheklanganligi,
ularning
standartlashtirilmaganligi, raqamli platformalarning rivojlanmagani va kadrlar
malakasining yetarli emasligi mavjud muammolardan sanaladi. Shuningdek,
mavjud xizmatlar ko‘proq bank mahsulotlarini sotishga yo‘naltirilgan bo‘lib,
mijoz ehtiyojlarini chuqur tahlil qilishga emas, balki tijorat maqsadlariga xizmat
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
193
qilmoqda. Bu esa konsalting xizmatlarining haqiqiy vazifasi – mijozga kompleks
yechim taklif etish tamoyiliga to‘g‘ri kelmaydi.
Tadqiqot natijalariga asoslanib, O‘zbekiston bank tizimida konsalting
xizmatlarini rivojlantirish uchun bir qator strategik yo‘nalishlar ishlab chiqildi.
Avvalo, bu xizmatlarni tizimlashtirish va ularni huquqiy jihatdan tartibga solish
zarur. Bunda yagona metodologik yondashuvlar, xizmat sifatini baholash
mezonlari va xizmat ko‘rsatish standartlari ishlab chiqilishi lozim. Shuningdek,
raqamli texnologiyalarni keng joriy etish, jumladan, “smart-konsalting” tizimlari,
chatbotlar va mobil ilovalar orqali interaktiv maslahatlarni yo‘lga qo‘yish katta
imkoniyatlar yaratadi.
Yana bir muhim jihat – bu malakali kadrlar tayyorlash masalasidir.
Konsalting xizmatlari chuqur tahliliy yondashuvni talab qiladi, shu sababli bank
xodimlari uchun maxsus o‘quv dasturlari va sertifikatlash tizimlarini joriy etish
muhim ahamiyatga ega. Bundan tashqari, kichik biznes subyektlariga alohida
e’tibor qaratilib, ular uchun moslashtirilgan, arzon va qulay konsalting
xizmatlari paketlari ishlab chiqilishi lozim. Bunday yondashuv nafaqat ularning
moliyaviy barqarorligini oshiradi, balki bank xizmatlaridan foydalanish doirasini
kengaytiradi.
Tijorat banklarida konsalting xizmatlarini takomillashtirish jarayoni
kompleks yondashuvni, raqamli transformatsiyani va professional kadrlar
tayyorlashni talab qiladi. Bu yo‘nalishdagi izchil islohotlar bank tizimining
raqobatbardoshligini oshirish, moliyaviy xizmatlar sifatini yaxshilash va
iqtisodiy taraqqiyotga xizmat qilish uchun mustahkam zamin yaratadi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2020-yil 12-noyabrdagi “Bank
tizimini isloh qilishning 2020–2025-yillarga mo‘ljallangan strategiyasi
to‘g‘risida”gi PQ–5887-son qarori.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Markaziy banki. “Banklar tomonidan xizmatlar
ko‘rsatish tartibi to‘g‘risidagi nizom”. Toshkent, 2023.
3.
“Tijorat banklari to‘g‘risida”gi O‘zbekiston Respublikasining Qonuni.
(Yangi tahrirda) – 2022-yil.
4.
Karimov M.M. “Bank ishi asoslari”. – Toshkent: Iqtisod-Moliya, 2022. – 364
b.
5.
Bobojonov B.B. “Tijorat banklarida xizmatlar ko‘rsatishni tashkil etish”. –
Toshkent: IQTISODIYOT, 2021. – 288 b.
6.
Xolbo‘yev M.H., Jo‘rayev S.T. “Bank marketingi: nazariya va amaliyot”. –
Toshkent: Iqtisodiyot, 2020. – 214 b.
DEVELOPMENT OF PEDAGOGICAL TECHNOLOGIES IN
MODERN SCIENCES
International scientific-online conference
194
7.
Umarov R.T. “Konsalting xizmatlari va banklar: zamonaviy yondashuvlar”.
– Ilmiy maqola. “Moliyaviy tahlil” jurnali, 2023, №2.
8.
Islomov A., Rasulov M. “O‘zbekiston bank tizimida raqamli xizmatlarni
rivojlantirish istiqbollari”. – “Banklar va Biznes” jurnali, 2023, №4.
9.
Basel Committee on Banking Supervision. “Sound Practices for Banks’
Internal Consultative Functions”. – Bank for International Settlements, 2018.
10.
OECD (2021). “Financial Consulting in Digital Banking: Innovations and
Regulation”. – Paris: OECD Publishing.
11.
World Bank Group (2022). “Modernizing Bank Advisory Services in
Emerging Economies”. – Washington, D.C.
12.
Deloitte (2023). “Global Banking Industry Outlook: Consulting Trends and
Client Demands”. – Deloitte Insights.
