“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
1
Ғ.Х.Хожиахмедов,
биология фанлари доктори, профессор
СИФАТНИ БОШҚАРИШНИНГ ТАШКИЛИЙ - ИҚТИСОДИЙ
АСОСЛАРИ
Ўтган 2010 йилда эришган ютуқларимиз сифатини бошқаришнинг
замонавий усулларидан фойдаланиш ўзининг ижобий натижасини бераѐт-
ганини тасдиқлайди. Бу йўлда ѐшларнинг интеллектуал салоҳиятини юксал-
тириш, юқори малакали мутахассисларни тарбиялашга алоҳида эътибор
бериляпти. Хусусан, 2010 йилда
“Баркамол авлод йили”
Давлат дастурини
амалга ошириш йўлида барча молиявий манбалар ҳисобидан 8 триллион сўм ва
165 миллион долларга яқин маблағ ажратилди. 2005-2010 йилларда 7800 дан
ортиқ умумтаълим муассасалари, қарийб 1500 та касб-ҳунар коллежи ва
академик лицей барпо этилди, реконструкция қилинди.
2010 йилда мактаблар,
касб-ҳунар коллежлари ва лицейларда 2300 тадан кўп компьютер
техникаси ва мультимедия ускунаси ўрнатилди.
Натижада 2010 йилда касб-
ҳунар коллежлари ва академик лицейларни қуриш, реконструкция қилиш ва
жиҳозлаш, шунингдек, мактабларнинг моддий-техника базасини мустаҳ-
камлаш бўйича дастурларни амалга ошириш якунига етказилди.
2011 йилда касб-ҳунар коллежларини тамомлайдиган 450 мингдан ортиқ
ўқувчини ишга жойлаштириш масаласини ҳал қилиш белгиланган. Бу масала
Олий ва ўрта махсус таълим вазирлиги, айниқса, Қорақалпоғистон Респуб-
ликаси раҳбарияти, вилоят, шаҳар ва туманлар ҳокимларининг зиммасига
юклатилди. Шу муносабат билан муайян корхона ва иш берувчиларни турдош
коллежлар ҳамда ОТМга бириктириш тажрибасини, доимий амал қиладиган
“корхона-коллеж” ҳамда “корхона - ОТМ” ҳамкорлик алоқаларини йўлга
қўйиш борасидаги ишларни қўллаб-қувватлаш мақсад қилиб қўйилган.
Ўтган асрнинг бошларида юзага келган Тейлор ғояларининг ўрнини
сифатни бошқаришнинг янги концепция ва тамойиллари эгаллади. Уларнинг
аксарият қисми халқаро стандартларда ўз ифодасини топди. Бундай концепция-
лардан бири фаолият, бизнесни бошқаришнинг замонавий концепцияси бўлиб,
у инглиз тилидаги адабиѐтларда
Total Quality Management (TQM)
деб
номланади.
Ҳозирда дунѐда сифатни бошқаришнинг турли тизимларидан фойдаланил-
моқда. Лекин бу тизимлар ҳозирда муваффақиятли фаолият юритиш учун илғор
халқаро компаниялар томонидан ўзлаштирилган сифатни тизимли бошқариш-
нинг саккизта асосий тамойилларига асосланиб ташкил этилиши керак. Бу
тамойиллар сифатни бошқариш соҳасидаги ИСО 9000 серияли халқаро
стандартларни янгилашга асос бўлиб хизмат қилади.
Биринчи тамойил – истеъмолчига эътибор қилган ҳолда иш тутиш.
Истеъмолчиларнинг дидидаги ўзгаришларга
ташкилий, услубий ва техник
жиҳатдан мослашиш стратегиясини ишлаб чиқиш рақобатли бозор шароитида
фаолият юритаѐтган ҳар бир ташкилот ва корхона учун ҳаѐтий жиҳатдан
муҳим.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
2
Иккинчи тамойил – бошқарувнинг ўрни.
Бунга кўра, раҳбар сифатни
бошқаришнинг барча тамойилларига тизимли ѐндашиши, яъни уларни ўзаро
уйғунликда, алоқадорликда тасаввур қилиши лозим. Бу эса сифатни бошқариш
ишларининг муваффақиятли якунланишига хизмат қиладиган омилларни
аниқлаш ва уларнинг юзага келиши учун зарур шароитларни яратишга асос
бўлади.
Учинчи тамойил – ишчиларни жалб қилиш.
Бу
TQM
нинг асосий
қоидаларидан бири бўлиб, унга кўра ҳар бир ишчи сифатни бошқариш
фаолиятига жалб қилинган бўлиши керак. Уларнинг ҳар бирида яхшиланишга
ички эҳтиѐж вужудга келгандагина мазкур мақсадга эришиш мумкин.
Тўртинчи тамойил – жараѐнли ѐндашув ва у билан боғланган бешинчи
тамойил – бошқаришга тизимли ѐндашув.
Бу тамойилларга кўра маҳсулот-
ларни ишлаб чиқариш, хизмат кўрсатиш ва бошқарув ўзаро боғланган жараѐн-
ларнинг мажмуидир. Ҳар бир жараѐнга ўзининг кириш ва чиқиши, “таъминот-
чилари” ва “истеъмолчилари”га эга бўлган тизим сифатида қаралади.
Ушбу тамойилларга амал қилиш натижасида қарор топтирилган иерархик
ташкилий тузилмага таянган ҳолда бошқарувни амалга оширишни кўзлаган
ѐндашувларда ўзгаришлар ясалади. Ягона жараѐнларнинг ташкилий жиҳатдан
ажратилган бўлинмалар томонидан амалга оширилиши оқибатида қийинчи-
ликлар ва муаммолар юзага келишини амалиѐт кўрсатди. Уларни бартараф
қилиш йўлида гуруҳли ѐндашув ишлаб чиқилди.
Шунингдек, ИСО 9001 ва QS – 9000 стандартларида шундай меъѐр ўрин
олдики, унга кўра таъминотчи янги ѐки такомиллашган маҳсулотни ишлаб
чиқаришга тайѐрлаш учун турли бўлинмалардан мутахассислар гуруҳини
шакллантириш вазифаси қўйилди. Бундай гуруҳлар конструкторлар, техно-
логлар, сифат хизмати мутахассислари ҳамда бошқа хизматлар бўйича
мутахассисларни ўз ичига олиши зарур деб белгиланди.
Олтинчи тамойил – доимий яхшилаш.
Йигирма йил аввал сифат страте-
гияси оптимал сифат концепциясига асосланган эди. Кейинчалик Япония,
сўнгра Америка ва Европа саноати тажрибасидан маълум бўлдики, яхшилаш-
нинг чегараси бўлмайди, сифатни яхшилаш тадбирлари систематик ташкил
қилиниши ва уларнинг ўзи бошқарув тизимининг таркибий қисмига, яъни
тизимостига айлантирилиши керак.
Еттинчи тамойил – маълумотларга асосланган қарорлар қабул
қилиш.
Бу тамойилни амалга ошириш асосланмаган қарорлар қабул қилишдан
воз кечишни тарғиб қилади. Ҳисобот маълумотларини тўплаб, уларни таҳлил
қилиш асосида қарор қабул қилиш лозим. Шу мақсадда, бизнинг кунимизга
келиб назорат ва таҳлил қилишнинг, тартибга солишнинг статистик усуллари
ишлаб чиқилган ва кенг тарқалган.
Саккизинчи тамойил – таъминотчилар билан ўзаро манфаатли
муносабатлар.
Ушбу тамойил нафақат ташқи, балки ички таъминотчиларга
нисбатан ҳам татбиқ қилинади.
Шуни таъкидлаш лозимки, сифатни бошқаришнинг замонавий концеп-
цияси исталган мақсадга йўналтирилган фаолият турини бошқариш
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
3
концепциясидир. У фақат ишлаб чиқариш соҳасига тааллуқли бўлиб қолмай,
давлат ва муниципал бошқарув, қуролли кучлар ва бошқа соҳаларда ҳам
муваффақиятга эришишни кафолатлайди. Шу нуқтаи назардан олганда сифат-
ни бошқаришнинг ташкилий-иқтисодий асосларига батафсилроқ тўхталиш
мақсадга мувофиқ бўлади.
Сифат – XXI аср бўсағасида рақобатнинг умумжахон майдонига
айланди.
Сифат нархдан муҳимроқ.
Ишлаб чиқариш технологияларининг
ривожланиши ва шахс эҳтиѐжларининг таъсирида сифатнинг ўрни ва аҳамияти
доимий равишда ортиб бормоқда. Кун сайин маданият ва таълим даражасининг
юксалиб бориши истеъмолчиларни янада нозик дидли ва талабчан қилмоқда.
Рақобатбардошликни таъминлашда XX асрнинг 80–йилларида сифатга
талаблар ҳал қилувчи аҳамият касб этди. Жаҳон бозорида маҳсулотларни харид
қилаѐтган истеъмолчиларнинг 80 %дан ортиғи сифатни нархдан устун қўймоқ-
да. Маълумотлар сифат харажатларининг умумий ишлаб чиқариш харажатлари-
нинг 15–25 %дан кам бўлмаган қисмини ташкил қилганини кўрсатади.
Кредитлаш, сармоя киритиш, имтиѐзлар бериш имкониятлари маҳсулот
сифати билан боғланган. Масалан, Европанинг бир қатор давлатларида шундай
қонунларга амал қилинадики, уларга кўра муайян маҳсулотлар сифат сертифи-
катисиз бозорга киритилмайди. Мазкур сертификат маҳсулот сифатининг
Халқаро стандартлаштириш ташкилоти – ИСО стандартларидаги талабларга
жавоб беришини тасдиқлайди. Бошқа сертификатлаштирилмаган маҳсулот-
ларнинг икки баробар арзонга сотилиши шарт қилиб қўйилган.
Сифатга боғлиқ ташкилий–иқтисодий ва техник муаммолар аллақачон
тадқиқот предметига, уларни ҳал қилиш йўллари фан тармоғига айланган.
80–йилларнинг йирик уруши. Глобал иқтисодиѐтда иккинчи жаҳон
урушидан сўнг АҚШнинг етакчилиги мустаҳкамланди. Бутун дунѐда Америка
тажрибаси ўрганилди ва амалиѐтда қўлланилди. 1953 йилда инглиз мутахас-
сислари АҚШда ишлаб чиқаришни ташкил қилиш юзасидан кенг қамровли
ислоҳотларни ўтказишган. Бироқ сифатни бошқариш соҳасида улар оқилона
статистик назоратдан фойдаланилаѐтганини қайд этдилар, холос. Америка
корхоналари танланма кириш назоратидан фойдаланишган ва унга кўра
маҳсулотларнинг 98 %и яроқли деб топилган. Яроқсиз маҳсулотлар истеъмолчи
талабларига кўра бепул алмаштириб берилган.
Илмий-техник тараққиѐт ва Европа мамлакатлари иқтисодиѐтининг юкса-
лиши, “япон мўъжизаси”нинг юзага келиши натижасида ушбу мамлакат-
лардаги илғор корхоналар нуқсони бор маҳсулотларни рўйхатга олиш ва
алмаштириш билан кифояланиб қолмадилар. Сифатни бошқаришнинг мураккаб
тизимлари шакллантирила бошланди. Бу тизимлар тарқала бошлаганда бозор
сифатнинг нархдан муҳимлиги
ни англади. Натижада Америка бизнеси 70–ва
80–йилларда юқори сифатли маҳсулотларни паст нархларда бозорга таклиф
қилган
Япония ва Европа
фирмалари томонидан кучли рақобатга дуч
келдилар.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
4
Шубҳасизки, бозор иқтисодиѐти шароитида сифатни бошқаришнинг
ташкилий–иқтисодий масалалари кўп ҳолларда янгича ѐндашувлар асосида ҳал
қилинади. Бироқ орттирилган тажриба ва миллий фан салоҳиятидан бу соҳада
фойдаланиш ниҳоятда фойдали.
Сифатни бошқаришнинг хориж тажрибаси.
Жаҳон ҳамжамияти
маҳсулот сифатига техник талабларни меъѐрлашга ягона ѐндашувни ишлаб
чиқди. Кўрсатма берадиган ҳужжатлар поғоналарининг пирамидаси 1-расмда
келтирилган. Бунда қонунчиликка сифат ва уни таъминлаш усулларини давлат
томонидан тартибга солиш шакли сифатида қаралади. Дунѐнинг турли
минтақаларидаги стандартлаштириш, сертификатлаш ва метрологиянинг
қонунчилик асослари берилган.
1-расм. Техник меъѐрлар ва талаблар пирамидаси
Илми-техник тараққиѐтнинг ҳозирги ривожланиш босқичида маҳсулот-
нинг сифати миллий иқтисодиѐтлар ривожланишининг асосий муаммоларига
айланмоқда. Барча саноати ривожланган мамлакатларда жаҳон бозорида
маҳсулотнинг сифати, рақобатбардошлигини ошириш муаммосини ҳал қилиш
йўллари фаол изланмоқда.
Жаҳоннинг уч етакчи минтақаси:
АҚШ, Япония
ва
Ғарбий Европа
мисолида сифатни бошқаришнинг ривожланиш тарихини кўриб чиқамиз.
Сифатни бошқаришнинг АҚШ тажрибаси.
Америкада саноат инқилоби
ҳунармандчиликка нуқта қўйди. Ҳунарманд ишлаб чиқаришни бошидан охири-
гача назорат қилар эди. У сифатни текширган, хом ашѐни сотиб олган, савдо
қилган ва бошқарув функцияларини бажарган. Бундан ташқари, у тайѐр
маҳсулотни ҳам назорат қилган.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
5
XIX асрда серияли ишлаб чиқаришга ўтиш натижасида янги турдаги
ишчига эҳтиѐж пайдо бўлди. Фабрикаларда доимий такрорланувчи операция-
ларнинг муайян кетма-кетлигини бажарадиган ишчиларга зарурат юзага келган.
Бундай ишчилардан юқори тайѐргарлик даражаси ва касбий кўникмалар талаб
қилинмаган. Бошқариш услуби ишчининг жиҳозлар, иш кўникмаларига эга
бўлмаслиги, мулоқот қилишга интилмаслиги ва меҳнатга қизиқмаслигига
асосланган эди. Бу эса ишчилар ва раҳбарлар жамоаси ўртасида келишмов-
чиликларни келтириб чиқарган. Ишчи фақат ўзига берилган буйруқларни
бажарган. Агар у ѐмон ишчи бўлса, уни ишдан бўшатишган.
Америкада бу тизим кам харажатлар қилиб кўпроқ маҳсулотлар ишлаб
чиқаришга имкон берган. Глобал саноат салоҳиятининг катта қисми йўқ
қилинган иккинчи жаҳон урушидан кейинги даврда ҳамма давлатларда кенг
истеъмол маҳсулотларининг юқори танқислиги юзага келган. АҚШнинг ҳудуди
тўпга тутилмаган ѐки қуруқликдаги жанглар майдонига айланмаган. Собиқ
аскарларнинг уйига қайтиши натижасида бутун дунѐда ортган эҳтиѐж-ларни
қондириш учун АҚШ саноати тез ўсиб, музлатгичлар, телевизорлар,
автомобиллар ва радиоприѐмникларни чекланмаган миқдорда ишлаб чиқара
бошлаган. 40-50-йилларда Америкада ишлаб чиқарилган маҳсулотларнинг
сифати паст эди. Фақат режалаштирилган ҳажмда маҳсулот ишлаб чиқаришга
эътибор берилган.
Сифатнинг паст даражаси оқибатида сарфланадиган катта харажатлар
АҚШ саноати учун жиддий муаммога айланган. Намунавий Америка корхона-
сининг барча жорий харажатларининг 20 – 25%и маҳсулотларнинг нуқсон-
ларини аниқлаш ва бартараф қилишга сарфланган. Бошқача айтганда, корхона
ишчиларининг чорак қисми ҳеч нарса ишлаб чиқаришмаган – улар биринчи
сафар нотўғри бажарилган ишларни тузатишган. Агар бунга корхонадан четга
чиққан ва бозорга келиб тушган нуқсонли буюмларни таъмирлаш ѐки алмаш-
тириб бериш харажатларини қўшадиган бўлсак, у ҳолда паст даражадаги сифат
оқибатида сарфланадиган умумий харажатлар ишлаб чиқариш харажатлари-
нинг 30 ва ундан кўп фоизини ташкил қилади.
АҚШнинг кўплаб мутахассислари паст сифатни Америка маҳсулоти учун
меҳнат унумдорлиги ва унинг рақобатбардошлиги ўсишининг асосий тўсиғи
деб баҳолашган.
Сифат даражасини ошириш ѐки мағлуб бўлиш – Америка саноати
учун бошқа муқобил йўл бўлмаган.
Сифат муаммосини ҳал қилишда кўп ҳолларда Америка маҳсулотини
рақобатчилардан ҳимоя қилувчи турли протекционистик чоралар: тарифлар,
квоталар, тўловлари изланган.
Америка тадбиркорларининг талаби билан АҚШ маъмурияти Американинг
автомобиль, пўлат, маиший электроника, мотоцикллар ва ҳ.к. ишлаб
чиқарувчиларини ҳимоялаш юзасидан протекционистик чоралар кўрган.
Маҳсулот сифати асосий мақсадга айланган Американинг етакчи компания-
ларида ҳам сифатга истеъмолчиларнинг эҳтиѐжларини қондириш йўли эмас,
балки ишлаб чиқариш харажатларини камайтириш воситаси сифатида қаралган.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
6
1-жадвал
Дунѐнинг турли минтақаларида стандартлаштириш, сертификатлаш ва
метрологиянинг қонунчилик асослари (саноати ривожланган давлатлар
мисолида)
Минтақа
(давлат)
Стандартлаштириш
қонуни
Сертификатлаштириш
қонуни
Метрология
қонуни
Америка
(АҚШ
мисолида)
Каталоглаштириш ва
стандартлаштириш
ҳақида (1954 й.)
Истеъмол
маҳсулотларининг
хавфсизлиги ҳақида
(1972 й.)
Метрологик
тизим
тўғрисида
(1986 й.)
Осиѐ
(Япония
мисолида)
Саноатнинг
стандартлаштирилиши
ҳақида (1949 й., 1980 й.
да ўзгартириш
киритилган)
Истеъмол
маҳсулотларининг
хавфсизлиги ҳақида
(1973 й.)
Ўлчовлар
ҳақида
(1985 й.)
Европа
(Германия
мисолида)
ДИН ва федерал ҳукумат
ўртасидаги келишув
(1979 й.)
-
техник воситаларнинг
хавфсизлигини
таъминлаш ҳақида
(1968 й.)
-
атроф муҳитни
муҳофазалаш ҳақида
(1974 й.)
-
озиқ-овқат
маҳсулотлари ва
оммавий фойдаланиш
товарлари ҳақида (1974
й.)
-
ўлчаш
иши ҳақида
(1985 й.)
-
ўлчов
бирликлари
ва
текшириш
ҳақида
(1985 й.)
Шу билан бирга, АҚШ фирмаларининг дадил фикрловчи бошқарувчилари
Америка маҳсулотларининг сифатини ошириш зарурлигини англаб етдилар.
Бунинг учун қуйидагиларни ривожлантиришга қарор қилинган: ишчиларни
мотивациялаш; сифат тўгараклари; статистик назорат қилиш усуллари; хизмат-
чилар ва бошқарувчиларнинг тафаккурини юксалтириш; сифат харажатларини
ҳисобга олиш; сифатни ошириш дастурлари; моддий рағбатлантириш.
АҚШ да 80-йилларнинг бошида сифатни бошқариш сифатни режалаш-
тириш билан биргаликда олиб борилди. Бу сифат хизматининг муҳим ютуғи
бўлди. Бунда ишлаб чиқаришнинг ички истеъмолчисига етарли даражада
эътибор берилмаган – фирманинг ички эҳтиѐжларини ҳисобга олмаган ҳолда
сифатни ошириш режалари тузилган. Сифатни бошқаришнинг бундай жараѐни
қўшимча муаммоларга олиб келган.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
7
Сифатни ошириш ва нуқсонларни аниқлаш усули сифатида корхоналарда
бевосита иш жойларида ўқитишнинг ташкил қилиниши 80-йилларга хос.
Таъминотчилар ҳам ўзларининг ходимларини сифатга ўқитишга ҳаракат
қилишган.
Ўша даврда АҚШда Э. Демингнинг иккита китоби:
“Сифат, унумдорлик
ва рақобатбардошлик”
ва
“Инқироздан чиқиш”
нашрдан чиққан. Бу моно-
графияларда
“14 қоида”
номи билан танилган Демингнинг фалсафаси ўрин
олган бўлиб, улар умумий сифат (Total Quality)нинг асосини ташкил қилган.
АҚШда сифат муаммоси теран англай бошланган. Америка саноатида
ресурслар, салоҳият, қадр-қиммат ва юқори иш ҳақи тўланадиган юқори поғо-
на раҳбарияти мавжуд. Ишчилар ва бошқарувчилар ўртасидаги янги муноса-
батлар АҚШда янги техник инқилобга замин тайѐрлайди. Чунки мазкур
муносабатлар янги технология, маҳсулотнинг янги турларини ишлаб чиқишга
сарфланадиган катта капитал қўйилмалар ҳамда маҳсулот ва ишнинг сифатини
ошириш асосига қурилган.
АҚШ
мутахассислари
сифатни
бошқаришга
катта
умидлар
билдиришмоқда, чунки бу, уларнинг фикрича, раҳбарларнинг тафаккурини
кескин ўзгартириш, корпоратив маданиятни тўлиқ қайта кўриб чиқиш ва
Америка маҳсулотининг сифатини узлуксиз ошириш йўлларини излашга
ташкилотнинг барча поғоналарини доимий сафарбар қилиши керак.
Машҳур Америка мутахассиси А. Фейгенбаумнинг таърифига кўра,
“сифат-евангелизм эмас, оқилоналаштириш таклифимас ва шиор ҳам
эмас, у ҳаѐт тарзидир”.
Янги тенденцияларга АҚШнинг ўрта поғонадаги раҳбарлари кўпроқ
қаршилик кўрсатяптилар. Уларнинг кўпчилиги учун сифат ѐндашувига асос-
ланган бошқарув сиѐсати уларнинг нуфузи ва ҳатто лавозимига хавф туғди-
ради. Ишлаб чиқариш ишчилари эса ўз ишларининг сифати учун масъулиятни
қабул қилишга тайѐр.
Буюртмачи (истеъмолчи)ларнинг талабларини қондириш сифат соҳасидаги
инқилобнинг негизи ҳисобланади. Конвейердаги ҳар бир ишчи ўзи-дан олдинги
ишчи маҳсулотларининг истеъмолчиси ҳисобланади. Шунинг учун, ҳар бир
ишчининг вазифаси навбатдаги ишчини қониқтиришдан иборат.
Миллий маҳсулот сифатини ошириш масалаларига қонун чиқарувчи ва
ижро этувчи ҳокимият томонидан эътибор давлатнинг иқтисодий ривожла-
нишидаги янги йўналишга айланди. Сифатни ошириш учун умуммиллий
компаниянинг асосий вазифаларидан бири -
“Энг аввал - сифат!”
шиорига
амалда риоя қилиш. Ушбу шиор остида сифатни назорат қилиш бўйича
Америка жамияти (СНАЖ) ташаббуси билан сифат ойликлари ўтказилади.
Мазкур жамият
1946
йилда ташкил топган бўлиб, давлатдаги етакчи илмий-
техник жамиятдир ва ҳозирги кунда 53 минг жамоавий ва шахсий аъзоларига
эга.
АҚШ Конгресси маҳсулот сифатини ошириш соҳасида эришган алоҳида
ютуқлари учун
Малькольм Болдридж
номли миллий мукофотни таъсис этган
бўлиб, бу мукофот ҳар йили учта энг яхши фирмага топширилади. Умумжаҳон
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
8
сифат куни деб белгиланган ноябрнинг иккинчи чорагида АҚШ Президенти
мукофотни тақдим қилади.
Сифат соҳасида Америка тажрибасини таҳлил қилган ҳолда унинг
қуйидаги ўзига хос хусусиятларини қайд қиламиз:
математик статистика усуллари орқали маҳсулот ишлаб чиқариш
сифатини қаттиқ назорат қилиш;
миқдор ва сифат кўрсаткичлари бўйича ишлаб чиқаришни режалаш-
тириш жараѐнига эътибор бериш, режалар бажарилишининг маъмурий
назорати;
фирмани бошқаришни такомиллаштириш.
Маҳсулот сифатини мунтазам оширишга қаратилган чоралар АҚШ нинг
Япониядан катта фарқлар билан ортда қолишини бартараф этди. Бу ўз
навбатида, ягона, глобал бозорга айланаѐтган жаҳон бозорида рақобат
курашини кучайтириб юборди.
Япониянинг сифатни бошқариш тажрибаси
иш сифатини ошириш ҳеч
қачон тугамаслигини кўрсатади.
1945
йилда
Япония
вайрон бўлган, саноати
тўлиқ ишдан чиққан эди. Шунингдек, ўша даврда Япония техникаси қолоқ
ҳолатда бўлган.
Замонавий радиотехникада катта аҳамиятга эга бўлган Японияда ишлаб
чиқарилган кучайтиргичлар учун кичик частотали
трансформатор 250 грамм
оғирликда эди. Айни вақтда АҚШ да бу аппарат конструкциясининг вазни
атиги
30 грамм
бўлган.
Сув билан тўйинтирилган Япония трансформатори 15 дақиқада ишдан
чиқарди, Американики эса герметик қоплама билан тўлиқ ўралган ва сув
ўтказмайди.
Бироқ 40-йилларнинг охири ва 50-йилларнинг бошида сифатни бошқа-риш
бўйича Американинг машҳур олимлари Э. Деминг ва Ж. Жураннинг сабо-ғини
олган япон мутахассислари бу билимлардан Япония саноатида муваффақиятли
фойдалана бошладилар.
Деминг даври татбиқ қилинди. У маҳсулотни лойиҳалаш, ишлаб чиқариш,
сотиш, таҳлил қилиш ва сифат даражасини ошириш учун ўзгаришлар –
PDCA
цикли
“режалаштириш – бажариш – текшириш – тузатиш таъсирлари”
(
“plan – do – check – action”
)ни боғланган.
Технологик жараѐнни бошқариш учун назорат карталари фаол
қўлланилган.
Деминг
номидаги мукофоти унинг китоблари, маърузалари
топшириладиган муаллифлик мукофоти сифатида таъсис қилинган. Деминг
олтин медали алоҳида шахс ѐки корхона учун
1951
йилдан бошлаб бериб
келинмоқда. Буларнинг ҳаммаси сифатни бошқаришдан раҳбариятнинг қуроли
сифатида фойдаланишни таъминлади. Япониянинг илғор фирмаларида сифатни
тизимли бошқаришнинг тамойиллари ва комплекс ѐндашуви босқичма-босқич
татбиқ қилинган. Шунга ўхшаш фирмаларнинг тажрибаси чуқур ўрганилмоқда,
таҳлил қилиняпти ва улар
АҚШ ва Ғарбий Европа
давлатлари билан
таққосланмоқда.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
9
Сифатни бошқаришга Япониянинг ѐндашуви бир қатор ўзига хос
хусусиятларга эга, бироқ қиѐсий таҳлил унинг назарий қоидалари жаҳон
тажрибаси билан умумий хусусиятга эгалигини кўрсатмоқда. Бу концепция
тўлиқ ва тўғри татбиқ қилинган илғор хорижий фирмаларнинг сифатни бошқа-
риш тизимлари бир-бирига ўхшаш, уларни қўллаш ва ривожлантириш
механизмларида ҳам умумийлик мавжуд.
Сифатни бошқаришга Япония ѐндашувининг ўзига хос хусусиятлари:
1) барча бўлинмаларда меҳнат жараѐнлари ва натижаларини доимий такомил-
лаштириш; 2) маҳсулот сифатини эмас, балки жараѐнлар сифатини назорат
қилиш; 3) нуқсонларга йўл қўйилиш эҳтимолини бартараф қилиш; 4) олдинги
операциядан кейингисига ўтишда юзага келадиган муаммоларни тад-қиқ ва
таҳлил қилиш; 5)
“Сенинг истеъмолчинг – кейинги ишлаб чиқариш
операциясини бажарувчи”
тамойилини илгари суриш; 6) бевосита
ижрочининг зиммасига меҳнат натижаларининг сифати учун жавобгарликни
юклаш; 7) инсон омилидан фаол фойдаланиш, ишчи ва хизматчиларнинг
ижодий салоҳиятини ошириш,
“
Яхши одамга ѐмон ишлаш уят
”
мақолига
риоя қилиш.
“Япон мўъжизаси”
нинг асосий ғояси – ҳар қандай соҳада илғор
технологияларни қўллаш. Фирмаларда ҳисоблаш ва микропроцессор техникаси,
янги материаллар, лойиҳалашнинг автоматлаштирилган тизимлари, тўлиқ
компьютерлаштирилган статистик усуллар кенг татбиқ қилинмоқда.
Сўнгги йилларда сифатни бошқариш тизимини ишлаб чиқишнинг ўзига
хос хусусияти истеъмолчи ва таъминотчилар билан алоқалар тизимини унинг
таркибига киритишдир.
Сифатни навбатдаги ошириш муаммосини ҳал қилиш йўлларини фирма-
ларнинг раҳбарлари таъминотчилар, ишлаб чиқарувчилар ва истеъмолчи-
ларнинг бир-бирига ишончи ва ҳамкорлигида кўрадилар. Бунда хоҳ таъми-
нотчи ѐки истеъмолчи, хоҳ ишлаб чиқарувчида юзага келган камчиликларни
аниқлаш ва уларни қисқа вақтда бартараф қилишни ўзлари учун масъул деб
биладилар.
Буюртмачи билан узоқ муддат ишловчи шахсий пудрат тармоқларини
ташкил қилиш амалиѐти эътиборга лойиқ. Ҳатто эркин рақобат шароитларида
ҳам мазкур тамойилнинг самара бериши Япония фирмаларида исботланган.
Ушбу тамойил пудратчиларнинг йиллик танловини ўтказишга асосланган Ғарб
амалиѐтига нисбатан устунликларга эга.
Таъминотчиларнинг шахсий тармоғини тузиш буюртмачиларга ҳам
жиддий вазифаларни юклайди. Улар сифатни таъминлашнинг амалдаги
тизимостилари, маҳсулот сифатининг назоратини йўлга қўйиш, ишлаб чиқариш
қувватларини модернизациялаш каби ишларда молиявий, техник ва ташкилий
ѐрдам кўрсатиш орқали пудратчи корхоналар билан боғланган. Бу мақсадда
маҳсулот сифати соҳасида таъминотчи ишларининг ҳолати, ишлаб чиқариш
имкониятлари, ходимларни тайѐрлаш ва ўқитишни ўрганиш, етказиб
берилаѐтган маҳсулот сифатига боғлиқ бўлган бошқа тадбирларни ишлаб
чиқиш ва амалга оширишни кўзда тутган махсус дастурлар ишлаб чиқилади.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
10
Маҳсулот сифатини оширишнинг йўлларини ҳамкорликда излашга асосланган
таъминотчилар билан ўзаро ишонч муносабатлари мавжуд бўлганда вақт ва
воситаларни сезиларли даражада тежайдиган, таъминотчи – фирмадан кела-
ѐтган материаллар ва деталларнинг кириш назоратини ўтказиш учун керак
бўлган Японияда кенг тарқалган ўзаро ишонч тизимига ўтиш мумкин.
Япония мутахассисларининг фикрига кўра, ишни мажбуриятлар мантиғини
ҳимоя қилишдан эмас, балки маълумотларни тўплаш ва таҳлил қилишдан
бошлаш, ҳамкорликдаги изланишлар, жамоанинг қарорларига таяниш керак.
Ходимларни ўқитиш ва тайѐрлаш сифат бўйича муваффақиятли иш
юритишни кафолатлайди. Ўқитиш жараѐнини юқори бошқарув бўғинидан
бошлаш мақсадга мувофиқ. Бу ишга мутахассис-маслаҳатчиларни жалб қилиш
зарур. Ўқитиш жараѐнида тушунтириладиган сифат бўйича фаолият ҳақидаги
маълумотлар муайян ҳаракатлар ва тавсиялар билан биргаликда олиб борилиши
керак. Зарур мақсадлар (унумдорликни ошириш, нуқсонлилик даражасини
пасайтириш) асосида шахсий ўқитиш дастурини тузиш афзалроқ.
Сифатни комплекс бошқариш ғоясини татбиқ қилиш ва тарқатиш бўйича
лидерлик компаниянинг юқори раҳбариятига тегишли бўлиши керак. Бу қоида
муваффақиятнинг ягона асоси ҳисобланади.
Сўнгги йилларда ўқитиш энг илғор усуллар асосида олиб борилмоқда.
Шахсий ЭҲМлардан фойдаланган ҳолда сифат бўйича ишбилармонлик ўйин-
ларини олиб бориш дастурлари ишлаб чиқилган. Ўрганувчининг ўзи қарор
қабул қилади ва тасаввуридаги корхонанинг юқори рақобатбардошликдаги
маҳсулотга эришиши учун энг қулай шароитларни яратишга ҳаракат қилади.
Ишчиларни ўқитиш уларнинг бевосита раҳбарлари – мастерлар, участка
бошлиқлари томонидан амалга оширилади. Мастерлар, участкалар ва цехлар-
нинг бошлиқларини ўқитиш 6 кунлик назарий курс ва 4 ойлик амалий фаолият-
дан иборат.
“Ниссан Мотор”
компаниясида иш фаолиятининг дастлабки 10 йилида
ўқитиш ишлаб чиқаришдан ажралган ҳолда амалга оширилади ва бунга камида
500 кун сарфланади. Кейинчалик ўқитиш кечқурунлари ва дам олиш кунида
бевосита иш жойларида давом этади. Вақти-вақти билан барча тоифадаги
ишлаѐтганлар, шунингдек, раҳбарлар аттестациядан ўтказилиб, ўқитиш
жараѐни якун-ланади. Мос бўлинмаларнинг раҳбарлари мутахассислар
иштирокида аттестациялашни ўтказадилар. Ишчиларнинг тоифаларига мос
равишда аттестациядан ўтказиш 3, 6 ой ва 1 йилда бир марта олиб борилади.
Бир қатор мутахассислар фирманинг имтиҳонидан ташқари давлат
имтиҳонини ҳам топширадилар. Масалан,
“Табай Эспек”
фирмасида ишчи-
ларнинг 75 %и Меҳнат вазирлигининг давлат аттестациясидан ўтишган. Давлат
аттестациясидан олдинги ўқитиш пуллик ва унга фирма ҳақ тўлайди. Давлат
аттестациясидан ўтган ишчининг иш ҳақига қўшимча тўланади.
Аттестациядан ўтказиш натижалари иш жойларига осиб қўйилади. Уч
мартагача аттестациядан ўтишга рухсат берилади. Уч марта аттестациядан
ўтмаган ишчи берилган иш жойида касбий жиҳатдан ишга яроқсиз
ҳисобланади.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
11
Ўқитишнинг жуда муҳим фойдали самараси бор: сифат одамларнинг ўз
ишига шахсий муносабатларини яхши томонга ўзгартиради. Сифатнинг 90 %и
тарбия, англанганлик билан ва фақат 10 %и билимлар билан тавсифланади, деб
ўйлашади. Ўқув дастурлари атиги бу 10 % ни бериши мумкин, лекин улар
ишчиларнинг сифатга муносабатини ўзгартирувчи куч ҳисобланиб, бу муноса-
бат кейинчалик рағбатлантиришлар воситасида доимий қўллаб-қувватланиши
керак.
Сифат тўгаракларига катта эътибор берилади. Тўгараклар ихтиѐрий
шакллантирилади. Тўгаракларга қатнаш ва йиғилишлардаги фаоллик билан
сифатнинг ички масалаларини ҳал қилишдаги ихтиѐрийлик, мустақилликда
бевосита алоқа мавжудлигини тадқиқотлар кўрсатди. Тўгаракларнинг мажлиси-
иш вақтида ўтказиладиган ноишлаб чиқариш фаолиятининг ягона тури.
Мажлислар ҳар ҳафтада ўтказилади. Агар тўгараклар ишдан кейин тўпланса,
ишдан ташқари вақт сифатида компания қўшимча ҳақ тўлайди. Сифат тўгарак-
ларининг шиорлари:
“Сифат корхонанинг тақдирини ҳал қилади”
;
“Бугун
чиройли кўринган нарса эртага эскиради”; “Ҳар дақиқада сифат ҳақида
ўйла”.
Сифат тўгаракларининг цех ва завод конференциялари мунтазам
ўтказилади. Йилига икки марта сифат тўгаракларининг конференциялари бутун
компания миқѐсида ўтказилади. Сифат тўгараклари вакилларининг умумяпон
съездлари ҳам ўтказилади. Тўгарак Япония олимлар ва муҳандислар бирлаш-
маси (JUSE) да рўйхатдан ўтган бўлса ва
“Сифат устаси ва назорати”
журна-
лида бу маълумот чоп этилган бўлса, у ҳолда бундай тўгарак расмий тан олин-
ган ҳисобланади.
Япония корхоналарида ходимлар учун
“бешта ноль”
номини олган сифат-
ни таъминлашда қатнашиш дастури ишлаб чиқилган. У қисқа қоидалар –
мақоллар
кўринишида шакллантирилган:
яратмаслик (нуқсонларнинг юзага келиши учун шароит);
юбормаслик (нуқсонли маҳсулотни кейинги босқичга);
қабул қилмаслик (нуқсонли маҳсулотни аввалги босқичдан);
ўзгартирмаслик (технологик тартибларни);
такрорламаслик (хатоларни).
Бу қоидалар ишлаб чиқаришни тайѐрлаш ва ишлаб чиқариш босқичлари
учун деталлаштирилган ҳамда ҳар бир ишчига етказилган.
Шу тарзда, Японияда сифатга муносабатнинг асосий жиҳатларини кўриб
чиқамиз:
бошқарув ва технология соҳасида илмий ишланмаларни кенг татбиқ
этиш;
ишлаб чиқаришни бошқариш, таҳлил қилиш ва назорат қилишнинг
барча операцияларининг юқори компьютерлаштирилганлик даражаси;
инсоннинг имкониятларидан максимал даражада фойдаланиш. Бунинг
учун ижодий фаолиятни рағбатлантириш (сифат тўгараклари), ўзининг
фирмасига содиқлик руҳида тарбиялаш, ходимларни тизимли ва ҳар томонлама
ўқитиш чоралари кўрилади.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
12
Сифатни бошқаришнинг Европа тажрибаси.
Агар АҚШ ва Японияда
кўп йиллардан бери сифатни ошириш дастурлари амалга оширилаѐтган, сифат
масалалари бўйича фаол сиѐсат олиб борилаѐтган, сифатни узоқ муддатли
режалаштириш бажарилаѐтган бўлса, Европада камдан-кам истисноли ҳолат-
ларда сифатни бошқариш сифатни назорат қилишдан орта қолишда давом
этган.
1980-йилларда бутун Европа бўйлаб маҳсулот ва хизматлар сифатини
яхшилашга интилиш кузатилди.
ИСО 9000
сериясидаги стандартлар асосида
сифат тизимлари кенг татбиқ қилинди. Бу сифат масалаларини янада муҳим
ўринга олиб чиқди, янада ишончлироқ таъминотлар ва умуман сифат-нинг
янада барқарор даражасига эришишни таъминлади.
Ғарбий Европа давлатлари маҳсулотлар ва иш кучининг самарали
айирбошланишини таъминловчи ягона талаб ва тартибларни ишлаб чиқдилар,
ягона Европа бозорини яратишга тайѐргарлик кўрдилар.
Минтақа миқѐсида мувофиқлаштирувчи махсус бирлашмалар ѐки ташки-
лотлар бундай фаолиятда муҳим ўрин эгаллайди. 1993 йил 1 январда эътироф
этилган очиқ умумевропа бозорига тайѐргарлик жараѐнида ягона стандартлар,
технологик кўрсатмаларга ягона ѐндашувлар ишлаб чиқилган,
ИСО 9000
сериясидаги стандартлар асосида яратилган сифат тизимларига таянилиб мил-
лий стандартлар тузилган, уларнинг Европа аналоглари –
29000
сериясидаги
EN
лар амалиѐтга татбиқ қилинган. Бу стандартларга мос равишда сифат
тизимларини сертификатлаш,
EN 45000
сериясидаги стандартларнинг талаб-
ларига мувофиқликда сертификатлаштириш бўйича нуфузли Европа органини
тузишга алоҳида эътибор бериляпти. Келтирилган стандартлар юқори сифат-
нинг кафолатларига айланиши, миллионлаб истеъмолчиларни паст навли
маҳсулотлардан ҳимоялаши, ишлаб чиқарувчиларни сифат соҳасидаги янги
ютуқларга рағбатлантириши керак.
Европа бозорининг меъѐрда фаолият юритиши учун етказиб берилаѐтган
маҳсулот мустақил ташкилот томонидан сертификатланган бўлиши керак.
Маҳсулотни сертификатлаштиришдан ташқари унинг сифатини назорат
қилувчи ва баҳоловчи синов лабораториялари ва ишчилар ҳам аккреди-
тацияланади. Улар фаолиятининг асосий омили – истеъмолчи талабларининг
қондирилишини назорат қилиш ва маҳсулот ишлаб чиқарувчилари ва
таъминотчилари ўртасидаги низоларни ҳал қилиш.
Фирмалар маҳсулот сифатини ошириш соҳасида янада интенсив сиѐсат
олиб борадилар, жараѐнлар эса янада қаттиқроқ назоратга олинади.
Сифат Европа давлатларининг рақобатбардошлигини таъминлаш омилига
айланган. Бундай стратегияни амалга ошириш учун қуйидагилар талаб
қилинган:
1.
Ягона қонунчилик талаблари (кўрсатмалар).
2.
Ягона стандартлар.
3.
Фирманинг бозор талабларига мувофиқлигини тасдиқлаш учун ягона
текшириш жараѐнлари.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
13
1985 йилда стандартларни мувофиқлаштиришнинг янги ғояси қабул
қилинди, хавфсизлик ва ишончлиликни таъминлаш бўйича тавсиялар ишлаб
чиқилди. Айни пайтда ягона талабларни бажаришда
ИСО 9000
ва
EN 29000
стандартларига асосланилади. Маҳсулотларни СЕ белгиси билан тамғалаш
жорий қилинган.
Синовлар ва сертификатлаштириш бўйича
Европа мувофиқлаштириш
кенгаши ва сифат тизимларини баҳолаш ва сертификатлаштириш бўйича
Европа қўмитаси ташкил қилинган.
Буюк Британия, Швецария, ГФР,
Австрия, Дания, Швеция, Франция, Испания, Португалия, Юнонистон,
Голландия, Бельгия, Финляндия, Норвегия, Ирландия ва Италиянинг
сертификатлаштириш бўйича ташкилотлари ушбу қўмитага аъзо бўлган.
Олиб борилган ишдан асосий мақсад-кам ҳаражатлар билан ягона Европа
бозорининг миллионлаб истеъмолчилари талабларини тўлиқ қондириш. Европа
бозори ўзига аъзо бўлишни кўзлаган бошқа мамлакатларнинг фирмаларига
жиддий вазифалар юклайди.
Рақобат курашига бардош бериш учун Европанинг йирик фирмалари
маҳсулот сифатини бошқаришнинг илғор шакл ва усулларини танлаш учун
бирлашадилар, уларни маҳсулотнинг барқарор сифатини кафолатлаш билан
боғлайдилар. У барқарор технология, назоратнинг метрологик воситалари ва
маҳсулотни синовдан ўтказиш, кадрлар тайѐрлашнинг самарали тизимини ўз
ичига олади.
1988
йилнинг
сентябрида
Ғарбий
Европанинг
14
йирик
фирмаларининг Президентлари сифатни бошқаришнинг Европа фонди
(СБЕФ)ни тузиш тўғрисида шартнома имзоладилар.
СБЕФ
нинг фаолият соҳаси:
1.
Умумий рақобатда устунликка эришиш учун сифатни яратиш
жараѐнини тезлаштиришда Ғарбий Европа компанияларининг раҳбарият-
ларини қўллаб-қувватлаш.
2.
Сифатни
яхшилаш
ва
Европанинг
сифат
маданиятини
мустаҳкамлаш фаолиятида қатнашишда Ғарбий Европа ҳамжамиятининг
барча сегментларини рағбатлантириш ва уларга кўмаклашиш.
СБЕФ
сифат бўйича Европа ташкилоти (СЕТ) билан ҳамкорликда сифат
бўйича Европа мукофотини таъсис қилди. Бу мукофот энг яхши фирмаларга
1992 йилдан бошлаб тақдим этиб келинмоқда.
Сифат масалаларини ҳал қилишга Европа ѐндашувининг ўзига хос
хусусиятлари:
сифатни баҳолаш ва тасдиқлаш билан боғлиқ барча ишларни олиб
бориш учун қонунчилик асоси;
миллий стандартларнинг талаблари, қоидалар ва сертификатлаш
тартибларини ўзаро мувофиқлаштириш;
маҳсулот ва сифат тизимларини сертификатлаш ишларини олиб
боришга ваколатли миллий ташкилотлар инфратузилмаси ва тармоғини
яратиш, лабораторияларни аккредитациялаш, сифат бўйича мутахассис-
ларни рўйхатга олиш ва ҳ.к.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
14
Сифатга ғарбий (АҚШ ва Европа) ва шарқий (Япония) ѐндашувларни
таққослаш
2-жадвалда
келтирилган.
2 - жадвал
Сифатга ѐндашувларни таққослаш
Ғарбий ѐндашув (АҚШ ва Европа)
Шарқий ѐндашув (Япония)
Сифат нархларнинг паст даражасига
асосланади.
Биринчи мақсад – фойда, сифат –
тасодифий категория.
Харидорлар сифат масалалари бўйича
таъминотчининг рухсатини сўрашлари
керак.
Умумий ғоялар сифатдан келиб чиқади
Сифат
нуқсонларнинг
паст
даражасига асосланади.
Биринчи мақсад – сифат, фойда
кетма-кетликни секинлаштирмайди.
Сифат
масалалари
бўйича
харидорнинг
талаблари
билан
келишиш.
Ҳар бир предмет учун қатъий сифат
сиѐсати
1975 йилда сифат соҳасида етакчилик алмашинган. Ўтмишда кам
харидоргир маҳсулотларни ишлаб чиқарган, иқтисодий инқироз ҳолатида
бўлган, урушдан зиѐн кўрган, ўзининг табиий ресурсларига эга бўлмаган, лекин
сифат бошқарувини ташкил қилишнинг ноанъанавий усулларидан фойдаланиш
ҳисобига давлат иқтисодиѐти ва аҳолининг турмуш тарзини кўтариш билан
жиддий шуғулланган давлатлар маҳсулотнинг сифати бўйича лидерларга
айландилар. Сифат миқдорларда ифодалана бошланди – 1985 йилда жаҳонда
сотилаѐтган маҳсулотларнинг ярмидан кўпи Япония ҳиссасига тўғри келди.
Бундай маҳсулотлар:
фотокамералар (84%), кассетали видеомагнито-
фонлар (84%), соатлар (82%), калькуляторлар (77%), юқори частотали
ошхона печкалари (71%), телефон аппаратлари (66%), мотоцикллар
(55%), рангли телевизорлар (53%)
ва бошқалар.
Бироқ
1991-1992
йилларда сифат соҳасидаги етакчи – Японияда иқтисо-
дий инқироз содир бўлиб, у сотув ҳажмининг ўзгариши ва маҳсулотлар
рақобатбардошлигининг пасайишига олиб келди. Оқибатда Япония, АҚШ ва
Европанинг сифат даражалари тенглашди.
Турли давлатлар томонидан эришилган сифат даражаларининг бир-бирига
яқин келиши кўп сабаблар билан изоҳланади. Асосий сабаблардан бири
сифатни яхшилаш бўйича илғор иш тажрибасини ижодий айирбошлаш, юқори
сифатга эришиш назарияси ва амалиѐтининг эволюцион ривожланиш йўлида
инсоният ўзлаштирган барча ѐндашувлар ва усулларни уйғунлаштириш ҳисоб-
ланади.
Шу тарзда ишлаб чиқилган, барча давлатларнинг мутахассислари тан ол-
ган ягона ѐндашувлар ҳозирда сифатни умумий бошқариш (TQM) тамойиллари
номи билан машҳур.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
15
Сифатни бошқаришга ѐндашувларни икки асосий йўналишга ажратиш
мумкин.
Маъмурий ѐндашув.
Ишлаб чиқарилаѐтган маҳсулот сифатини
100 %
гача
ошириш таклиф қилинади. Маҳсулот сифати унинг ҳаѐт цикли босқич-ларига
мос равишда туркумланади (2-расм).
Маҳсулотнинг ҳаѐт цикли маркетинг тадқиқотлари ва ишланмаларидан
бошланиб, ишлаб чиқариш, сотиш, эксплуатация қилишни қамраб олади ва
утилизациялаш ѐки истеъмол қилишгача давом этади. Нуқсонларнинг юзага
келишига имкон берувчи муҳим босқич ва операциялар ажратилади ҳамда
тадқиқ этилади. Юзага келган нуқсонлар турларга ажратилади. Шунга кўра,
нуқсонлар юзага келишининг олдини олиш ва сифат даражасини
100 %
гача
олиб чиқиш чоралари кўрилади.
Маъмурий ѐндашувда нуқсон пайдо бўлиши билан дарҳол бартараф
қилиниши лозим бўлган фавқулодда ҳолат сифатида эътироф этилади.
Сифат масаласига
иқтисодий ѐндашув
да маҳсулот сифатининг кўзланган
даражасига эришиш учун иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқ харажатлар
миқдори аниқланади.
2-расм. Маҳсулотнинг ҳаѐтий цикли.
Сифатни таъминлаш учун киритилган бир сўм ишнинг муайян бошланғич
босқичида ўнлаб, ҳатто юзлаб сўмда даромад келтириши мумкин. Сифатни
таъминлаш йўлида харажатларнинг меъѐрдан ортиши киритилган пул бирли-
гига нисбатан қайтимнинг камайишини келтириб чиқаради. Сифатни таъмин-
лаш харажатлари ортиши шунга олиб келадики, киритилган ҳар бир сўм учун
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
16
тенг худди шунча қўшимча даромад олинади. Катта харажатлар билан киритил-
ган капитал қўйилмалар кам қайтимни беради.
Иқтисодий ѐндашувда мазкур чегара сифатнинг оптимал даражасини аниқ-
лашга имкон беради. Ишлаб чиқариш ва фойдаланиш жараѐнида нуқсонлар ва
алоҳида буюмларнинг орқага қайтарилиши беҳуда сарф-ҳаражатлар қилини-
шига сабаб бўлади.
Дастлаб сифатни маъмурий бошқариш юзага келган. Технологияларнинг
ривожланиши, сифатни таъминлашда илмталаб ишлаб чиқариш харажатлари-
нинг юзага келиши кутилаѐтган самара билан таққослана бошланди.
“Сифат”
тушунчаси иқтисодий тушунчалар сафидан ўрин олди. Бироқ бу билан сифатни
маъмурий бошқариш концепцияси ҳам ўз ўрнини сақлаб қолди.
Сифатни бошқаришда маъмурий ѐндашувнинг бир қатор тамойилларига
асосланилмоқда. Бироқ улар иқтисодий жиҳатидан бойитилган.
Технологиялар эволюцияси ва сифат тушунчаси.
Технологияларнинг
ривожланиш босқичлари, замонавий технологиялар тараққиѐтининг биринчи
босқичи янгиликлар технологик комплексининг юзага келиши ва ѐйилиши
билан тавсифланади. Ушбу комплекснинг янги ғоялари инсоннинг табиат,
меҳнат предметларига бевосита таъсир этиш функцияларини техникага ўтка-
зишни таъминлади. Қайта ишлаш ва ўлчов асбоблари, мосламалари, механизм-
лари кашф қилинди ва машина қуроллари сифатида ишлатилди.
Иккинчи босқич янгиликлари энергетик комплекс тарқалиши билан
боғлиқ. Бу комплекс янгиликлари инсон томонидан технологик таъсирларни
энергетик таъминлашнинг техникага интенсив ўтказилишини кўзлайди.
Янгиликлар энергетик комплекснинг юзага келиши ва тарқалиши - бу
автоматлаштириш имконияти бўлган машиналардан фойдаланиш, саноат
тараққиѐтига ўтишдир.
Технологик ривожланишнинг учинчи босқичи янгиликлар бошқарув
комплексининг юзага келиши ва тарқалишини ўз ичига олади. Улар инсон
томонидан техникага жараѐнларни бошқариш функцияларини жадал ўтказишни
таъминлайди. Комплекснинг тарқалиши автоматик машиналар, бошқарувнинг
автоматлашган тизимлари, ахборот технологияларига ўтиш, индустриал, сўнгра
постиндустриал ривожланишга ўтиш ҳисобланади.
Индустриал ривожланишнинг дастлабки даврларида тарқалаѐтган
технологик янгиликларнинг комплекслари инсон томонидан бошқариладиган
машиналар, кейинчалик пайдо бўлган трансформация предмети билан ажралиб
турадиган автоматик машиналарни ўз ичига олган. Дастлаб улар моддалар
ҳисобланган, кейинчалик энергия ва ниҳоят ахборот киритилган. Яъни қуйида-
гилар кетма-кетликда кашф қилинган ва тарқалган:
Моддаларни ўзгартириш
машиналари (ММ), энергияни ўзгартириш машиналари (ЭМ), ахборотни
ўзгартириш машиналари (АМ).
Кейинроқ моддаларни (МА) ва энергияни (ЭА) қайта ишловчи автоматлар,
ахборотни қайта ишловчи автоматлар (АА) уларнинг ўрнини эгаллади.
Одамдан техникага кўпроқ функцияларнинг ўтиб бориши ишлаб чиқариш
тизимларида инсон аҳамиятининг доимий ортишини таъминлаган, чунки техни-
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
17
кага осонроқ функцияларни ўтказиш ҳисобига муҳим ва мураккаб функциялар
инсонда сақланиб қолади. Инсон функциялари бошқарув соҳасида тобора
жамланиб бормоқда.
Технологик тартиблар.
Технологиялар тараққиѐти жараѐнида янгилик-
ларнинг тарқалиши даврий ва комплекс хусусият касб этади. У иқтисодиѐтда
технологик тартибларнинг берк такрор ишлаб чиқариш контурлари шаклини
олади. Уларда бир вақтда мавжуд бўла оладиган технологиялар ҳамда ишлаб
чиқариш ва бошқаришни ташкил қилиш шакллари қўлланилади. Ривожланган
давлатлар иқтисодиѐтида тартиб ҳаѐт даврининг давомийлиги Кондратьевнинг
уч циклига мос келади. Чунки иқтисодиѐтда бир вақтда асосан учта тартиблар
амал қилинади.
Масалан, 3-жадвалда меҳнат унумдорлиги бўйича жаҳон иқтисодиѐтида
етакчи давлатлардаги технологик тартиблар ва техник янгиликлар мажмуининг
тарқалиш даврларининг ўртача баҳолари келтирилган.
3 – жадвал
Меҳнат унумдорлиги бўйича жаҳон иқтисодиѐтида етакчи
давлатлардаги технологик тартиблар ва техник янгиликлар
мажмуининг тарқалиш даврлари
Тартиблар т/р
1
2
3
4
5
6
Етакчи техник
янгиликлар
ММ
ММ ва
ЭМ
мажмуи
ММ, ЭМ
ва АМ
мажмуи
ЭМ, АМ
ва МА
мажмуи
АМ, МА
ва ЭА
мажмуи
МА, ЭА
ва АА
мажмуи
Жадаллик билан
тарқалишнинг
бошланиши
(йил)
1725
1775
1825
1875
1925
1975
Тарқалишнинг
юқори даражаси
(йил)
1775
1825
1875
1925
1975
2025
Барҳам топиш
вақти (йил)
1875
1925
1975
2025
2075
2125
Биринчи технологик тартиб
такрор ишлаб чиқариш контурини ўз ичига
олган бўлиб, унинг етакчи элементи бўлиб моддаларни ўзгартирувчи машина-
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
18
лар ҳисобланади;
иккинчи
етакчи ролни моддалар ва энергияни ўзгартириш
учун машиналар мажмуаси эгаллайди; учинчи ўринда – моддалар, энергия ва
ахборотни қайта ишлаш учун машиналар мажмуасидир.
Учинчи технологик тартиб -
такрор ишлаб чиқариш контури ҳисобла-
ниб, унда автоматик машиналар – автоматлар трансформациялаш машиналари-
нинг ўрнини эгаллаган мажмуа етакчи мавқега эга бўлган. Бешинчи тартиб –
моддалар, энергияни ўзгартирувчи автоматлар ва ахборотни қайта ишлаш
машиналари комплексининг контури, олтинчиси-моддалар, энергия ва ахбо-
ротни қайта ишлаш учун автоматлар мажмуаси.
Тўртинчи тартиб
техникаларининг ўзига хос намояндалари оммавий
ишлаб чиқаришда қўлланиладиган автоматик линиялар ҳисобланади ва улар
янги маҳсулотни ишлаб чиқаришга ўтиш учун қайта ўрнатиш ишларини бажа-
ришда инсоннинг иштирокини талаб қилади. Мослашувчан автоматлашган
ишлаб чиқариш бешинчи тартиб вакили ҳисобланади. У инсон иштирокисиз
компьютерлар тизими бошқарувида маҳсулотларнинг кенг номенклатурасини
ишлаб чиқаришга имкон беради.
Технологиялар эволюцияси ишлаб чиқаришни ташкил қилиш шакллари,
бошқарув усулларининг тараққиѐти билан мустаҳам боғланган. Бундай
ресурсларнинг қиммати ўзгаради. 30-йилларнинг Буюк турғунлигидан сўнг
инсон капитали устун мавқеини қўлга киритган. Бу капитал малакали мутахас-
сислар меҳнати ва янги технологияларни ўзида акс эттиради. Аввалроқ саноат
даврида меҳнат, капитал ва табиий ресурслардан фойдаланиб юқори қайтимга
эришиш мумкин эди.
70-йиллар охири ва 80-йиллар
нинг бошида жаҳон иқтисодий
инқирозидан сўнг инсон капитали ва янги технологияларнинг аҳамияти янада
ортди. Бироқ, муҳими, ҳозир бошқарув персоналининг функциялари ва
бошқарув усулларини янгилаш алоҳида аҳамият касб этди. Бошқарув тизим-
лари ва усулларини узлуксиз такомиллаштириш ва янгилаш ташкилотлар,
корхоналарнинг муваффақиятли фаолияти омилига айланди.
Ишлаб чиқариш соҳасида
иқтисодий категория сифатида “сифат”
тушунчасининг ривожланиши
электроника саноати мисолида кўзга яққол
ташланади. Электроника саноати тараққиѐтининг муайян босқичида технология
чиқиндисиз ишлаб чиқаришни таъминлашда яроқсиз ҳисобланди. Ўзининг
хусусиятига кўра электроника сифат ҳақидаги тасаввурни сезиларли даражада
ўзгартириб юборди.
Авваллари сифатни ошириш бўйича ишлар технологик жараѐн – назорат
операцияларининг сўнгги босқичларидан бошланган эди. Ҳозирда улар ҳар бир
технологик босқичда олиб борилади ва ишлаб чиқариш жараѐнининг ажралмас
қисми ҳисобланиб, энг аввало, кўплаб сифатли тайѐр маҳсулотларнинг поток
(конвейер)дан чиқишига эришишга қаратилган.
Юзага келган нуқсонни ҳамма вақт ҳам аниқлаб бўлмаслиги туфайли
нуқсонли маҳсулотлар ишлаб чиқариш жараѐнида қолаверади ва кейинги қайта
ишлашга узатилади. Шунингдек, айниқса 5-30 %лик яроқсиз маҳсулотларнинг
чиқишида сифатли маҳсулотнинг қиймати кескин ортади.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
19
Афсуски, электроника саноатининг янада илмталаб йўналишларида муайян
давр мобайнида яроқли маҳсулотларнинг чиқиши кўп бўлмаган. Шу сабабли,
сифат соҳасидаги ишлар нафақат муҳим, балки етакчи ҳамдир. Айнан шундай
ишлаб чиқаришларда сифатга иқтисодий ѐндашув яққол намоѐн бўлди.
Маъмурий ѐндашувнинг баъзи бир асосий тамойиллари ўзининг моҳиятини
сақлаб қола олди, холос. Улардан асосийси истеъмолчининг нуқсонсиз маҳсу-
лотни олишидир. Истеъмолчига таклиф қилинаѐтган маҳсулот сифати 90 ѐки
99 % эмас, балки 100 %лик кўрсаткичга эга бўлиши керак.
Технологик тартибларнинг ўзгариши
сифатни бошқаришнинг моҳия-
тини ҳам ўзгартиради. Масалан, қолоқ, лекин кенг тарқалган Россия шароит-
ларида ишлаб чиқаришда учинчи тартибнинг қайта ишлашни бошқариш
функциясини инсон бажаради. Бундай шароитларда у ѐки бу жиҳоз, ускунанинг
сифатга таъсири муҳим ўрин тутади. Ишчи ўз ускунасини батафсил билиши
керак. Бундай ўзига хосликларни ҳисобга оладиган ва улардан дадил фойдалана
оладиган ишчи яхши ишчи ҳисобланади. Агар барча ускуналар бутун техно-
логик занжирда маъқул тарзда ишлаганда, маҳсулотлар сифатининг юқори
бўлишини кутиш мумкин бўларди.
Ишлаб чиқариш қувватларининг ўзгариши, янги техника поғона-
ларининг пайдо бўлиши билан сифатга ѐндашув янгича хусусият касб
этади.
Автоматлашган техникадан фойдаланиш
– тўртинчи ва ундан кейинги
технологик тартибларнинг техникалари-ижрочиларга янги талабларни илгари
сурди. Бутун технологик занжирда жиҳозлар ишини оптималлаштириш
ишчиларнинг вазифаси бўлмай қолди.
Жиҳозининг ўзига хос хусусиятларини инобатга олган ва ўзининг
операциясида сифатнинг максимал даражасига эриша олган ишчиларнинг
меҳнати эмас, балки ижрочиларни назорат қилиш имконияти чекланган
шароитларда ишлаб чиқувчилар томонидан тақдим этилган операциялар
мажмуини аниқроқ бажарган ишчиларнинг меҳнати қимматли ҳисобланди.
Шунинг учун, зиѐли ишчиларга эга бўлишнинг ўзи етарли эмас. Ижрочи
технологияда унга белгиланган ишни бажариши ѐки технологик жараѐндаги у
ѐки бу ўзгаришнинг эҳтимоли бўлган барча оқибатларини тасаввур қила олиши
керак. Буни эса ҳамма вақт ҳам бажариб бўлмайди.
Бундай ҳолат маҳаллий раҳбарлар ва мутахассисларнинг серияли завод-
ларда ишлаб чиқаришни малакасиз “оқилоналаштириш”ларига кескин салбий
муносабатни юзага келтирди. Бироқ бундай ҳолат технологияларнинг осонгина
“тиражга қўйиш”га имкон беради. Масалан, Япония фирмалари ишлаб чиқари-
лаѐтган маҳсулот сифатига зарар етказмай, яхши ўрнатилган технологик
занжирни барча жиҳозлари билан ривожланаѐтган давлатлардаги фирмаларга
топширадилар.
Бундай ҳолат шу билан изоҳланадики, хориждан технологик линияларни
сотиб олишда баъзида у ерда ўз корхонасининг ишчи кадрлари эмас, ҳамкор
тарафдан янги ишчилар ишлашини афзал кўрадилар. Ўқимишли, лекин келти-
рилган тармоқдаги одамлардан йироқ бўлган инсонларни танлаб оладилар.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
20
Бундай инсонлар қайта ишлашнинг барча тартибларига қатъий риоя қиладилар
ва натижада сифатли маҳсулот олиш мумкин.
100 %лик янги сифат сиѐсати.
Машҳур Америка компанияси ИБМ
Япония тажрибасидан фойдаланган ҳолда 80-йиллардан бошлаб 100 % даража-
даги сифат сиѐсатини олиб боришга ўтди. Ушбу сиѐсат натижасида мазкур
компания 90-йилларда суперкомпьютерларни ишлаб чиқариш ва сотиш
юзасидан АҚШ Мудофаа вазирлиги билан шартномаларни имзолашга
муваффақ бўлди.
Бу сиѐсат асосида сифатни таъминлаш билан боғлиқ бўлган
харажатларнинг ўзаро муносабати ѐтади: лойиҳалашдан ишлаб чиқаришга,
жиҳозларни ўрнатиш ва сўнгра уларни эксплуатация қилишга қараб харакат-
ланишнинг ҳар бир босқичида зарур харажатлар ортиб боради. Яъни, агар
лойиҳалаш босқичида хатони бартараф қилиш
1000
сўмни ташкил қилса, у
ҳолда машинани ишлаб чиқариш босқичида у
10 минг
сўмга етади, буюртма-
чига монтаж қилиш ва ўрнатиш босқичида –
100 минг
сўм, фойдаланиш босқи-
чида у
1 млн
. сўмни ташкил қилади (агар бартараф этишнинг иложи бўлса).
4- жадвал
Маҳсулот ҳаѐтининг босқичлари бўйича умумий харажатларнинг
сифат даражасини таъминлашга таъсири
Буюм ҳаётининг босқичи
Умумий
харажатлардаги
улуши (%)
Босқичнинг умумий
харажатларга
таъсири (%)
Тадқиқ қилиш ва ишлаб
чиқиш
1 – 6
60 – 80
Ишлаб чиқариш
40 – 45
5 – 10
Эксплуатациялашгача олиб
бориш
5 – 15
20 – 30
Эксплуатация
40 – 54
15 – 25
Миллий
машинасозлик
саноатида
сифатни
таъминлаш
бўйича
харажатларни тадқиқ қилиш худди шундай натижаларни кўрсатмоқда. Улар
4- жадвалда
келтирилган маълумотларда ўз аксини топган.
Сифатни илгариги тушунишга қайтиш юз беради. Бундай тушунишда
маҳсулот ѐки хизматларнинг
100 %
и ўрнатилган талабларга тўлиқ мос кела-ди,
лекин сифатнинг бундай даражасини таъминлаш мураккаб хусусиятга эга.
Сифатга тактик ѐндашув ишлаб чиқариш ва тайѐрланаѐтган маҳсулот
турлари, талаб ва таклифнинг муносабати, мазкур маҳсулотнинг асосий ишлаб
чиқарувчиларининг рақобат курашига кўп жиҳатдан боғлиқ. Шунга кўра, режа-
лаштирилган сифат даражасига эришиш йўллари ва воситалари изланади.
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
21
Бошқа томондан, бир қатор йўналишларда сифатга эришиш стратегияси
умумийлик касб этиб боради.
Масалан,
АТТ, “Эйвон”, “Корпинг Гласе”, “Дженерал Моторз”,
“Хьюлетт – Паккард”, “ИБМ”, “Полароид”
каби Американинг турли
компаниялари сифатни бошқариш соҳасида ўзлари учун ягона бўлган
ўнта
асосий
йўналишларни ишлаб чиққанлар:
1.
Юқори поғонадаги раҳбариятнинг қизиқишига эришиш.
2.
Сифатни яхшилаш бўйича бошқарув кенгашини ташкил қилиш.
3.
Бутун бошқарув жамоасини жалб қилиш.
4.
Сифатни оширишда жамоа иштирокини таъминлаш.
5.
Сифатни оширишда шахсий иштирокни таъминлаш.
6.
Тизимларни такомиллаштириш, жараѐнларни тартибга солиш гуруҳини
ташкил қилиш.
7.
Таъминотчиларни сифат учун курашга янада кўпроқ жалб қилиш.
8.
Бошқарув тизимлари фаолиятининг сифатини ошириш тадбирлари.
9.
Ишни яхшилашнинг қисқа муддатли режалари ва узоқ муддатли
стратегияси.
10.
Хизматларни тан олиш тизимини яратиш.
Халқаро тажрибаларга асосланган холда маҳсулот ва хизматларнинг
сифати бир фоизга оширилган холда унинг ижтимоий-иқтисодий кўрсаткич-
лари қай даражада ўзгариши қуйида
4 - жадвал
да ўз аксини топган.
4 - жадвал
0
ИСО – 9000-2000 талабларига тўла жавоб бериши.
∞
1.
Маҳсулот сифати ошиши
1%
2.
Рақобатбардошлик ошиши
2%
3.
Бозордаги мавқеи ортиши
3%
4.
Товар сотилиши ҳажмининг ўсиши
4%
5.
Маҳсулот ишлаб чиқариш ортиши
5%
6.
Махсулот таннархи пасайиши
6%
7.
Иқтисодий самарадорлик ортиши
7%
“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, сентябрь, 2011 йил
22
Жадвалда акс эттирилган ҳар бир поғонадаги самарадорлик
1%
дан ортиб
борса, умумий самарадорлик
28-30 %
ни ташкил қилади. Бундай хулосага
муаллифлар,
АҚШ, Япония
ва бошқа иқтисодий жихатдан тараққий этган
мамлакатлар тажрибасини Россияда олиб борилаѐтган ислоҳотлар билан
таққослаб кўриш натижасида келганлар.
Демак, ҳар бир товар ишлаб чиқарувчи ва бозорда сотувчи ўз олдига
ИСО
системаси даражасидаги сертификатни олишга интилади. Бу йўналишлар
сифатни бошқаришнинг ташкилий-иқтисодий асослари мазмунини ифодалайди.
