Ўзбекистон республикаси ва БРИКС мамлакатлари савдо алоқаларининг матрицали таҳлили

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

1

www.iqtisodiyot.uz

Н.К. Маликов,

ўқитувчи, ТДЮУ

ЎЗБЕКИСТОН РЕСПУБЛИКАСИ ВА БРИКС МАМЛАКАТЛАРИ

САВДО АЛОҚАЛАРИНИНГ МАТРИЦАЛИ ТАҲЛИЛИ

В данной статье исследуется внешнеторговые отношения между

Республики Узбекистан и странами БРИКС (Бразилия, Индия, Россия, Китай,
ЮАР). В работе был использован матричный анализ построенный на базе
статических данныхю. С помощью которого были составлены трехмерные
ядра по изучению эффективного сотрудничества в области внешней торговли
между странами БРИКС и Узбекистан.

This paper examines the trade relations between the Republic of Uzbekistan

and the BRICS (Brazil, Russia, India, China, South Africa) countries. We used matrix
analysis built on the statistical data base through three-dimensional nucleus which
can help to determine the effectiveness of trade cooperation among each country -
Uzbekistan and the BRICS countries.

Калитли сўзлар:

ташқи савдо айланмаси, матрицали таҳлил, ўзаро

савдо ядроси, БРИКС.

Ҳозирги кунда дунёда кўп сонли халқаро иқтисодий, минтақавий ва

ҳамкорлик ташкилотлари ташкил этилган бўлиб, уларнинг асосий вазифаси
сифатида ўзаро савдо алоқаларини яхшилаш, икки томонлама солиқдан озод
этиш, хорижий инвестицияларни ҳимоялаш, божхона иттифоқларини тузиш
каби мақсадлар белгиланган бўлсада, савдо иттифоқларининг фаолияти ҳар
доим ҳам самарали бўлавермайди. Шу сабабли ҳамкорлик ташкилоти аъзо
мамлакатларга қай даражада таъсир кўрсатаётганини аниқлаш учун маълум
таҳлилий тадқиқотлар ўтказиш тақозо қилинади.

Ушбу тадқиқот ишининг маълумот базаси сифатида Trade Map

1

, яъни

Жаҳон савдо ташкилоти қошидаги Жаҳон савдо марказининг “Bilaterial Trade”
статистик маълумотларидан фойдаланилади.

Ушбу мақолада Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатлари ташқи савдо

алоқалари матрицали таҳлил усулида ўрганиб чиқилди. Таҳлилий ишда БРИКС
гуруҳи ташкил этилган давр (2001йил)дан бошлаб то яқин йиллар (2014
йил)гача бўлган давр қамраб олинди.

Қуйида мазкур масалани таҳлил қилиш усули келтирилган. Дастлаб

мамлакатлар экспорти ва импорти учун

n x n

ўлчамдаги матрица тузиб чиқилди.

Уларнинг миқдори n – (

Eij

), (

Iij

) орқали ифодаланган бўлиб, бунда

Eij – i

мамлакатнинг

j

мамлакатга экспорти ва

Iij - i

мамлакатнинг

j

мамлакатдан

импорти. Шуни айтиб ўтиш керакки, ҳеч бир мамлакат ўзи билан ўзи савдо
қила олмайди. Шу сабали ,

Eij – Iij = 0

деб қабул қилинди.

1

http://trademap.org

Жаҳон савдо ташкилоти қошидаги Жаҳон савдо маркази веб саҳифаси.

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

2

www.iqtisodiyot.uz

Ушбу матрицалар асосида ўзаро савдо айланмаси матрицаси ҳисоблаб

чиқилди (

Vij = Eij + Iij = Eij + Iij)

ва ташқи савдо сальдоси қуйидаги усул

билан аниқланди

(Sij = Eij – Iij = Eij – Iij).

“Trade Map” статистик маълумотлари “солиштирма маълумотлар” (mirror

data) ҳисоблаш усулидан фойдаланилганлиги сабабли назарий жиҳатдан

Vij =

Vji

тенг деб қабул қиламиз. Бунда, маълумотлар турличалиги аниқланганли

сабабли ўртача арифметик усулидан фойдаланилди.

Кейинги босқичда уч ядроли ўзаро савдо матрицасини яратилади. Бунинг

учун n сонли мамлакатлар ташқи савдо айланмаси умумий қийматини қуйидаги
формула орқали аниқланди.

m

m

=

матрицанинг

умумий

кўринишдаги

нолга тенг бўлмаган элемаентлар сони.

V = ∑ Vij.

бу ерда:

n(n-1)

i<j

2

Шу ҳолатда нормаллашган

n

та мамлакат ўзаро ташқи савдо

айланмасининг уч ўлчамли матрицаси қуйидагига тенг бўлади.

Pij=

Vij

; бунда

Pij=0

ва

i≥j

V

Кейинги навбатда етакчи “савдо ядролари” тушунчасига тўхталамиз.

Етакчи савдо ядролари – бу

n

та мамлакат ичидаги ўзаро савдо алоқалари

юқори кўрсаткични ташкил қилган

k

та

(k<n)

мамлакатлар бирлашмаси

тушунилади.

Бизнинг ҳолатда 6 та мамлакат, яъни Ўзбекистон ва БРИКС

мамлакатлари учун 3 ўлчамли ядро 2001 ва 2014 йиллар учун тузилиб чиқилди.
Бунинг учун “Trade Map” савдо марказининг “Bilateral Trade” маълумотлар
базасидан юқорида келтирилган ташқи савдо матрицаси қурилди.

1-жадвал

БРИКС+Ўзбекистон ўзаро савдо алоқалари матрицаси

(сурат – экспорт, махраж - импорт), 2001 йил, минг АҚШ долл.

Ташқи савдо

айланмаси

Бразилия Россия

Ҳиндистон

Хитой

ЖАР

Ўзбекистон

1

2

3

4

5

6

7

Бразилия

1102621

285407

1902122

424055

18

464299

542791

1328389

285973

3501

Россия

1566920

1120423

5596013

5844

409103

545529

1646501

75712

584169

Ҳиндистон

828198

1665952

922542

326689

7121

1827549

1403487

18362

Хитой

3230511

7242514

2750091

1048574

50684

1173201

7617

ЖАР

710028

81556

1730176

2221775

278

3

Ўзбекистон

3519

993272

25483

58301

281

Манба: Жаҳон савдо ташкилоти қошидаги Жаҳон савдо маркази.

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

3

www.iqtisodiyot.uz

1-жадвалда статистик маълумотлар асосида Ўзбекистон ва БРИКС

мамлакатлари ўзаро савдо алоқалари келтирилган. Жадвалнинг ўнг тараф
юқори қисмида экспорт кўрсаткичлари келтирилган. Катакчаларнинг юқори
(сурат) қисмида экспорт, пастки (махраж) қисмида импорт миқдори
кўрсатилган. Масалан, Ўзбекистоннинг Бразилияга экспорти миқдори 18 минг
АҚШ долларига тенг бўлса, импорт миқдори 3 млн. 501 минг АҚШ долл.га тенг
бўлган.

Жадвалнинг чап тараф пастки қисмида иккита мамлакатлар орасидаги

ўзаро ташқи савдо айланмаси миқдори кўрсатилган. Масалан, Россия ва
Бразилия ўртасидаги ўзаро савдо айланмаси 1 млрд. 566 млн. 920 минг АҚШ
долл.га тенг бўлган.

1-жадвалда берилган маълумотлар асосида 2001 йилда Ўзбекистон ва

БРИКС мамлакатлари ўзаро ташқи савдо айланмаси бўйича табақалашган
рўйхат тузиб чиқдик. (2-жадвал).

2-жадвал

Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатларининг иккитомонлама ўзаро савдо

айланмаси, 2001 йил

Мамлакатлар

Савдо айланмаси,

Vij, минг АҚШ долл.

Улуши

(Pij), %

1

2

3

Россия-Хитой

7242514

31,34%

Бразилия-Хитой

3230511

13,98%

Ҳиндистон-Хитой

2750091

11,90%

Хитой-ЖАР

2221775

9,61%

Ҳиндистон-ЖАР

1730176

7,49%

Россия-Ҳиндистон

1665952

7,21%

Бразилия-Россия

1566920

6,78%

Россия-Ўзбекистон

993272

4,30%

Бразилия-Ҳиндистон

828198

3,58%

Бразилия-ЖАР

710028

3,07%

Россия-ЖАР

81556

0,35%

Хитой- Ўзбекистон

58301

0,25%

Ҳиндистон-Ўзбекистон

25483

0,11%

Бразилия-Ўзбекистон

3519

0,02%

ЖАР-Ўзбекистон

281

0,00%

Жами

23108577 100,00%

Ушбу жадвалдан кўриниб турибдики барча уч ўлчамли ядроларда Россия

ва Хитойнинг улуши катта бўлганлиги сабабли ушбу мамлакатлар мазкур
гуруҳнинг марказлари ҳисобланади ва уларнинг иштироки ҳар бир ядрода
иштирок этади.

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

4

www.iqtisodiyot.uz

3-жадвал

БРИКС+Ўзбекистон ўзаро савдо алоқалари улуши бўйича уч ўлчамли

ядро, 2001 йил

Россия-Хитой-Бразилия

Россия

-

Хитой

31,34%

Хитой

-

Бразилия

13,98%

Бразилия

-

Россия

6,78%

жами

52,10%

Россия-Хитой-Ҳиндистон

Россия

-

Хитой

31,34%

Ҳиндистон

-

Хитой

11,90%

Россия

-

Ҳиндистон

7,21%

жами

50,45%

Россия-Хитой-ЖАР

Россия

-

Хитой

31,34%

Хитой

-

ЖАР

9,61%

Россия

-

ЖАР

0,35%

жами

41,30%

Россия-Хитой-Ўзбекистон

Россия

-

Хитой

31,34%

Хитой

-

Ўзбекистон

0,25%

Россия

-

Ўзбекистон

4,30%

жами

35,89%

Кейинги босқичда ушбу савдо алоқалари ядроларининг ўн уч йилдан

кейинги динамикасини кўриб чиқамиз. Бунинг учун олдинги жадвалларда
қўлланган усуллар асосида 2014 йилда Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатларнинг
ўзаро экспорт-импорт матрицаси (4-жадвал), Ўзбекистон ва БРИКС
мамлакатлари ўзаро ташқи савдо айланмаси бўйича табақалашган рўйхат (5-
жадвал) ҳамда уч қиррали ядролари бўйича маълумотларни (6-жадвал) ишлаб
чиқамиз.

1-жадвал

БРИКС+Ўзбекистон ўзаро савдо алоқалари матрицаси

(сурат – экспорт, махраж - импорт), 2014 йил, минг АҚШ долл.

Ташқи савдо

айланмаси

Бразилия

Россия

Ҳиндистон

Хитой

ЖАР

Ўзбекистон

1

2

3

4

5

6

7

Бразилия

2289530

7140522

34877621

631833

1224

3968954

5544023

51675123

1369152

16922

Россия

6258484

2217473

53675377

364034

869829

4207629

41619136

456290

3113600

Ҳиндистон

12684545

6425102

54220379

3769815

39101

16358785

4551486

168281

Хитой

86552744

95294513

70579164

8680022

1597727

15449362

2678262

ЖАР

2000985

820324

8321301

24129384

209
550

Ўзбекистон

18146

3983429

207382

4275989

759

Манба: Жаҳон савдо ташкилоти қошидаги Жаҳон савдо маркази.

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

5

www.iqtisodiyot.uz

5-жадвал

Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатлари иккитомонлама ўзаро савдо

айланмаси, 2014 йил

Мамлакатлар

Савдо айланмаси,

Vij, минг АҚШ долл.

Улуши (Pij), %

1

2

3

Хитой-Россия

95294513

29,64%

Хитой-Бразилия

86552744

26,92%

Хитой-Ҳиндистон

70579164

21,95%

Хитой-ЖАР

24129384

7,50%

Ҳиндистон-Бразилия

12684545

3,94%

Ҳиндистон-ЖАР

8321301

2,59%

Ҳиндистон-Россия

6425102

2,00%

Россия-Бразилия

6258484

1,95%

Хитой-Ўзбекистон

4275989

1,33%

Россия-Ўзбекистон

3983429

1,24%

ЖАР-Бразилия

2000985

0,62%

ЖАР-Россия

820324

0,26%

Ўзбекистон-Ҳиндистон

207382

0,06%

Ўзбекистон-Бразилия

18146

0,01%

Ўзбекистон-ЖАР

759

0,00%

жами

321552251

100,00%

Мазкур жадвалдан аёнки барча уч ўлчамли ядроларда Хитой ва

Ҳиндистоннинг улуши катта бўлганлиги сабабли ушбу мамлакатлар мазкур
гуруҳнинг марказлари ҳисобланади ва уларнинг иштироки ҳар бир ядрода
иштирок этади.

6-жадвал

БРИКС+Ўзбекистон ўзаро савдо алоқалари улуши бўйича уч ўлчамли

ядро, 2014 йил

Хитой-Ҳиндистон-Бразилия

Хитой-Ҳиндистон

21,95%

Хитой-Бразилия

26,92%

Бразилия-Ҳиндистон

3,94%

жами

52,81%

Хитой-Ҳиндистон-Россия

Ҳиндистон-Хитой

21,95%

Россия-Хитой

29,64%

Россия-Ҳиндистон

2,00%

жами

53,59%

Хитой-Ҳиндистон-ЖАР

Ҳиндистон-Хитой

21,95%

Хитой-ЖАР

7,50%

Ҳиндистон -ЖАР

2,59%

жами

32,04%

Хитой-Ҳиндистон-Ўзбекистон

Ҳиндистон-Хитой

21,95%

Хитой-Ўзбекистон

1,33%

Ўзбекистон-Ҳиндистон

0,06%

жами

23,34%

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

6

www.iqtisodiyot.uz

Мазкур мақолада биз, Ўзбекистон ҳамда БРИКСга аъзо давлатларининг

ўзаро икки томонлама ҳамда айрим гуруҳларга ажратган ҳолда савдо
алоқаларининг ривожланиш тенденцияларини ўргандик.

Юқоридаги жадвалларда келтирилган маълумотлар асосида шуни хулоса

қилиш мумкинки, мазкур гуруҳнинг етакчиларини аниқлаш, шунингдек, ўтган
давр мобайнида айрим мамлакатларнинг ўзаро савдо алоқаларининг
ривожланганини аниқлаш, шунингдек, қайси мамлакатлар орасида иқтисодий
алоқалар мустаҳкамланиб бораётганини кўрсаткичлар орқали аниқлаш мумкин.

Масалан 3 ва 6-жадвалларни солиштирган ҳолда 2001 йил мазкур

давлатлар орасида Хитой, Россия, Бразилия мамлакатлари етакчиликни қўлга
киритган бўлса, 2014 йилга келиб Хитой, Ҳиндистон, Россия давлатлари юқори
кўрсаткичларни қўлга киритганлигини кўришимиз мумкин.

2 ва 5-жадвалларни таққослаш асосида сўнгги ўн уч йил мобайнида

Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатлари гуруҳининг савдо алоқалари ҳажми 13,9
баробарга ошганини кўришимиз мумкин.

2014 йилда эса Хитойнинг Россия билан ташқи савдо ҳажми бироз

камайиб, бошқа малакатларга эътибор қаратилган. Бу ўз навбатида Хитой
ташқи савдосининг ушбу давр ичида диверсификациялашганидан далолат
берса, иккинчи томондан Россиянинг Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатлари
билан савдо ҳажмида улуши камайганини билдиради.

Ўтган давр ичида Ўзбекистон ташқи иқтисодий алоқалари кенгайиб

борди ва умумий ҳолда унда БРИКС мамлакатлари улуши ҳам мос ҳолда ўсиб
борди. 2 ва 5-жадвалларни қиёслаш натижасида Ўзбекистоннинг БРИКС
мамлакатлари билан савдо ҳажми кенгая борганини кўришимиз мумкин. Бироқ
Ўзбекистоннинг ушбу давр ичида Хитой билан савдо алоқалари юқори
суръатда ўсган бўлсада, унинг Россия билан алоқаси олдинги даврга нисбатан
паст суръат билан ривожланганини кўрсатади. Умумий ҳолда айтиш мумкинки,
Ўзбекистон ташқи савдосининг ривожланиши давом этган бўлсада, унинг
БРИКС мамлкатлари ташқи савдосининг ривожаланиш суръатидан бироз паст
даражани ташкил қилганини хулоса қилиш мумкин.

7-жадвал

Ўзбекистон ва БРИКС мамлакатларининг иккитомонлама ўзаро савдо

айланмаси динамикаси, 2001-2014 йиллар

Мамлакатлар

Савдо айланмаси,

Vij, минг АҚШ

долл., 2001 й.

Савдо айланмаси,

Vij, минг АҚШ долл.

2014 й.

Савдо

айланмаси

ўсиши

1

2

3

4

Хитой-Ўзбекистон

58301

4275989

73,3

Хитой-Бразилия

3230511

86552744

26,8

Хитой-Ҳиндистон

2750091

70579164

25,7

Бразилия-Ҳиндистон

828198

12684545

15,3

Россия-Хитой

7242514

95294513

13,2

Хитой-ЖАР

2221775

24129384

10,9

Россия-ЖАР

81556

820324

10,1

Ҳиндистон-Ўзбекистон

25483

207382

8,1

Бразилия-Ўзбекистон

3519

18146

5,2

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

7

www.iqtisodiyot.uz

Ҳиндистон-ЖАР

1730176

8321301

4,8

Бразилия-Россия

1566920

6258484

4,0

Россия-Ўзбекистон

993272

3983429

4,0

Россия-Ҳиндистон

1665952

6425102

3,9

Бразилия-ЖАР

710028

2000985

2,8

ЖАР-Ўзбекистон

281

759

2,7

Жами

23108577

321552251

13,9

Юқоридаги жадвалдан кўриниб турибдики 2014 йилда мамлакатлар

ўртасидаги ўзаро савдо айланмаси 2001 йилга нисбатан ўсган. Энг юқори ўсиш
суръати Хитой ва Ўзбекистон ўртасидаги савдода яққол қўринади, яъни унинг
ҳажми 73 марта ошган. Шунингдек, Хитойнинг Бразилия ва Ҳиндистон
мамлакатлари билан савдо алоқалари мос равишда 26 ва 25 марта ошган.

Бироқ унчалик катта бўлмаган ўсиш Россиянинг Ўзбекистон, Бразилия,

ЖАР каби мамлакатлар билан алоқасида кўринади. Масалан, Россиянинг
Ўзбекистон билан савдо айланмаси 4 марта ўсган.

Умумий ҳолда, БРИКС ва Ўзбекистоннинг мазкур давр мобайнида савдо

айланмалари ижобий ўсишни юзага келтирган ва уларнинг жами савдоси 13,9
марта ошган.

Хулоса ўрнида шуни айтиш керакки, ташқи иқтисодий алоқалар

самарадорлиги миллий сиёсат, шу жумладан, миллий иқтисодиётнинг
умумий ҳолатини ташкил этувчи йўналишлардан бири бўлиб, унга доир
қабул қилинган қонунларга, уларнинг кечаги, бугунги ва эртанги кун
талабларига жавоб беришига боғлиқ.

Бизнинг фикримизча Ўзбекистон Республикасининг хорижий

мамлакатлар билан ташқи иқтисодий алоқаларини ривожланишида
қуйидаги йўналишдарда ислоҳотлар амалга оширилиши керак:

Биринчидан, ташқи иқтисодий алоқаларни ривожлантиришда жаҳон

ривожланган мамлакатлар тажрибаларини ўрганган ҳолда Ўзбекистон
Республикасининг миллий манфаатларидан келиб чиққан ҳолда халқаро
ташкилотлар, минтақавий ҳамкорлик ташкилотларида фаол иштирокини
таъминлаш, шунингдек иккитомонлама алоқаларни ривожлантириш;

Иккинчидан, экспортчиларга анъанавий бозорларни сақлаб қолиш ва

янги бозорларни эгаллаш борасида кўмаклашишга қаратилган тизимли
дастурларни ишлаб чиқиш;

Учинчидан, давлатнинг моҳирона инвестиция сиёсати ёрдамида

ҳамкорлик

доирасини

кенгайтириш

мамлакат

экспорт

салоҳиятини

ривожлантириш ва мустаҳкамлаш мақсадида иқтисодиётнинг барча соҳаларида
экспорт имкониятларини оширишга йўналтирилган дастурлар ишлаб чиқиш;

Тўртинчидан, Ўзбекистон Республикасида етиштириладиган ва экспорт

учун

тайёрланган

маҳсулотларни

қайта

ишлашда

ҳамдўстлик

мамлакатларидаги тайёрлов ва савдо ташкилотлари билан алоқаларни
ривожлантириш, маҳсулотларнинг рақобатбардошлигини ошириш зарур.

“Иқтисодиёт ва инновацион технологиялар” илмий электрон журнали. № 1, январь-февраль, 2016 йил

8

www.iqtisodiyot.uz

Фойдаланилган адабиётлар рўйхати

1.

Мировые экономические союзы. Экономические блоки и содружества

государств. Электронный научный журнал

http://www.ereport.ru/articles/ecunions/wblocs.htm

2.

Жаҳон савдо ташкилоти қошидаги Жаҳон савдо маркази.

http://trademap.org