Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
111
TIJORAT BANKLARIDA OPERATSION TAVAKKALCHILIKLARINI BOSHQARISHNING
TASHKILIY USLUBIY MASALALARI
Rabbimov Jaxongir Eshboyevich
Toshkent davlat iqtisodiyot universiteti
ORCID: 0009-0000-4193-2208
rabbimov@outlook.com
Annotatsiya.
Ushbu maqola bank sohasida operatsion tavakkalchiliklarni boshqarishning
muhim roli haqida toʻxtaladi va Oʻzbekiston tijorat banklari misolida mazkur masalani chuqur
tahlil qiladi. Ma
mlakat bank tizimida ulkan oʻzgarishlar kuzatilmoqda va operatsion
tavakkalchiliklarni bosh
qarish moliyaviy barqarorlikni taʼminlashning ajralmas qismiga
aylanmoqda. Mazkur maqolada banklarning risklarni boshqarish jarayonlarida duch kelayotgan
tashkiliy v
a metodologik muammolari chuqur oʻrganiladi. Maqolada keltirilgan fikrlar va
tavsiyalar kelajakdagi tadqiqotlar va mahalliy bank sohasida operatsion tavakkalchiliklarni
boshqarish strategiyalarini ishlab chiqish uchun asos boʻlib xizmat qilishiga umid qila
miz.
Kalit soʻzlar
:
Bazel III, Operatsion tavakkalchilik, Tavakkalchilikni boshqarish madaniyati.
ОРГАНИЗАЦИОННО
-
МЕТОДИЧЕСКИЕ ВОПРОСЫ УПРАВЛЕНИЯ ОПЕРАЦИОННЫМ
РИСКОМ В КОММЕРЧЕСКИХ БАНКАХ
Раббимов Джахонгир Эшбоевич
Ташкентский государственный экономический университет
Аннотация.
Эта статья обсуждает важную роль управления операционными
рисками в банковском секторе и подробно анализирует эту проблему на примере
коммерческих банков Узбекистана. В банковской системе страны наблюдаются
значительные изменения, и управление операционными рисками становится
неотъемлемой частью обеспечения финансовой стабильности. В статье глубоко
изучаются организационные и методологические проблемы, с которыми сталкиваются
банки в своих процессах управления рисками. Надеемся, что представленные в статье
выводы и рекомендации послужат основой для будущих исследований и разработки
стратегий управления операционными рисками в местном банковском секторе.
Ключевые слова
:
Базель III, Операционный риск, культура управления рисками.
UO
‘
K: 336.7
VII SON - IYUL, 2024
111-115
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
112
ORGANIZATIONAL AND METHODOLOGICAL ISSUES OF OPERATIONAL RISK
MANAGEMENT IN COMMERCIAL BANKS
Rabbimov Jakhongir Eshboyevich
Tashkent State University of Economics
Abstract.
This article discusses the important role of managing operational risks in the
banking sector, with a detailed analysis of this issue in the context of commercial banks in
Uzbekistan. Significant changes are being observed in the countryʼs banking system, and
managing operational risks is becoming an integral part of ensuring financial stability. The article
delves deeply into the organizational and methodological challenges banks face in their risk
management processes. The insights and recommendations presented in the article are hoped to
serve as a foundation for future research and for developing strategies to manage operational
risks in the local banking sector.
Key words:
Basel III, Operational Risk, Risk management culture.
Kirish.
Bank sohasi iqtisodiyotning asosiy boʻgʻinlaridan biri boʻlib, moliyaviy
barqarorlikni
saqlash va iqtisodiy oʻsishni taʼminlashda muhim rol oʻynaydi. Soʻnggi yillarda, xususan,
Oʻzbekiston kabi bozor iqtisodiyoti tamoyillari bilan rivojlanayotgan mamlakatl
arda bank
sohasida texnologik oʻzgarishlar, mijozlarning oʻzgarayotgan ta
lablariga javob berish zarurati
tufayli qator muammolarga duch kelmoqda. Ushbu oʻzgarishlar banklarda keng qamrovli va
mustahkam tavakkalchiliklarni boshqarish tizimlarining muhimligini yana bir bor tasdiqladi,
ayniqsa operatsion tavakkalchiliklarni boshqa
rish zarurligini koʻrsatmoqda.
Bazel qoʻmitasi tomonidan belgilanganidek, operatsion tavakkalchilik ichki jarayonlar,
inson omillari va tizimlarning yetarli darajada emasligi yoki muvaffaqiyatsizligi yoki tashqi
hodisalar natijasida yuzaga keladigan yoʻqot
ishlar xavfini anglatadi. Firibgarliklar va
kiberhujumlardan tortib, jarayonlarning muvaffaqiyatsizligi va tartibga rioya qilmaslikka
qadar, operatsion tavakkalchilik bank uchun ogʻir
moliyaviy va ishchanlik obroʻsiga salbiy
taʼsirlar koʻrsatishi mumkin.
Garchi operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish (OTB) global tavakkalchiliklarni
boshqarish strategiyalarining muhim qismi boʻlsa
-da, uning mahalliy tijorat banklarida
qoʻllanilishi nisbatan kamroq oʻrganilgan. Oʻzbekistonning bank sohasida, xususan ekotiz
im va
elektron bank tizimlarida katta oʻzgarishlar jarayonida boʻlgan bir paytda, OTB bilan bogʻliq
tashkiliy va metodologik masalalarni tushunish va hal qilish juda muhimdir.
Ushbu maqola mahalliy tijorat banklarida operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish
metodlarini kengroq koʻlamda yoritmoqchi. Banklarda samarali OTB tizimlarini joriy etishda
duch kelinayotgan muammolarni oʻrganib, ushbu muammolar uchun kerakli yechimlarni
muhokama qiladi.
Adabiyotlar sharhi.
Ariane Chapell (2018) fikricha Operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish bu
amaliyotlarni batafsil oʻrganish yaʼni risklarni boshqarish uchun zarur boʻlgan tashkiliy
tuzilmalar, shu jumladan turli manfaatdor tomonlarning ro
llari va masʼuliyatlarini chuqur tahlil
qilish kerakligini taʼk
idlaydi. Shuningdek, risklarni aniqlash, baholash va kamaytirish uchun
uslubiy asoslarni muhokama qilish oʻtmishdagi hodisalardan doimiy ravishda yaxshilanish va
oʻrganish uchun foydalanishga eʼ
tibor qaratishi, dinamik risk muhitini tushunish uchun muhim
q
oʻllanma hisoblanishini qayd etadi.
OECDning (2014)
"Risklarni Boshqarish va Korporativ Boshqaruv" boʻyicha hisobotida
moliyaviy institutlarda, shu jumladan tijorat banklarida, operatsion tavakkalchiliklarni
boshqarishni taʼminlovchi tamoyillar va amaliyot
larning yuqori darajadagi tahlili keltirilgan. U
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
113
Operatsion tavakkalchiliklarni boshqarishda boshqaruv tuzilmalari rolini, shaffoflik,
javobgarlik va ichki nazoratning zarurligini taʼkidlaydi.
Hisobot, shuningdek, turli hududlar
boʻyicha risklarni boshqari
sh amaliyotlarini taqqoslab, tahlil qiladi va eng yaxshi amaliyotlar
boʻyicha qimmatli maʼlumotlarni taqdim etadi.
Bazel
Qoʻmitasi
(2011)
tomonidan
tayyorlangan
"Banklarda
Operatsion
tavakkalch
iliklarni sogʻlom boshqarish tamoyillari" qoʻllanmasida banklar
da Operatsion
tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha asosiy tamoyillar koʻrsatilgan. U tashkiliy jihatlar,
masalan, risklarni boshqarish doirasini tashkil etish, yuqori boshqaruvning roli va risklarga
nisbatan xabardorlik madaniyatining ahamiyati haqida t
oʻxtaladi. Qoʻllanmada, shuningdek,
risklarni aniqlash, baholash, monitoring qilish va nazorat qilish boʻyicha uslubiy maslahatlar
berilgan. Ushbu qoʻllanma Operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha meʼyoriy talablar
va standartlarni tushunish uchun muhim hisoblanadi.
Gregoriouning (2011) yozgan bayonotida Bazel III qoidalari doirasida Operatsion
tavakkalchiliklarni boshqarishdagi qiyinchiliklar va eng yaxshi amaliyotlar muhokama qilinadi.
U, shuningdek, risklarni boshqarishning meʼyoriy talablar v
a biznes maqsadlari bilan
muvofiqlashtirilishi boʻyicha tashkiliy strategiyalarni ham sanab oʻtadi.
Hoffman (2002)
butun tashkilot boʻylab Operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish
boʻyicha 20
ta eng yaxshi amaliyot strategiyalarini taqdim etadi. U risklarni boshqarishning
tuzilmaviy yondashuvini taklif qiladi, keng qamrovli risk baholari, samarali nazorat
mexanizmlari va faol risk madaniyatining zarurligini taʼkidlaydi. Hoffman, shuningdek,
risklarni boshqarish imkoniyatlarini yaxshilashda texnologik vosit
alar va maʼlumotlar
tahlilining ahamiyatini muhokama qiladi.
Toshpulatov (2022)
operatsion risklarni risk nazorati va oʻz
-
oʻzini baholash usuli orqali
boshqarish haqida quyidagi fikrlarni yurit
adi. Xususan, Operatsion riskni oʻz
-
oʻzini baholash
usuli bank
operatsion tavakkalchilik tizimining muhim tegishli tarkibiy qismi boʻlib, asosiy
operatsion risklarni toʻgʻri boshqarilishini taʼminlaydi. «Tegishli» degani nimani anglatadi?
Birinchidan, bu bank rahbariyati tomonidan belgilangan chegaralarda operatsion risklarning
saqlanib qolishi. Ikkinchidan, bu operatsion risklarni boshqarish tizimi jarayonlarini tartibga
soluvchi tomonidan tavsiya etilgan va rahbariyat tomonidan belgilangan hajmda amalga
oshirish tushuniladi. Oʻz
-
oʻzini baholash natijalarini bankdagi
operatsion yoʻqotishlar
toʻgʻrisidagi hisobotlarni tuzishda, shuningdek, tavakkalchiliklarni boshqarishning ustuvor
choralarini rejalashtirishda qoʻllash mumkin.
Mironova Svetlana Yurevna (2014)
“Operatsion risk darajasi toʻgʻrisida vizual hisobotni
shakllantirish uchun Bankdagi operatsion risk darajasini tavsiflovchi bir qator parametrlarni
aniqlash va ularning dinamikasini koʻrib chiqish zarurligi va ushbu koʻrsatkichlar asosiy risk
ko
ʻ
rsa
tkichlari boʻlishi haqida fikr yuritadi.
Tadqiqot metodologiyasi.
Maqolada, tijorat banklarida Operatsion tavakkalchiliklarni boshqarishning tashkiliy
uslubiy masalalarini tahlil qilishda eʼtiborga olinish lozim boʻlgan jihatlarni tadqiq etish
boʻyic
ha xorijiy va mahalliy olimlar tomonidan bajarilgan ilmiy tadqiqot ishlarining ilmiy
xulosalari va mualliflarning amaliy tajribalari asosida mustaqil yondashuvlar shakllantirildi.
Tahlil va natijalar muhokamasi.
Natijalarni tahlil va muhokama qilish boʻli
mi tijorat banklarida operatsion
tavakkalch
iliklarni boshqarishning tashkiliy va uslubiy masalalari boʻyicha tushunchalarni
taqdim etishga qaratilgan.
Adabiyot tahlili, holat tadqiqotlari olingan maʼlumotlar asosi
da
asosiy mavzular va tendensiyalar aniqlan
gan. Miqdoriy maʼlumotlarni aniq va qisqacha
koʻrsatish uchun jadval holida taqdim etilgan.
Quyidagi (1-jadval) jadvalda tanlangan tijorat banklaridagi operatsion tavakkalchiliklarni
boshqarish bilan bogʻliq asosiy koʻrsatkichlar jamlangan. Koʻrsatkichlar
orasida xatar
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
114
hodisalari chastotasi, yoʻqotishlarning salmogʻi va xatarlarni kamaytirish strategiyalarining
samaradorligi mavjud.
1-jadval
Tijorat banklaridagi operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish
bilan bog
ʻliq asosiy koʻrsatkichlar
Bank nomi
Operatsion
tavakkalchilik
hodisalari
(yillik)
Har bir
hodisadagi
oʻrtacha yoʻqotish
(UZS, mln)
Yillik umumiy
yoʻqotish (UZS,
mln)
Xatarlarni
kamaytirish
samaradorligi
(ball)
Bank A
25
100
2500
8
Bank B
15
150
2250
7
Bank C
30
75
2250
9
Bank D
20
125
2500
8
Bank E
10
200
2000
6
1-jadval
Maʼlumotlar banklar orasida xatar hodisalari chastotasidagi farqlarni koʻrsatadi. Bank C
eng koʻp xatar hodisalarini (yiliga 30) qayd etgan boʻlsa, Bank E eng kam
(yiliga 10) qayd etgan.
Xatar hodisalari chastotasi bankn
ing oʻlchami, uning operatsion murakkabligi va xatarlarni
aniqlash jarayonlarining samaradorligiga bogʻliq boʻlishi mumkin.
Har bir xatar hodisasidagi oʻrtacha yoʻqotish banklar orasida sezilarli dar
ajada farq qiladi.
Bank E, eng kam xatar hodisalariga ega
boʻlishiga qaramay, har bir hodisada eng yuqori oʻrtacha
yoʻqotishga ega (UZS 200 mln). Bu shuni koʻrsatadiki, kamroq hodisalar roʻy berishiga qaramay,
ular moliyaviy jihatdan ogʻirroq boʻladi. Aksincha, Bank C, eng koʻp hodisalarga ega boʻlib,
nisbatan p
astroq oʻrtacha yoʻqotishlarga ega (UZS 75 mln), bu yoʻqo
tishlarni minimallashtirish
uchun yaxshiroq strategiyalarni qoʻllashini koʻrsatadi.
Operatsion xatarlar tufayli yillik umumiy yoʻqotishlar banklar orasida nisbatan oʻxshash,
UZS 2000 mln dan UZS 2500
mln gacha boʻlgan diapazonda. Bu shuni koʻrsatadiki, alo
hida
hodisalarning chastotasi va ogʻirligidan qatʼiy nazar, operatsion tavakkalchiliklarning umumiy
moliyaviy taʼsiri sezilarli boʻlib qoladi.
Samarali xatarlarni boshqarish strategiyalari ushbu
yoʻq
otishlarni maqbul darajada saqlashda muhim ahamiyatga ega.
Bank C eng yuqori ballni olgan (9), bu xatarlarni kamaytirishning samarali amaliyotlarini
anglatadi. Bank E eng past ballni olgan (6), bu ularning xatarlarni kamaytirish strategiyalarida
islohotlar
zarurligini koʻrsatadi. Baholar banklarning operatsion tavakkalchiliklarni aniqlash,
baholash va boshqarish qobiliyatini aks ettiradi.
Operatsion tavakkalchiliklarni samarali boshqarish uchun kuchli tashkiliy tuzilma va
boshqaruv tizimi talab qilinadi. Ro
llar va masʼuliyatlar aniq belgilangan, hisobot liniyalari aniq
va nazorat mexanizmlari kuchli boʻlgan banklar operatsion tavakkalchiliklarni samarali
boshqaradi. Misol uchun, Bank C, yuqori samarado
rlik baliga ega boʻlgan, Tavakkalchiliklarni
boshqarish q
oʻmitasi va keng qamrovli Tavakkalchiliklarni boshqarish
siyosatiga ega.
Tavakkalchiliklarni boshqarish jarayonlarida texnologiyani integratsiya qilish operatsion
tavakkalchiliklarni boshqarish samar
adorligini oshirishda muhim rol oʻynaydi. Ilgʻor
maʼlumot
larni tahlil qilish, real vaqtda kuzatish tizimlari va avtomatlashtirilgan nazoratlar
xatarlarni erta aniqlash va kamaytirishga yordam beradi. Bank C va Bank A kabi texnologiyaga
sarmoya kiritadigan banklar operatsion tavakkalchiliklarni boshqarishda yaxshi natijalarni
koʻrsatadi.
Tavakkalchilik
madaniyati
va
xodimlar
orasida
xabardorlik
operatsion
tavakkalchiliklarni samarali boshqarishga sezilarli hissa qoʻshadi. Xatar haqida xabardorlik
madaniyatin
i rivojlantiradigan va xodimlariga muntazam treninglar oʻ
tkazadigan banklar,
masalan, Bank A va Bank D, yuqori sam
aradorlikni koʻrsatadi. Xodimlar potensial xatarlarni
aniqlash va xabar berishga koʻproq moyil boʻlib, oʻz vaqtida aralashuvlarga olib keladi.
Iqtisodiy taraqqiyot va tahlil, 2024-yil, iyul
www.e-itt.uz
115
Meʼyoriy talablar va standartlarga rioya qilish operatsi
on tavakkalchiliklarni samarali
boshqarish uchun zarur.
Basel III qoʻllanmalari va boshqa meʼyoriy hujjatlarga rioya qiladigan
banklar koʻproq tizimli va samarali tavakkalchiliklarni boshqarish amaliyotlariga ega. Meʼyoriy
talablar banklarga zaruriy nazoratlarni joriy etish va tavakkalchiliklarni boshqarish tizimlarini
uzluksiz yaxshilashni taʼminlaydi.
Xulosa va takliflar.
Tijorat banklarida operatsion tavakkalchiliklarni boshqarish boʻyicha tadqiqo
t
natijalarini tahlil qilish tashkiliy va uslubiy masalal
ar boʻyicha muhim tushunchalarni ochib
beradi. Asosiy izlanishlar kuchli tashkiliy tuzilma, texnologiyani integratsiya qilish, kuchli
tavakkalchilik madaniyati va meʼyoriy talablar operatsion tavakka
lchiklarni boshqarishda
muhimligini koʻrsatadi. Hisob
-kit
ob maʼlumotlari operatsion tavakkalchiliklarning moliyavi
y
taʼsirini minimallashtirish uchun tavakkalchiliklarni boshqarish amaliyotlarini doimiy ravishda
yaxshilash zarurligini taʼkidlaydi.
Shuningd
ek, banklarda operatsion tavakkalchilikni boshqarish boʻy
icha tez tez inqiroz
ssenariylarini ishlab chiqib, bular
boʻyicha stress
-testlarni amalga oshirib turish lozim. Tabiiy
ofatlar va boshqa tabiy-
texnogen holatlar boʻyicha biznes uzluksizligi rejasini
ishlab chiqib,
muntazam ravishda test sinovlarini olib borish lozim.
Bank tizimida banklar orasida operatsion tavakkalchilik holatlari haqida maʼlumotlari
oʻzaro almashiniladigan onlayn platforma tashkil etilishi banklarda kutilmagan operatsion
xatarlarga oldindan tayyorlanishga imkon beradi.
Adabiyotlar/ Литература/ Reference
:
Basel Committee. (2011) Principles of sound management of Operational Risk.
Chapelle, A. (2018). Operational Risk Management: Best Practices in the Financial Services
Industry. John Wiley & Sons.
Gregoriou, G. N. (Ed.). (2011). Operational Risk Toward Basel III: Best Practices and Issues
in Modeling, Management, and Regulation. John Wiley & Sons.
Hoffman, D. G. (2002). Managing Operational Risk: 20 Firmwide Best Practice Strategies.
John Wiley & Sons.
OECD. (2014). Risk Management and Corporate Governance. OECD Publishing.
Toshpulatov D. (2022)
http://qxjurnal.uz/_ld/4/494_1-_2022.pdf
Миронова Светлана Юрьевна
(2014)
“Система управления операционным риском в
российских коммерческих банках и ее совершенствование” Диссертация на соискание
ученой степени кандидата экономических наук Москва
.
