Barcha maqolalar

324-329 80 0

“Уй-жой коммунал хўжалиги ислоҳотларини ривожлантиришда энергиясамарадорликни ошириш масалалари”

Nargiza Talipova, Murojon Urinov, Utkir Axmedov

Ушбу мақолада аҳолининг турмуш даражасини ошириш ва фаровонлигини юксалтиришда ижтимоий-иқтисодий инфратузилма, жумладан, уй-жой коммунал хизматларининг роли ҳақида, ҳамда кўп хонадонли уйлар масштабида энергиясамарадорлик ва ресурсни тежаш масалалари юзасидан тахлилий маълумотлар келтирилган.

1-24 85 0

Ҳайдаш колоннасида нефть-газ конденсати аралашмаларини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш

Хусан Бобохонов

Тадқикот объектлари: хайдаш колоннасидаги рсктификациялаш жараёнлари.
Ишнинг мақсади: сув буғи ўрнига рециркуляция йўли орқали муқобил буғлатувчи агент - оғир нафта буғидан фойдаланиб, хайдаш колонасида нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялаш жараёни самарадорлигини ошириш.
Тадқикот методлари: углеводородли хом ашёнинг физик-кимёвий ва исснклик-физикавий хоссаларини аннклашда стандартлаштирилган услублардан, унинг фракцион таркибини аникдашда эса нефтни оддий хайдаш ускунасидан фойдаланилган. Хом ашё ва иссиқлик ташувчининг харорати, босими, сарфи ва бошқа кўрсатгичлари анъанавий услублар ёрдамида аниқланган. Тадқиқот натижаларини қайта ишлашда ўхшашлик назарияси асосида олинган критериал тенгламалардан фойдаланилган.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилиги: илк бор нефть-газ конденсата аралашмасини ректификациялашда қўлланиладиган буғлатувчи агентлар - сув буғи ва оғир нафта буғларининг кинематик қовушқоқликлари ўртасида катта фарқ борлиги оқибатида, муқобил буғлатувчи агент (нафта буғлари)дан фойдаланишнинг ижобий самараси асосланган; буғлатувчи агент сифатида оғир нафта буғларидан фойдаланилган холатда, нефть-газ конденсата аралашмаси таркнби ўзгаришининг хом ашёдан тиниқ фракциялар чиқишига таъсири аниқланган; муқобил буғлатувчи агент сифатида оғир нафтанинг буғларидан фойдаланиш оркали, хом ашёдан ёқилғи фракцияларини олишни кўпайтиришга ва буғлатувчи агентнинг сарфини камайтиришга имкон берувчи, нефть-газ конденсата аралашмасини хайдаш колоннасида ректификациялашнинг самарали усули таклиф қилинган; хайдаш колоннасида нефть-газ конденсата аралашмасини муқобил буглатувчи агент (огир нафта буглари)дан фойдаланган холда ректификация килишнинг оптимал режимлари аникланган.
Амалий ахамияти: Огир нафта бугини саноат ректификациялаш колоннасининг куб қисмига етказиб беришнннг ишлаб чиқилган самарали технологик схемасини амалиётда қўллаш оркали, мазут таркибидан ёқилғи фракцияларини олишни ўртача хисобда 2,7 % кўпайтиришга ва буглатувчи иссиклик ташувчининг сарфини 11,7% камайтиришга имконият яратилади.
Тадбиқ этиш даражаси ва иқтисодий самарадорлнги: ректификациялаш колоннасининг куб қисмида оғир нафта буғларидан фойдаланиш бўйича технологии йўриқнома ва регламент тайёрланган. Ишлаб чиқилган амалий таклиф, Бухоро нефтни қайта ишлаш корхонасининг ншлаб чиқариш - техник кенгашининг 2011 йил 10 октябрдаги карорига биноан, корхона мутахассислари билан биргаликда унга мослашув ва кейичалик ишлаб чиқаришга жорнй этиш учун қабул қилинган. Суюқ углеводородли аралашмаларни ректификацион колоннанинг куб қисмида янгн қуруқ хайдаш усулубидан Бухоро НҚИКда фойдаланиш орқали кутилаётган йиллик нқтисодий самара 1,3 млрд. сўмни ташкил этди.
Қўлланиш сохаси: нефтни кайта ишлаш еаноатн.

1-41 39 0

Қора металлургия корхоналарида электр энергия истеъмоли самарадорлигини ошириш

Икромжон Рахмонов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ишлаб чиқариш соҳаларида электр энергияси истеъмоли самадорлигини ошириш ҳамда энергия ва ресурс тежамкор иш режимларни яратишга каратилган тадқиқотлар муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан, кора металлургия корхоналарининг электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари иш режимларини такомиллаштириш, махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергиянинг солиштирма сарфини тўғри аниқлаш, истеъмолини прогноз килишда юкори аникликдаги усулларни тадбик этиш билан электр энергияси ишлатилиши самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ривожланган мамлакатларнинг «электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари ишлаб чикараётган маҳсулотларига бўлган талабнинг кескин ортиши, электр энергия истеъмолининг хам юқори суръатларда ўсишига олиб келмокда. Сўнгги беш йил ичида дунёда пўлат ишлаб чиқариш 10-12% га ошганлиги сабабли кора металлургия корхоналарида электр энергиясини ишлатиш самарадорлигини ошириш долзарб вазифа бўлиб келмокда»1.
Жаҳонда кора металлургия корхоналарида электрда пўлат ишлаб чиқаришда электр энергияси кўрсаткичларини меъёрлаш ва прогноз килиш ва бу кўрсаткичларнинг илмий асосланган кийматларини ишлаб чиқишга алоҳида эътибор каратилмокда. Ушбу соҳада, жумладан, технологик жараёнда энергия тежамкор технологиялари ва курилмаларнинг электр энергия истеъмоли самарадор иш режимларини ишлаб чикиш, шу билан бирга уларни меъёрлаш ва прогноз килишнинг янги усул ва алгоритмларини яратиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишлар муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда республикамизда иктисодиётнинг муҳим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан тубдан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор каратилмокда. Бу борада, жумладан саноат корхоналарида электр энергиясининг ишлатилиш самарадорлигини ошириш, энергия тежамкор иш режимларини ишлаб чиқиш ва тадбиқ этиш бўйича сезиларли натижаларга эришилмокда. Шу билан бирга, истеъмол килинаётган энергия ресурсларини меъёрлаш ва прогноз килиш, энергия истеъмолини камайтириш усуллари ҳамда курилмаларнинг энергия ва ресурс тежамкор иш режимларини аникловчи алгоритмларини ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқикот ишлари олиб бориш зарур масалалардан бири хисобланади. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан, электрда пўлат ишлаб чиқариш объектлари энергетик кўрсаткичларини тахдил килиш, электр энергия солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичларини аниқлаш, курилмаларининг иш режимларини яхшилаш, электр энергия истеъмоли кўрсаткичларини меъёрлаш ва прогноз килиш усулларини технологик жараён хусусияти асосида такомиллаштириш ва хисоблаш дастурларини ишлаб чиқиш муҳим масалалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи ҳажмини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иктисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кора металлургия корхоналари электр энергияси ишлатилиши самарадорлигини оширишда электр режимларини ҳисобга олган ҳолда истеъмол кўрсаткичларини меъёрлаштириш, прогноз килиш усулларини такомиллаштиришдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
пўлат эритиш жараёнидаги электр режимларини ҳисобга олган ҳолда электр энергия истеъмолини меъёрлашнинг кўп поғонали структураси такомиллаштирилган;
металл прокат ишлаб чиқаришда сарф бўладиган энергия турлари бўйича меъёрларни аниқлаш имконини берувчи услубий кўрсатма ишлаб чиқилган;
электр энергияси солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичини шакллантириш схемаси технологик кўрсаткичларни ҳисобга олган ҳолда такомиллаштирилган;
энергетик тавсифлар кўрсаткичлари асосида электрда пўлат эритиш цехи курилмаларининг оптимал иш режимларини аниқлаш усули ва алгоритми ишлаб чикилган.
Хулоса
Ушбу диссертацияга тегишли фундаментал, жамоавий тадқиқотларнинг кора металлургия корхоналарида электр энергия истеъмоли самарадорлигини ошириш қисмлари бўйича умумий натижаларни куйидаги хулосаларда келтириш мумкин:
1. Электрда пўлат эритишда бирламчи шихтани оптимал жойлаштириш орқали пўлат эритишнинг электр режими яхшиланган. Натижада эритиш вақтининг қисқариши электр энергия сарфини камайтириш имконини берган.
2. Қора металлургия корхонасининг барча истеъмол поғоналари учун электр энергиями меъёрлаш имконини берувчи кўп поғонали структураси такомиллаштирилган.
3. Технологии қурилмаларнинг таркиби (типи), махсулот ишлаб чиқариш ҳажмининг ортиб бориши ва махсулот номенклатурасининг ўзгаришига боғлиқ равишда махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергия солиштирма сарфини корретировкалаш (тузатиш) усули ишлаб чиқилган. Натижада корхонада меъёрлар кўрсаткичларини аниклашда таркибий ўзгаришларни хисобга олиш, хисоблаш ишларининг аниклилигини ошириш имконини берган.
4. “Узметкомбинат” АЖда металл прокати ишлаб чиқаришда ёқилғи-энергетика ресурслари истеъмолини меъёрлаш усуллари” услубий кўрсатмаси ишлаб чиқилган ва корхонага жорий килинган. Натижада ҳар бир истеъмол поғонасида энергия шакллари бўйича меъёр кўрсаткичларини аниқлаш таъминланган.
5. Корхонанинг истеъмол поғоналарида электр энергия солиштирма сарфининг прогноз кўрсаткичини шакллантириш схемаси такомиллаштирилган. Натижада махсулот бирлигига тўғри келадиган электр энергия сарфининг солиштирма кўрсаткичини аниклашда амалдаги усуллардан фаркли равишда, технологик жараёнда иштирок этадиган энергетик факторлар билан бирга технологик факторлар хисобга олиниб, кўрсаткич кийматининг аниқлиги оширилган.
6. Энергетик тавсифларнинг таҳлили асосида электрда пўлат эритиш цехи курилмаларининг электр энергия истеъмоли кўрсаткичлари бўйича оптимал кўрсаткичларни аниқлайдиган алгоритм ишлаб чиқилган. Натижада курилмаларнинг энергетик тавсиф кўрсаткичлари бузилган холат учун чегаравий шартлар кабул килиниб, унинг огиш сабаблари технологик факторларни ҳисобга олиш йўли билан аниқлаш имконини берган.
7. Тадқиқот натижалари «Ўзметкомбинат» АЖда 1-навли прокат цехи, 2-навли прокат цехи, электрда пўлат эритиш цехи, кислород компрессор цехи ва ҳалк истеъмоли моллари ишлаб чикариш цехларида жорий килиш учун кабул қилинган. Илмий-тадқиқот натижаларининг қўлланилиши корхона цехларида электр энергия истеъмолини 2,5% га камайтириш имконини берган.
Қора металлургия корхоналарида электр энергиясини ишлатиш самарадорлигини ошириш бўйича берилган тасияларни кўлланишдан кутилаётган умумий иқтисодий самарадорлик йилига 58 млн. сўмни ташкил этади.

1-64 244 0

Ясси коллекторларда қуёш энергиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ва уларнинг асосий параметрларини иссиқ сув таъминоти тизимларида фойдаланиш учун оптималлаштириш

Нилуфар Авезова

Диссертация мавзусининг зарурати ва долзарблиги. Дунё микёсида энергетика амалиётида ноанъанавий ва кайта тикланувчан энергия манба-ларидан фойдаланиш кўламларини кенгайтириш, углеводородли ёқилғи-энергетик ресурсларни тежаш ва экологик мувозанатни баркарорлаштиришга қаратилган илмий тадкиқотлар муҳим аҳамият касб этмокда. Шу жиҳатдан ривожланган мамлакатларнинг «узок муддатли миллий энергетик дастур-ларида кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланиш улушини камида 20 фоизга етказиш вазифаси белгиланган»1. Бу борада жахон амалиётида кайта тикланувчан энергия манбаларидан бири ва кўлами жиҳатидан устуворликка эга бўлган куёш энергиясидан иссиклик ва электр таъминоти тизимларида фойдаланиш жадал суръатлар билан олиб борилмокда ва ўз навбатида мазкур соҳанинг ривожланишига алоҳида эътибор каратилмокда.
Жахонда иссик сув таъминоти тизимларига ясен куёш коллекторларини жорий килиш, ҳамда уларнинг иссиклик самарадорлигини оширишга ало-ҳида эътибор каратилмокда. Ушбу сохада, жумладан, 2016 йилда дунё мам-лакатларида сув иситиш учун фойдаланилаётган ясси куёш коллекторлари-нинг умумий куввати 456 ГВт (652 млн. кв.м.), улардан фойдаланишнинг йиллик ўсиш суръати 2004-2016 йиллар мобайнида 13,69 фоизни ташкил килган2. Бу борада куёш энергиясини ясси куёш коллекторларида иссиклик энергиясига айлантириш жараёнларини моделлаштириш, уларнинг конструктив, иссиқлик-техникавий ва режим параметрларини оптималлаштириш, иссиклик синовларини такомиллаштириш, иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш йўлларини ишлаб чикишга йўналтирилган илмий ва мухандислик асосларини ишлаб чикиш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади.
Ҳозирги кунда иқтисодиётнинг турли тармоқларида қуёш энергиясидан кенг миқёсларда фойдаланиш учун технологии жиҳатдан тайёр соҳалардан бири уни иссиклик энергиясига айлантириш ва ҳосил килинган энергиядан турар-жой бинолари, коммунал-маиший ва ижтимоий объектларнинг иссиқ сув таъминоти тизимларида иссиклик манбаи сифатида фойдаланиш муаммо-ларига алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, жумладан, иссиқ сув таъминоти тизимларининг асосий элемента бўлган ясси қуёш коллекторларининг самарадорлиги юкори бўлган янги авлодларини, улар асосида икки контурли иссик сув таъминоти тизимларини яратиш ҳамда куёший-ёқилғили козонхо-наларни ишлаб чиқиш ва улардан фойдаланишда сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бирга ясси қуёш коллекторларини мунтазам такомил-лаштириш, иссиқ сув таъминотида фойдаланиш кўламларини кенгайтириш учун уларнинг техникавий-иқтисодий ва экологик кўрсатгичлари тўғриси-даги илмий асосланган натижалар талаб этилмокда. 2017-2021 йилларда 
"Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стра-тегиясида, жумладан «... яқин келажакда устувор вазифа сифатида иктисо-диётнинг энергия ва ресурс сиғимларини қисқартириш, ишлаб чиқаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий қилиш, кайта тикланувчан энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш ...»3 вазифалари белги-ланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан, ясси куёш коллек-торларининг иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш, уларнинг асосий параметрларини оптималлаштириш, куёш энер-гиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ечимларини ишлаб чиқиш мухим масалалалардан бири ҳисобланади.
"Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчан энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари тўғрисида» ва 2017 йил 8 ноябрдаги ПҚ-3379-сон «Энергия ресурсларидан окилона фойдаланишни таъминлаш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорларини ҳамда мазкур фаолиятга тегиш-ли бошқа меъёрий-хукукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади ясси куёш коллекторларининг иссик сув таъминоти тизимларида фойдаланиш самарадорлигини ошириш, уларнинг асосий иссиклик-техникавий ва конструктив параметрларини оптималлаш-тириш ва уларда куёш энергиясини иссиқликка айлантириш жараёнларини моделлаштириш ечимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
илк бор ясси қуёш коллекторлари шаффоф копламалари орқали ўтаётган қуёш нурланишининг қисман ютилиш ва иссикликка айланиш жараёнларини моделлаштириш асосида уларда шаклланган ички иссиқлик манбаи қувватини аниқлаш учун янги аналитик ифода ишлаб чикилган;
шаффоф қопламаларда ички иссиклик манбаи мавжуд бўлганда уларнинг қалинлиги бўйича ҳарорат ва иссиклик оқимлари юзавий зичликларининг таксимланиши ва уларнинг мазкур шаффоф коплама ички ҳамда ташқи сиртларидаги кийматларини аниқлаш учун тегишли ифодалар ишлаб чиқилган;
ясси қуёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг келтирилган самаравий иссиклик йўқотиш коэффициентами уларнинг ўртача иш ҳамда атроф-муҳит ҳароратларини эътиборга олган ҳолда ҳисоблаш учун аппроксимацион ифода ишлаб чиқилган;
илк бор ясси куёш коллекторларининг япроқ-қувур шаклидаги нур ютувчи иссиқлик алмаштиргич панелларида кечаётган иссиклик жараёнларини моделлаштириш асосида уларнинг ўртача иш ҳароратини бевосита аниклаш услуби, улар оркали ҳаракатланаётган суюкликнинг ўртача массавий ҳароратини аниқлаш учун аналитик ифода ишлаб чикилган;
ясси қуёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг кувурлараро масофасини комплекс оптималлаштириш услуби таклиф килинган ва уларнинг кувурлараро масофаси оптимал кийматининг мазкур панелларнинг нур ютувчи пластинкаларининг самаравий иссиклик йўқотиш коэффициента, калинлиги, иссиклик ўтказувчанлик коэффициен-тига богликлик графиги илк бор ҳосил килинган;
суюқликларни киздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг табиий шароитда иссиклик синовларини ўтказиш учун тажрибавий стенд яратилган ва унинг ёрдамида коллекторларнинг киска муддатли иссиклик синовларини ўтказиш, синов муддатларини қискартириш ва уларнинг натижаларини кайта ишлашнинг тезкор услублари ишлаб чикилган;
илк бор ясси куёший коллекторларнинг иссиклик унумдорлигини улар ёрдамида қиздирилаётган сувнинг олдиндан белгилаб кўйилган ҳароратига боғлиқ равишда аниклаш учун уларнинг иссиклик модели ишлаб чикилган;
илк бор ясси куёший сув иситгич коллекторларнинг йиллик ва мав-сумий (йилнинг илик даврларида) иссиклик унумдорлигини аниклаш учун аппроксимацион ифодалар ишлаб чикилган ва мазкур коллекторларнинг иссик сув таъминоти тизимларида оқилона фойдаланиш муддатлари, техникавий-иқтисодий ва экологик кўрсаткичлари аникланган.
Хулоса
Диссертацияда кўйилган масалаларни ҳал қилиш бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижасида куйидаги хулосалар тақдим қилинмокда:
1. Ясси қуёш коллекторларининг шаффоф қопламаларида ютилган қуёш нурланиши қувватининг коплама қалинлиги бўйича экспоненциал тақсимланиши ва коллектор «нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панел-шаффоф коплама» тизимининг шаффоф қопламаси ва берк хаво катламининг ажралиш чегараларида куёш нурланишининг кўп марталаб ички кайтиши ва қайтаётган нурланишнинг ўзаро карама-қарши йўналишларини ҳисобга олган ҳолда мазкур шаффоф қопламада шаклланган ички иссиклик манбаининг қувватини аниқлаш учун ҳисобий ифода ишлаб чикилган. Мазкур ифода ясси куёш коллекторларининг «нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панел-шаффоф коплама» тизимларида рўй берувчи иссиклик жараёнларни чуқурроқ тадқиқ қилишга имкон беради.
2. Ясси куёш коллекторлари корпусларининг шаффоф қопламаларида улар орқали ўтаётган куёш нурининг қисман ютилиши ва иссиқликка айланиши натижасида шаклланган ички иссиклик манбаи мавжуд бўлган холат учун уларнинг ҳарорат майдони ва улар оркали иссиклик узатиш жараёнлари тадкик килинди хамда шу асосда мазкур шаффоф қопламанинг қалинлиги бўйича харорат ва иссиклик оқими юзавий зичлигининг таксимланишлари, уларнинг коплама ички ва ташқи сиртларидаги қийматларини аниклашга имкон берувчи илк бор ҳисобий ифодалар ўрнатилди.
3. Ясси куёш коллекторлари нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг атроф-муҳитга самаравий келтирилган иссиклик йўқотиш коэффициентини уларнинг ўртача иш ҳарорати ва атроф-муҳит ҳарорати, ҳамда коллектор шаффоф қопламаларида куёш нурланишининг кисман ютилишини ҳисобга олган ҳолда аниклаш учун илк бор ифода келтириб чикарилди.
4. Ясси куёш коллекторлари япрок-кувур шаклидаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг ўртача иш ҳароратини бевосита аниклаш ва уларнинг иссиклик ташувчи каналларида ҳаракатланаётган суюк иссиклик ташувчи муҳитнинг иссиклик ташувчи канал узунлиги бўйича ўртача массавий ҳароратини ва мазкур типдаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг иссиклик самарадорлигини аниқлашга имкон берувчи иссиклик моделлари илк бор ишлаб чикилди.
5. Ясси куёш коллекторлари япрок-кувур шаклидаги нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг кувурлараро масофасини ва улар орқали ҳаракатланаётган суюк иссиклик ташувчи муҳит сарфини комплекс оптималлаштириш имконини берувчи иссиклик модели илк бор ишлаб чикилди.
6. Суюк иссиклик ташувчи муҳитларни қиздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг табиий квазибаркарор шароитларда иссиклик синовларини ўтказиш учун тажрибавий стенд яратилди ва унинг ёрдамида коллекторларнинг киска муддатли иссиклик синовларини ўтказишга имкон берувчи услуб ва тартиб ишлаб чикилди.
7. Табиий квазибарқарор шароитларда ясси куёш коллекторларининг иссиклик синовларини ўтказиш ва уларнинг натижаларини қайта ишлаш услубларини такомиллаштириш асосида уларнинг синов муддатларини сезиларли камайтириш, коллектор нур ютувчи иссиклик алмаштиргич панелларининг иссиклик самарадорлиги ва келтирилган иссиклик йўқотиш коэффициентларини алоҳида аниклаш имкониятлари очиб берилди.
8. Суюк иссиклик ташувчи муҳитларни қиздиришга мўлжалланган ясси куёш коллекторларининг иссиклик унумдорлигини улардан олинадиган иссик сувнинг олдиндан белгилаб қўйилган ҳароратига боғлиқ равишда аниклаш учун уларнинг янги иссиклик модели ишлаб чикилган. Натижада мазкур коллекторлардан олинадиган иссик сув харорати 37°С дан 55°С гача ораликда ўзгарганда уларнинг кунлик, ўртача ойлик ва йиллик (мавсумий) иссиклик унумдорлиги ва самарадорликларини аниклаш имкони яратилди.
9. Олинган натижаларни таҳлил килиш ва умумлаштириш асосида ясси куёш коллекторларининг иссик сув таъминоти тизимларида окилона фойдаланиш муддатлари таклиф килинди ва уларнинг техникавий-иктисодий ва экологик кўрсаткичларининг улардан олинадиган иссик сув хароратига боғлиқлиги ўрнатилди.

1-77 65 0

Яримўтказгичлардаги деформацион эффектлар динамикаси ва P-N ўтишдаги иссиқ заряд ташувчиларнинг электр юритувчи кучи

Мухаммаджон Дадамирзаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳонда ўта юқори частотали асбоблар соҳасида фундаментал тадқиқотларни ривожлантириш яримўтказгичлар физикасида мухим илмий муаммолардан бири хисобланади. P-n-ўтишда электр юритувчи кучнинг ҳосил бўлишига ва яримўтказгичларда деформацион ҳодисалар жараёнига ўта юкори частотали (ЎЮЧ) майдон таъсирини ўрганиш сигналларни генерациялаш, модуляциялаш ва кучайтириш учун мўлжалланган диод структураларининг ток характеристикаларини ўзгариш динамикаси билан боғлиқ тадкикотлар устувор ҳисобланади.
Ўта юқори частотали диодларни тадқиқ килиш ва ишлаб чиқишда асосий эътибор GaAs ва InP структурага қаратилиб ЎЮЧ монолит интеграл схемаларни ва улар асосида модуллар ишлаб чиқилмокда. Уларнинг элемент базаси бўлган дискрет яримўтказгичли асбобларнинг электрон компоненталарини тайёрлаш ва етказиб бериш устида тадкикотлар олиб борилмокда. Уларнинг функционал характеристикаларини кенгайтириш мақсадида ЎЮЧ электромагнит майдонини, деформацияни ва ёрутликни бир вақтдаги таъсирини ўрганишга дойр тадкикотлар долзарб ҳисобланади.
Концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтишли диод структураларни тадқиқ килишда ток ташувчиларга илиқлик ва иссиклик шартларини амалга ошириш орқали унинг ток характеристикаларига деформация, ёруглик нурланиши каби ташки таъсирлар шароитида тадкиқ ўтказиш, қимматли маълумотларни олишга имкон берувчи омиллардан бири бўлиб, диссертация мавзуси билан боғлик тадқикотларнинг заруратини ифодалайди.
Шу сабабдан ЎЮЧ майдонда бир вақтда деформация ва ёругликнинг таъсирида яримўтказгичли структураларда содир бўлувчи эффектларни диод вольт-ампер характеристикаларининг ўзгариши билан боглик равишда тадқиқ килиш диссертацияда қўйилган муаммоларни ечишга асос бўлади.
Тадқиқотнинг мақсади ўта юқори частотали электромагнит майдон, деформация ва ёруғликнинг концентрация бўйича носимметрик яримўтказгичли p-n-ўтишнинг ток характеристикаларига таъсирини ўрганишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгнлигн қуйидагилардан иборат:
илк бор ЎЮЧ майдонида жойлашган концентрацияси бўйича носимметрик p-n-ўтишда салт юриш кучланиши ва киска туташув токи нафақат юқори ҳароратли заряд ташувчилар хисобига, шунингдек юқори концентрацияли паст ҳароратда ҳам қизиган заряд ташувчилар хисобига ҳосил бўлиши асосланган;
ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтиш вольтампер характеристикаси, киска туташув токи ва салт юриш кучланишининг уч ўлчовли фазодаги боғланиши кўрилиб, унинг учинчи параметрга нисбатан ҳаракат динамикасининг ўзгариши исботланган;
ЎЮЧ майдонидаги р-п-ўтиш ВАХ ноидеаллик коэффициента электрон ва коваклар ҳарорати (Те ва Th), берилган кучланиш тушуви (U) билан аниқланиши ва электрон ва коваклар концентрациясини, шунингдек уларнинг хароратини, диффузия коэффициента ва диффузия узунлигини, фононлар хароратини, қўйилган кучланиш ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланишини хлсобга олувчи ифода билан тавсифланиши асослаб берилган;
заряд ташувчилар кучсиз қиздирилганда ЭЮК ва токнинг ҳосил бўлиши концентрация бўйича носимметрик p-n-ўтиш ичида ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши ва Френкел эффектига, уларнинг заряд ташувчиларнинг кучли кизишида ортиши эса ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши, Френкел эффект ва шулар билан бир вақтда потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланиши билан боғлиқлиги аниқланган;
ЎЮЧ майдондаги носимметрик p-n-ўтишни нотекис қиздирилганда уюрмавий токлар ҳосил бўлиши электрон ва коваклар кизиши, шулар билан бирга потенциал тўсиқ баландлиги галаёнланиши билан боғланган тўлиқ токни камайишига олиб келишини кўрсатувчи ВАХ хцсоби амалга оширилган;
юқори кувватли ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-n-ўтиш токининг потенциал тўсиқ баландлигининг ғалаёни ва рекомбинацион токнинг ортиши туфайли ўсиши ёритиш натижасида генерацияланган фототок ташувчилар томонидан енгиб турилади, бу p-n-ўтиш ВАХ сини токнинг кичик қийматлари томон силжишига олиб келиши тасдиқланган;
юқори кувватли ЎЮЧ майдондаги концентрация бўйича носимметрик р-n-ўтиш деформацияси генерацияланган p-n-ўтиш токининг ортишига олиб келиши, унга бир вактнинг ўзида ёруғликнинг таъсири эса унинг камайишига олиб келиши аникланган.
Хулоса
1. Назарий тадқиқотлардан келиб чиқадики, паст қувватли ЎЮЧ тўлқинида на фақат қизиган, балки илиқ электронлар ҳаракатчанлигининг майдонли боғлиқлиги ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланиши ЭКЖ ва токнинг пайдо бўлишига олиб келади. Катта кувватли ЎЮЧ тўлқинда электронлар қизиши ва потенциаль тўсиқ баландлиги галаёнланиши қисқа туташув токи ва салт юриш кучланишини ортиши билан изохданади
2. ЎЮЧ майдонида концентрация бўйича носимметрик р-п-ўтиш учун қисқа туташув токи ва салт юриш кучланишларининг уч ўлчовли ВАХ назарияси ўрнатилди. Уч ўлчовли ВАХ - электрон ва коваклар УЮЧ майдон билан қиздирилганда юзага келадиган жараёнларни янада кўргазмали тасаввур килиш имконига келтирилганлигини таъкидлаш лозим.
3. Илк бор ЎЮЧ майдонида р-п-ўтиш ВАХ сини на факат n- соҳадаги (электронлар), балки р-соҳадаги (коваклар) асосий заряд ташувчилар кизишини ҳисобга олгандаги ҳарорат билан ҳисобланишини кўрсатиш мумкин.
4. Заряд ташувчиларнинг кучсиз қизишида - ЭЮК ва токларнинг пайдо бўлиши концентрация бўйича носимметрик p-n-ўтиш ичида ЎЮЧ тўлқин электр майдон кучланганлиги векторининг огиши ва Френкел эффекта ҳисобига юзага келиши, шунингдек кучли кизишда эса потенциал тўсиқ параметрларини сезиларли даражада ўзгариши - ЭЮК ва токларнинг юзага келтирибгина қолмай, балки уларни ортиришини таъкидлаш лозим..
5. ЎЮЧ майдондаги носимметрик p-n-ўтишни нотекис қиздирилганда қизиган электрон ва коваклар шу билан бир вақтда потенциал тўсиқ баландлигининг ғалаёнланишини хисобга олгандаги назария ўрнатилди. Ушбу холатга мос ВАХ ҳисоби кўрсатадики, бу ерда уюрмавий токлар пайдо бўлиб, p-n-ўтиш оркали ўтаётган тўлиқ ток қийматини камайтириши мумкинлиги аниқланган.
6. Ёритиш натижасида генерацияланган фотозаряд ташувчилар р-п-ўтиш ВАХ ини токнинг манфий қиймати томон силжишига олиб келиши кўрсатилган, бу ўз ўрнида купли ЎЮЧ ли майдон носимметрик р-п-ўтиш параметрларидаги баъзи эффектларни ўзгартириб юборишини (рекомбинацион токлар енгила боради) таъкидлаш мумкин.
7. Носимметрик р-п-ўтишда деформация, ЎЮЧ ли майдон ва ёруғликнинг бир вақтдаги таъсирининг механизми аникланган. Агар деформация ва ЎЮЧ ли майдон р-п-ўтишдаги генерацияланган токни орттирса, ёруглик таъсири аксинча унинг камайишига олиб келишини кузатиш мумкин.
8. Деформация амплитудасининг камайиши ва частотасининг ортиши ортикча электронлар концентрациясининг ўзгаришига олиб келиши аникланган. Яримўтказгичларда деформация эффектининг ўзига хос хусусиятларини хисобга олиш намунадаги рекомбинация марказлари концентрациясининг ўзгаришини аниклашга имкон беради.
9. Концентрацияни, температурани, икки хил ишорали ток ташувчилар диффузия коэффициента ва узунлигини, фононлар температурасини, берилаётган кучланишни ва потенциал тўсиқ баландлигининг галаёнланишини хисобга олган ҳолда ноидеаллик коэффициента учун универсал ифода топилган.
10. Номувозанатли ток ташувчилар иштироки билан боғлиқ ходисаларни, хусусан юпқа қатламларда ҳосил бўладиган баллистик ЭЮК ларни ҳисоблашда яримўтказгичли структурада ЎЮЧ ли майдон таъсирини тадбик қилинадиган математик аппаратдан фойдаланиш мумкин. Ҳисоблашлардан кўринадики, бу баллистик фотоЭЮК ёруғлик интенсивлигига тўғри пропорционал ва ғалаёнланган ток ташувчилар фотоэлектронларнинг тезлиги, эркин югуриш йўли узунлиги ва вақти билан аниқланади, унинг киймати (фотоЭЮК) катта эркин югуриш йўли масофасига эга бўлган намуналарда ёруғликнинг кучли ютулиши содир бўлганда ҳажмий электрюритувчи кучдан ортиқ бўлиши мумкинлиги кўрсатилган.

1-42 87 0

Электромагнит майдонни таҳлил қилиш усуллари ва уларга асосланган энергия тежовчи қурилмаларни ишлаб чиқиш

Жанибек Курбанов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда бирламчи ва иккиламчи материалларнинг физик, кимёвий, физик-механик жараёнлар таъсирида қайта ишлаш технологиялари ва курилмалари ишлаб чиқиш ва мавжудларини такомиллаштириш масалалари етакчи ўринни эгалламокда. «Табиий минералларни қайта ишлаш қурилмаларининг ўртача куввати 100 кВт ва ундан юқори бўлиб, жумладан, 1 тонна материалларни майдалашда 100 мкм ўлчамга эришиш учун соатига 25 кВт, 15 мкмда 150 кВт электр энергиясини сарф қилишни талаб этади»1. Шу жихатдан минералларни кичик заррачаларда майдалаш, зарур элементларини ажратиш ва уларни бойитиш учун технологик линияларнинг энергия самарадорлигини оширувчи технология ва курилмаларни такомиллаштириш мухим ахамият касб этмокда.
Жахонда бирламчи ва иккиламчи материалларни механик майдаллаш воситалари жараёнларидан сўнг, доимий ва электромагнит майдонлар таъсирида кайта ишлаш қурилма мажмуалари қувватини сақлаган ҳолда юқори энергия самарадор воситаларни ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишларига алоҳида эътибор берилмокда. Ушбу йўналишда, жумладан бирламчи материаллар хусусиятини ошириш ва уларни турли соҳаларда қўллашга мўлжалланган янги таркибли материалларни олиш хамда иккиламчи материаллар сифатида техноген каттик сочилувчан материал чиқиндиларини кайта ишловчи электр магнитли сепатор аппаратларини янги конструкция ва схемаларини ишлаб чикиш, кайта ишлаш жараёнида интеллектуал бошкарув тизимларини қўллаш орқали юқори энергия ва ресурс тежамкор курилмалар ишлаб чиқишга алоҳида эътибор берилмоқда.
Ҳозирги кунда республикамизда табиий бойликларни қайта ишлаш воситаларини техник ва технологик даражасини ошириш, мавжуд воситаларни модеринизация килиш ҳамда янги турдаги курилмалар жорий килишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада, жумладан саноат корхоналарида композит материалларни шарли ва майдалаш тегирмонлари орқали янги турдаги материалларни ишлаб чиқувчи техник воситаларни такомиллаштириш ишлари амалга оширилмокда. Шу билан бирга майда дисперсли, бир хил турдаги материаллар олувчи хамда сараловчи энергия ва ресурстежамкор электр магнитли курилмани ишлаб чиқишга йўналтирилган илмий-тадқиқот ишлари олиб бориш зарур масалалардан бири ҳисобланади. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар Стратегиясида, жумладан «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, кайта тикланадиган энергия манбаларидан фойдаланишни кенгайтириш...»2 бўйича вазифалар белгиланган. Мазкур вазифаларни амалга ошириш, жумладан техноген ва минерал хомашёларни қайта ишлашда кўп функцияли электромагнит курилмасини ишлаб чикиш, курилма оркали янги турдаги материалларни олиш, умумий жараённи бошқаришда замонавий микроконтроллер ва коммутация элементи ҳамда курилмалари асосида янги схемаларни ва дастурий таъминотини ишлаб чикиш муҳим вазифалар бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича харакатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2015 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори ҳамда хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқукий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади электромагнит майдонлар асосида тоғ рудаларини тахдил килиш усулларини такомиллаштириш ва энергия тежамкор технологиялар ва тоғ жинсларини қайта ишлаш учун қурилмалар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
композицион материаллардан зарур элементларни ажратиш учун электромагнит майдонда зарядланган заррачаларнинг ўзаро таъсирларига боғлиқлиги асосланган;
композит материаларни майдалаш учун эквиэнергетик юзаларни куриш усуллари электромагнит майдон кучи хусусиятлари асосида такомиллаштирилган;
электромагнит майдон қурилмаси орқали юқори сифатли цемент ва ўта тоза материалларни олиш усуллари электромагнит майдонга асосланган сочилувчан материалларни бойитиш орқали такомиллаштирилган;
экологик тоза композицион материаллар олишда уларни майдалаш, ажратиш, тўйинтириш ва технологик жараёни такомиллаштирилган кўп функцияли бошкариш қурилмаси ишлаб чиқилган.
Хулоса
Ушбу диссертацияга тегишли фундаментал, жамоавий тадкиқотларни ягона фазовий майдон табиати ва таъкидланган қисмлари бўйича умумий натижаларни куйидаги хулосаларда келитириш мумкин:
1. Табиат объектларининг хусусиятларига таъсир кўрсатиш мақсадида электромагнит майдонларни ўрганиш таҳлили ўтқазилди. Натижада дифференциал ва тўлкин тенгламалар олинган, қурилмада минералларни майдалаш, ажратиш ва бойитиш параметрлари аникланиш имкони олинган.
2. Электромагнит майдон назарияси асосида (дисперсияси 500мкм дан 1-4мкмгача) материалларни майдалаш, ажратиш, бойитиш, металл, қотишмалар ва суюқлик эритмаларни тозалаш энергия тежамкор курилмалари ишлаб чиқилган. Натижада темирдан, алюминийдан ва бошқа металлар: бор, каолин, бентонитлар тозаланилиш имкониятини берган.
3. Электромагнит майдон асосида золли чикиндилардан фойдаланиб, ўта тоза ва нано материаллар, юқори маркали цементларни олиш усуллари ишлаб чиқилган. Натижада ёпиштириш қоришма 50% цемент, 50% золошлак хамда 40% цемент, 60% золошлакда энг катта мустаҳкамликка эга бўлишлиги имконияти олинган.
4. Тажриба натижалари Ўзбекистон Республикаси Геология давлат қўмитасининг базаси кошидаги «Марказий лаборатория»да, ўтказилиб, синовлар шуни кўрсатдики, тупроқ таркиби хом ашёда 18% дан 37% гача концентратда кўпайди. Натижада бунда дастлабки юкланган ок тупрокга нисбатан концентрат чиқишда 41-42% ни ташкил килиш имкониятига эришилган.
5. Тажриба характеристикалари асосида минералларни майдалаш, ажратиш ва тўйинтириш учун параметрларни ҳисоблашнинг инженер усуллари учун формулалар олинди. Натижада ишлаб чиқилган курилмалар ёрдамида минералларни физик - кимёвий тузилишини аник элементларга ажратиш имконияти яратилган.
6. Электромагнит майдонни сонма материаллар, иссиқлик электр станция чиқиндилари, суюқликлар, хом ашёни ажратиш ва тўйинтириш хамда кул чиқиндилари ва майдаланган кул чиқиндилари миттисфералар олишдаги таъсирлари аникланди. Натижада кераксиз чиқинди материалларни иккиламчи махсулот қилиб қурилиш материалларига қўшиб ишлатиш имкониятига эришилди.
7. Ишлаб чиқилган «Ангрен иккиламчи каолин конини курук бойитиш» Ўзбекистон Республикаси давлат гелогия кумитасининг ишчи лойихаси «Вактинчалик технологик регламенти»га киритилган. Натижада иккиламчи каолинни бойитиш технологиясининг технологик жараёнларини икки марта қисқартириш, технологик жараёнларда энергия сарфини 35%га камайтириш имконини берган.
Электромагнит майдон курилмаси қўлланишидан олинган умумий иқтисодий самадорлик йилига 136 млн. сўмни ташкил этади.


 

79-84 106 0

Электр энергия таъминотида носимметрик уч фазали бирламчи токларни кучланиш кўринишидаги иккиламчи сигналга ўзгартиришда IoT технологияларини қўллаш хусусиятлари

Акмал Абдумаликов , Азизжан Абубакиров , Тимур Курбаниязов , Муртабай Бекимбетов

Электр таъминоти тизимлари реактив қувватини носимметрик уч фазали токларини ўлчов ва назорат тизимларида қўлланиладиган IoT технологияли уч фазали электромагнит ток ўзгарткич датчиклари ва уларнинг тармоқга улаш моделларини тадқиқ этиш қўлланилиши тавсифлари келтирилган.

1-83 136 0

Электр тизимларининг статик турғунлигини таҳлил қилишнинг матрица усуллари ва алгоритмлари

Акрам Мирзабаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Ҳозирги кунда дунё амалиётида электр энергетика тизимлари турғун ишлашини таъминлаш сохасида электр энергияси ишлаб чиқариш ва истеъмол килиш жараёнини интеллектуал технологиялар ютукларига асосланган юкори самарадорликка эта бошқариш тизимларини яратиш жараёни етакчи ўринни эгаллайди. Жа-дал ривожланаётган замонавий электр энергетика тизимлари статик тургунлигини реал вақт жараёнида тезкор маълумотларни кайта ишлаш ва тахдил килишга асосланган холда таъминлаш долзарб муаммолардан бири хисобланади. Бу борада ривожланган чет эл мамлакатларида режим пара-метрлари тебранишини хисобга олиб электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлаш учун бошқариш тизимларини такомиллаштиришга алоҳида эътибор каратилмокда. «Интеллектуал электр тизимларини яратиш, жумладан, Smart Grid тизимини яратиш учун АҚШ - 7,1 трлн., Хитой - 7,3 трлн., Япония - 0,8 трлн, доллар сарфламокда. Smart Grid тизимларидан фойдаланиш энергия истеъмолини камайтириш ва ишончлиликни ошириш ҳисобига АҚШга 2020 йилгача 1.8 трлн, доллар иктисод килиш имконини беради1».
Ўзбекистон Республикасида электр энергияни ишлаб чикариш ва электр энергетика тизимлари тургунлигини таъминлашни самарали ташкил килиш юзасидан кенг камровли чора тадбирлар амалга оширилмокда. Бу борада, жумладан, электр энергиясини ишлаб чикариш имкониятини берувчи парагаз ва газ турбина технологиясига асосланган юкори самарали ускуналар билан тўлиқ кайта жихозлаш, технологик объектларнинг юкори самарали бошқариш тизимларини яратиш ва бошқарув тизимларининг тадкик этиш усуллари ва алгоритмларини такомиллаштиришга бағишланган қатор илмий-тадкикот ишлари олиб борилмокда.
Жаҳонда электр тизимлар тургунлигини аниклашнинг янада такомил-лашган усуллари, замонавий бошкарув мосламаларига эга мураккаб электр энергетика тизим режимларининг ҳусусиятларини назоратлаш имкониятини берувчи матрица усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан, қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш муҳим вазифалардан бири ҳисобланади: синхрон генераторлар автоматик ростлагич-ларини ҳисобга олган ҳолда электр тизимларининг тургунлигини назорат килиш матрицали усуллари ва алгоритмларини яратиш, мураккаб электр тизимлари тургунлиги чегарасини назорат килишнинг соддалаштирилган мезонларини ишлаб чиқиш, тизимларни киритиш технологияси асосида қўзғалишнинг автоматик ростлагичларини синтезлаш моделини яратиш. Юқорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзуси долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иктисодиёт тармокдари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи хажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида» Қарори, Вазирлар Маҳкамасининг 2015 йил 13 августдаги 238-сон «Энергия самарадорлиги ва энергиянинг тикланадиган манба-ларини ривожлантириш масалалари бўйича республика комиссияси туғрисидаги низомни тасдиқлаш ҳақида» қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъё-рий-ҳуқукий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади мураккаб электр тизимларида кичик тебра-нишлар таҳлилининг матрицали усуллари ва алгоритмларини, статик турғунлик чегарасини аниклашнинг соддалаштирилган усулларини ишлаб чикиш ҳамда тизимларни киритиш технологияси негизида автоматик ростла-гич моделларини синтезлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
квадратик шаклда Ляпунов функциялари асосида электр энергетика тизимлари турғунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминлайдиган, квадратик шаклдаги матрицанинг биринчи асосий минорининг (qn>0), мусбатлигидан иборат бўлган, электр тизими статик турғунлигининг соддалаштирилган мезони ишлаб чиқилган;
мураккаб электр тизими статик турғунлиги тадқикотларини оддий «генератор-шина» схемасига келтириш имконини берадиган квадратик шаклда Ляпунов функцияларини ва тугун кучланишлар тенгламаларини биргаликда қўллаш усули ишлаб чиқилган;
электр энергетика тизимлари динамик хусусиятларини тадкиқ килиш имконини берувчи тизимларни киритиш технологияси асосида мураккаб электр тизимининг муаммоли матрицаси ишлаб чикилган;
ХУЛОСА
Квадратик шаклдаги Ляпунов функцияларини ва тизимларини киритиш технологиясини кўллаган ҳолда маълум ва ишлаб чиқилган матрицали усуллар ва алгоритмлар негизида мураккаб электр тизимларининг статик турғунлиги юзасидан ўтказилган назарий ва ҳисоб-экспериментал тадқиқотлар куйидаги хулосаларга келиш имконини беради.
1. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари чизиқли динамик ти-зимларга кирадиган электр тизими тадқиқот қилиш учун самарали усул сифатида тавсия қилинади.
2. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари матрицалари асосий минорларининг мусбатлиги асосида олинган электр тизим статик тургун-лигининг бузилиш шартларининг Гурвиц мезонлари шартларига мослиги исботланган.
3. Олинган назарий ва хисоб натижалариквадратик шаклдаги Ляпунов функцияси биринчи, асосий минорининг мусбатлик qnj > О шартини таҳлил қилиш усули билан ЭЭТ статик турғунлигини тадқиқ қилиш ва уни, ЭЭТ статик тургунлигининг зарурий ва етарли шартларини таъминловчи амалий (соддалаштирилган) мезони сифатида кўриб чиқиш имконини беради. Мазкур минор тадкиқот қилинаётган тизим ўз динамикаси матрицаларининг элементларидан шакллантирилади.
4. Квадратик шаклдаги Ляпунов функциялари ва тугун тенгламалардан биргаликда фойдаланиш, статик турғунлик бўйича чегарага биринчи яқинлашадиган генератор (станция)ни аниклаш имконини беради. Бошқа генераторларга нисбатан j-чи генератор учун ростланувчи параметр бўйича квадратик шаклдаги матрица асосий биринчи минорининг ҳосиласи максималлиги яъни dq11j/dFI ->max, мазкур гоянинг математик шарти ҳисобланади. Ушбу ҳолатда мураккаб ЭЭТ статик турғунлиги чегарасини тадқик килиш «генераторлар-шина» схемасининг тадқиқотига айланади.
5. Тизимлар киритиш технологияси асосида ўтиш жараёнларнинг ҳар қандай тавсифларини тўлик тасвирлаб ва белгилаб берадиган, шунингдек параметрлар кичик тебранишларида электр тизими динамик жараёнларни тадқиқ килиш имконини берадиган мураккаб ростланмайдиган ва ростланадиган ЭЭТ проматрицалари ишлаб чиқилди.
6. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТда турғунликни ва тебранишларнинг демпферланишини таъминловчи ростлагичлар туркумини таҳлилий жиҳатдан тасвирлаб берадиган мураккаб электр тизимининг ростлагичини синтезлаш модели таклиф этилди.
7. Тизимлар киритиш технологияси негизида ЭЭТ статик тургун-лигининг таҳлили бўйича ўтказилган ҳисоб-экспериментал тадқикотлар олинган натижаларнинг электр тизимларда амалда фойдаланиб келинаётган усуллар натижаларига мос келганлигини кўрсатди ва бу ишлаб чиқилган моделларнинг мавжуд моделларга ўхшашлигини тасдиқлаб берди.
8. Мураккаб ЭЭТ кичик тебранишларини тадкиқот қилиш учун фойдаланилиши мумкин бўлган синхрон генераторлар мутлоқ бурчак-ларининг рухсат этилган оғишларига нисбатан математик модели ишлаб чиқилди. Мураккаб электр тизимлари кичик тебранишларининг мазкур моделидан, Ui тугунлари кучланишлари модуллари ва балансловчи тугунига нисбатан 5i мутлоқ бурчагини ва уларнинг аргументларини белгилаб берувчи тугун кучланишлар тенгламалари билан биргаликда фойдаланиш тавсия этилди.

303-306 94 0

Шаҳарсозликда қуёш панеллари бўйича амалга оширилаётган ишлар ва соҳа таҳлили

Asadulla Xotamov, Муроджон Ўринов, Abdubosit Abdurahmonov

Ушбу мақолада қуёш панелларидан муқобил энергия тармоғида жалб этилган инвестицион муҳитни шакллантириш ҳисобига, аҳолини қайта тикланувчи энергия билан таъминланиш даражасини кўтариш ва шунга боғлиқ молиявий ҳисоботларини замонавий инновацион ғоялар, ишланмалар ва технологиялар асосида замонавий бошқарув механизмларини фаоллаштириш ва давлат бошқарувининг ташкилий-ҳуқуқий асослари асосида ташкил қилинган йўллари ўрганилиб таҳлил қилинган.

1-84 78 0

Ўзбекистон кўмирлари сувли дисперсиялари асосида янги турдаги ёқилғи яратиш технологияси

Иззат Эшметов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Нефть ва газ захираларининг доимий камайиши, шунингдек, жаҳон бозорида уларнинг нархининг ошиши туфайли Узбекистан ёқилғи-энергетик балансида қаттиқ кўмир ёқилғисининг роли ортиб бормокда. Аммо, қаттиқ кўмир ёқилғи қўлланилганда вужудга келадиган экологик ва технологик муаммолар, кўмир асосида экологик жиҳатдан зарарсиз ёқилғилар олиш технологияларини ишлаб чиқиш ва уларни амалиётга жорий қилиш зарурияти келиб чиқмокда. Ҳозирги кунда бу каби ишланмалардан бири - кўмирни сувли-кўмир ёқилғи суспензия (СКЁС) кўринишида ишлатишга асосланган дунё амалиётидаги ишлаб чиқилган технологияси истиқболли ҳисобланади. Кўмирни СКЁС кўринишида ёқиш чангсимон, айниқса, қатламли кўринишда ёқишга нисбатан иқтисодий, экологик ва фойдаланилиш жиҳатидан бир қанча афзалликларга эгадир. СКЁСни амалиётда қўллаш кўмирнинг ёниш самарадорлигини ошириш, кўмирли қолдиқлардан қайта фойдаланиш, энергетик қозонларда майин дисперсли кўмир чангларининг портлаш ҳавфини пасайтириш ҳамда азот ва олтингугурт оксидлари микдорини атмосферага чиқишини қамайтириш имконини беради. Таннархи бўйича нисбатан арзон ёқилғи - СКЁСни амалиётга жорий қилиш моддий ва энергетик ресурсларни тежаш, атроф-муҳит ифлосланишининг олдини олишга ёрдам беради.
СКЁСларнинг замонавий ёқилғилар билан солиштирганда афзаллигини, шунингдек, уларни ишлаб чиқишда арзон бўлган маҳаллий кўмир хомашёсини фойдаланиш мумкинлигини, яъни Ангрен қўнғир ва Шаргун тошкўмирлари асосида юқори турғунликка эга бўлган янги турдаги СКЁСлар олиш усулини хцсобга олганда, ундан ташқари уларни мазут ва табиий газ ўрнида ҳар қандай турдаги ўчоқ қурилмаларида самарали ёндирилиши республика энергетика ва кўмир саноати ривожланишида истиқболли йўналишлардан бири бўлиб хизмат қилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисидаги», шунингдек, Ўзбекистон Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 30 октябрдаги 292-сон «Кўмир саноати иқтисодиёти ва ишлаб чиқаришини бошқариш, кўмир маҳсулотларининг янги турларини ишлаб чиқариш соҳасида лойиҳа-қидирув ишларини ва илмий тадқиқотларни амалга ошириш» ва 2013 йил 6 июндаги 161-сон «2013-2018 йиллар давомида кўмир саноатининг аҳоли кўмир маҳсулотларига бўлган эҳтиёжини қондиришга йўналтирилган устувор инвестицион лойиҳаларни амалга ошириш» тўғрисидаги қарорларидан келиб чиққан ҳолда, саноат тармоқларида замонавий фан ютуқларини ва Ўзбекистон кўмирлари асосида самарадор ёқилғилар ишлаб чиқаришнинг илғор технологияларини жорий қилиш борасида белгиланган вазифаларни ҳал этишга ушбу диссертация иши хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Узбекистан кўмирлари асосида СКЁСларни олиш ва уларни саноат корхоналарининг ўчоқли қурилмаларида қўллаш технологиясини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қўйидагилардан иборат:
Ангрен қўнғир ва Шарғун тошкўмирларининг физик-кимёвий хоссалари (намлик, кул микдори, учувчан моддалар микдори, карбоксил ва гидроксил гурухдар, иссиқлик чиқариш қобилияти) аниқланган, улар асосида олинган СКЁСларнинг коллоид-кимёвий - реологик хусусиятлари аниқланган ҳамда юқори ва паст кулли Ангрен ва Шарғун тошкўмирлари асосида СКЁСлар олинган;
СКЁСга қўшиладиган турғунлаштирувчи ва юмшатувчи қўшимчаларнинг (NaOH, Са(ОН)2, СФМ) мақбул микдорлари топилган. Ёқилғига NaOH ва Са(ОН)г турғунлаштирувчилар микдорини унинг массасидан 0,5-2,0% оралиғида қўшганда, СКЁСнинг қовушқоқлиги ортган, силжишнинг динамик кучланиши эса камайган, ҳарорат 20°С дан 60°С гача оширилганда СКЁС қовушқоқлиги 1,5-2,0 баробар камайган, силжишнинг динамик кучланиши эса 2 баробар ортган;
қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС қовушқоқлиги тошкўмир асосида олинган СКЁС қовушқоклигига нисбатан бирмунча юкорилиги аникланган, масалан, агарда ушбу қиймат 2БПК маркадаги қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС учун 2,52 Па с ни ташкил этган бўлса, унда 1ССКОМ маркадаги тошкўмир асосидаги СКЁС учун 1,84 Па с га тенг эканлиги аниқланган;
СКЁС таркибидаги кўмир заррачалари ўлчами 50 мкм гача бўлган (80%) фракциялардан ташкил топган ёқилғининг структуравий қовушкоқлик, тургунлик, окувчанлик ва ёнувчанликга таъсири аникланган. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 ва 1ССКОМ маркалардаги кўмирлар асосида олинган СКЁСлар учун қаттиқ фазалар микдори мос равишда 38-40%, 44-46%, 49-51% ва 52-55% ни ташкил этган;
2БПК, 2Б0МСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 маркалардаги Ангрен қўнғир кўмирларини мазут билан модификациялаш (ёқилғи массасидан 4-16%) орқали турғун ва юқори иссиқлик чиқариш қобилиятига эга СКЁСлар олинган. 2БПК маркадаги кўмир асосида олинган СКЁС учун мақбул шароитда ёкилғининг иссиклиқ чиқариш қобилияти 2900 ккал/кг ташкил этиши кўрсатилган;
ёндириш ўчоқларида ёқилғи ҳамда ҳавони олдиндан иситиб берадиган янги факел горелкасини қўллаш асосида СКЁСнинг мўътадил ва тўлиқ ёниш технологиясининг оптимал режимлари аникланган.
ХУЛОСА
1. Илк бор Ўзбекистоннинг паст ва юқори купли Ангрен қўнғир ва Шарғун тошкўмирларини хом ашё сифатида ишлатиб самарали қўлланиладиган, суюк нефть ёқилғиларининг альтернативи - сувли кўмир ёқилғиси суспензиясининг (СКЁС) олиниш имкониятлари илмий асосланган ва СКЁСнинг мўътадил ва тўлиқ ёниш технологиясининг энг макбул режимлари ишлаб чикилган.
2. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 маркали Ангрен кўнғирларини турғунловчи ва юмшатувчи қўшилмалар- NaOH, Са(ОН)з, СФМ ва мазут билан модификация қилинди. 2БПК маркали кўмир асосида олинган СКЁС учун унинг иссиқлик бериш микдори 2900 ккал/кг (12,2 МЖ/кг) эканлиги ҳамда ёқилғини мазут, тургунловчи ва юмшатувчи қўшилмалар билан мадификацирлашда унинг турғунлиги ва оқувчанлигининг ошиши олиб келиши кўрсатилдан.
3. СКЁСнинг асосий коллоид-кимёвий кўрсаткичларидан бири бўлган унинг реологик хусусиятлари олинган кўмирнинг физик-кимёвий ҳоссалари (кул микдори, намлиги, иссиқлик бериши ҳамда учувчи моддалар, карбоксил ва гидроксил группалари микдори) ва унинг ёқилғидаги микдори, дисперслик даражаси, дисперсиясига турғунлик ва оқувчанлик берувчи қўшилмалар микдори ва дисперсион муҳитнинг рНи каби кўрсаткичлари билан корреляцион боғлиқлиги аниқланган; қўшиладиган турғунловчи ва юмшатувчи кўшилмаларининг (NaOH, Ca(OH)2 СФМ) энг макбул микдорлари билан ишлов берилганда ёқилғи суспензиясининг турғунлик, қовушқоқлик ва оқувчанлик кўрсаткичлари деярли ўзгармасдан бир хил қолиши кўрсатилган.
4. Қўнғир кўмир асосида олинган СКЁС нинг таркибий қовушкоқлиги тошкўмир асосида олинган СКЁСнинг ковушқоқлигига нисбатан бирмунча юқорилиги кўрсатилган, жумладан, ушбу қиймат 2БПК маркали кўнғир кўмир асосида олинган СКЁС учун 2,52 Па с бўлса, 1ССКОМ маркали тош кўмир асосида олинган СКЁС учун 1,84 Па с ни ташкил этади. Ушбу фарқ қўнғир кўмир макромолекуласида гидроксил ва карбоксил гурухдарининг бирмунча юқорилигидан далолат беради.
5. Ёқилғи массасига нисбатан 0,5 % дан 2,0 % гача қўшиладиган NaOH ва Са(ОН)2 тургунловчилари СКЁСнинг реологик кўрсаткичларининг вақт бирлиги ичида ўзгармасдан деярли бир хил бўлишини, ҳароратни 20°С дан 60°С гача оширилишида таркибий қовушқоқлигини 1,5-2,0 мартагача камайиши ва динамик кучланишнинг окувчанлик кўрсаткичлари 2,0 мартагача ошириши аникланган.
6. Заррачаларининг ўлчами 50 мкм дан кичик бўлган қатгиқ фаза фракциялари ва улар асосида олинаётган СКЁСнинг таркибий қовушкоқлиги ҳамда турғунлиги ўртасида боғлиқлик борлиги ҳамда ушбу фракциялар микдори кўмирнинг умумий массасига нисбатан ошиши билан кўрсаткичлар қийматларини ҳам ошиб бориши исботланган. Ёқилғи суспензияларининг таркибий қовушқоқликлари ва турғунликларининг энг макбул қийматлари кўрсатилган фракцияларнинг кўмир умумий массасида 80% дан ортиқ бўлишида ва бунга кўмирни майдалаш вақтини бошқариш билан эришиш мумкинлиги аникланган. 2БПК, 2БОМСШ-Б1, 2БОМСШ-Б2 ва 1ССКОМ маркали кўмирлар асосида олинган СКЁСларда қаттик фазалар микдори уларга мос равишда 38-40 %, 44-46 %, 49-51 % ва 52-55 % ни ташкил этиши кўрсатилган.
7. Олинган барқарор СКЁС намуналарини амалиётда қўллаш имкониятлари саноат ўчоқ-курилмаларида янги факел горелкасини ишлатилиши билан боғлик эканлиги исботланди ва ёқилғининг ушбу ёниш жараёнида кўмирнинг тўлик ёниши (98,0-99,7 %) аниқланди, бу ҳолат ёнишнинг барча босқичларида дисперсланган ёқилғи муҳитида кислород деярли оралиқ оксидловчи агент ролини бажариши билан тушунтирилиб, шу билан бир қаторда у ёқилғининг қаттиқ фаза заррачалари сиртини фаоллаштириши натижасида ёкилғининг пуркалган томчиларининг алангаланиши, учувчан моддаларнинг ёниши билан эмас, балки уларнинг юзасида гетероген реакциялар содир бўлиши билан боғлиқ эканлиги кўрсатилган; керакли реологик хусусиятларга эга бўлган СКЁС намуналарини олишда каттиклиги 2,5 мг-экв/л бўлган ичимлик суви ўрнига РЭК талабларига жавоб бераоладиган қаттиклиги 4,4 мг-экв/л бўлган саноат оқава сувини ишлатиш мумкинлиги аникланган, бу ўз навбатида, оқава сувининг ишлатилиши арзон ва иқтисодий жиҳатдан мақсадга мувофиқлигини тасдиқлайди.
8. Узбекистан қўнғир ва тошкўмирлари асосида олинадиган СКЁС намуналарининг олиниш ва ёқиш жараёнларининг технологик регламенти ва инструкцияси ишлаб чиқилган. СКЁС намуналари 2013 йил июль ва 2014 йилнинг ноябрь ойлари Олмалиқ кон-металлургия комбината Акционерлик жамиятининг Ангрен олтин ажратиб олиш фабрикасида мазут ўрнига ёндирилиб, тажриба-саноат синовларидан ўтказилди ва ижобий натижаларга эришилди. Мазут ўрнига тавсия этилган СКЁС ёндирилганда, биргина Ангрен фабрикаси учун йиллик иқтисодий самара 291,6 млн. сўмни ташкил этади. Агар Олмалик кон-металлургия комбинати ташкилотлари ва кейинчалик кенг миқёсда «Ўзбекэнерго» Давлат акционерлик уюшмаси корхоналарида ҳозирги вактда қўлланилиб келинаётган мазут ва табиий газни СКЁСга алмаштирилса ундан келиб чиқадиган иқтисодий самарадорлик сезиларли даражада ошади. Олинган СКЁС ёкилғиларини альтернатив ёқилғи сифатида республикамизнинг бир қатор саноат иссиқлик-ва энергоагрегатларида, қишлоқ хўжалик ва коммунал корхоналарида кенг кўламда қўллаш тавсия этилади.

30-38 126 0

Тенденция роста фонового радиационного излучения и их последствия

Mamura Atabayeva, Qaxramon Atabayev
Радиационное излучение - это феномен, с которым человечество сталкивается с самых ранних времен существования нашей планеты. Оно несет в себе как потенциальные блага, так и риски. Однако в последние десятилетия наблюдается тревожная тенденция к росту фонового радиационного излучения, что вызывает серьезные обеспокоенности среди ученых, экологов и общества в целом.
Эта статья посвящена исследованию этой важной проблемы. Мы рассмотрим причины, которые приводят к увеличению уровня фонового радиационного излучения, и проанализируем возможные последствия этой тенденции для здоровья человека и окружающей среды. Важно понимать, что радиационное излучение имеет как положительные, так и негативные аспекты, и нашей задачей является оценка баланса между ними и поиск способов минимизации рисков.
1-48 131 0

Сув совитиш қурилмаларида (градирняларда) иссиқлик ва масса алмашиш жараёнларини жадаллаштириш технологиясини яратиш

Кувондик Муртазаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ишлаб чиқариш соҳаларида технологии қурилмаларни узлуксиз совутиш, сифатли электр энергия билан таъминлаш самадорлигини ошириш хамда энергия ва ресурс тежамкор иш режимларини яратишга каратилган тадкикотлар мухим аҳамият касб этмокда. Шу жихатдан, саноат корхоналарининг технологии линияларида харакатланаётган сувни совитишда ишлатиладиган сугориш курилмаси ёрдамида энергия самарадорлигини оширишга алоҳида эътибор қаратилмокда. Бу борада, жумладан, ривожланган мамлакатларнинг «саноат корхоналарида кенг қўлланиладиган градирнялар ёрдамида янги кабул қилина-диган сувни 95%гача истеъмолини камайтиришга эришилади»1.
Жахонда саноат корхоналари ривожланишида иссиқлик энергетикаси-нинг самарадорлигини ошириш, ишончлилиги ва экологии тоза технологиялар-ни ишлаб чикиш алоҳида ахамият касб этмокда. Ушбу сохада, жумладан, айланма сув таъминоти тизимининг ҳар бир элементининг ишлаш хусусиятларига таъсир этувчи омилларини аниқловчи курилмаларни такомиллаштириш, айланма сув таъминоти тизимини совитиш кобилиятини оширишни комплекс усулларини ишлаб чикиш, энергия тежамкор градирняларни яратиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишлари мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками мустакилликка эришгач иқтисодиётнинг мухим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, жумладан, саноат корхоналарида градирняда иссиқлик ва масса алмашиниш жараёнларини жадаллаштириш, технологик объектларда электр энергия истеъмолини камайтириш бўйича сезиларли натижаларга эришилиб, саноат корхоналарида айланма сув таъми-нотининг энергетик самарадорлигини ошириш техник воситаси ишлаб чикиш, градирняларда иссиклик ва масса алмашиниш жараёнларини жадаллаштириш-ни таъминловчи технологик сугориш курилмаларни оптимал ишлашини таъминловчи алгоритмни такомиллаштиришни талаб этмокда. 2017-2021 йил-ларда Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «... иктисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш, ... »2 бўйича вазифалар белгиланган. Ушбу вазифани амалга ошириш, жумладан, саноат корхоналаридаги сув совутиш технологик линияларида энергия тежамкор иш режимларидаги энергетик мувозанатни таъминлаш, кувват исрофини мақбуллаш усулларини такомиллаштириш алгоритмини ишлаб чиқиш муҳим масалалардан бири хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфи ҳажмини қисқартириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги, 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда кайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоклари ва ижтимоий соҳада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади саноат корхоналаридаги сувни совитиш даража-сини ошириш учун суғориш курилмаларида иссиқлик масса алмашиниш жараёнини жадаллаштириш, гидравлик қаршиликни камайтириш, энергетик самарадорликни ошириш режимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
буғлатиб совитиш градирняларида композицион полимер материаллар-дан ишланган энергия самарали суғориш курилмалари билан айланма техник сув таъминотининг энергия технологик схемаси ишлаб чикилган;
буглатиб совитиш градирнялари энергия самарали композицион полимер қувурли суғориш қурилмаларидаги иссиқлик ва масса алмашуви жараёнларининг асосий энергия технологик параметрлари аниқланган;
фазалар тақсимланиши нотекислиги ва турбулентлигини хисобга олиб қувурлардан қилинган сугориш курилмаларида сувни совитиш жараёнининг услуби ишлаб чиқилган;
қувурли сугориш курилмаларида сувни совутиш, иссиқлик ва масса алмашиниш жараёнининг бошкариш алгоритми ишлаб чиқилган;
градирняларда сувни совитиш тизимидаги хавонинг харорати ва тезлигини сугориш курилмасининг баландлигига боглик холда кувурлар тўпламининг гидравлик каршилиги аникланган.
Хулоса
«Сув совитиш курилмаларида (градирняларда) иссиқлик ва масса алмашиш жараёнларини жадаллаштириш технологиясини яратиш» мавзусидаги докторлик диссертация бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Буғлатиб совитиш гарадирнясининг сугориш курилмаси ёрдамида суюк фазанинг таъсирини турбулент алмашиниш коэффициентларини иссиклик узатишни масса алмашиниш ва узатилаётган масса нисбатларининг баланс-ларини, иссиклик окимларини назарда тутувчи ва градирнялар сугориш курилмаларини ҳисоблаш вариантларини танлаш учун ишлатиладиган газ ва суюқлик харакатининг математик модели ишлаб чикилган. Натижада иссиклик узатишни масса алмашиниш ва узатилаётган масса нисбатларининг баланс-ларини қуришда аниқлик даражасини 5% ошириш имкони яратилган. 
2. Рақамли экспериментлар усулида; буғлатиб совитиш мосламаларнинг характерли тартиботлари; насадка баландлиги 0,1-1,2 м бўйича ҳароратлар концентрациялар ва оқимлар тахлили; конструктив параметрлар таъсири: насадка баландлиги 0,1-1,2 м ва канал кенглигининг 0,063 м градирнянинг совитиш имкониятига таъсири аниқланган. Натижада совитилаётган сувнинг ҳарорати 27°С га тенг бўладиган баландликнинг оптимал қийматининг имкони яратилган.
3. Контакт элементли сугориш курилмада газ оқими ва суюқликнинг ўзаро таъсири натижасида суюқ фазанинг дисперсланиши иссиклик масса алмашиниш жараёнларини жадаллиги сугориш қурилмаси элементларининг жойлашишига боғлиқлиги аникланди. Натижада, шахмат тартибида жойлашганда оптимум кийматга эга; томчиларнинг деспергатор ва қувурлар оралиғидаги парчаланиш даражаси; сугориш мосламаси элементларининг суюклик билан ҳўлланилиши; хаво тезлиги; сув сарфи қийматани аниқ хисоблаш имконини берган.
4. Тажриба стендида градирняда сувни совитиш жараёни тадқиқот килинди, масса бериш коэффициента ва иссиқлик ФИКнинг ҳаво тезлиги, сув сарфи, сугориш зичлигига боғлиқлиги ва сугориш қурилмаси каршилигининг унинг баландлигига боғлиқлиги аниқланди. Натижада, полимер композицион материаллардан ясалган сугориш қурилма 1,0x1,0x2,0 м3 ўлчамли, сувни совитиш жараёнини лойиҳадагидан 30-35 % га жадаллаштиришга имконини берган.
5. Математик модел ва экспериментал тадкикотлар натажалари саноат градирнялари учун сугориш қурилмаларини конструкциялашда оптимал техник ечимларни танлаш учун хисоблаш усуллари ишлаб чиқилган. Натижада, конструкциянинг оптимал вариантини танлаш имконини берган.
6. Ишлаб чикилган сугориш курилмасига (1,0x1,0x2,0 мертли блок) Узбекистан давлат стандарта Tsh 15008740-01:2013 раками, №FAP 01048 «Градирня сугориш курилмалари» фойдали маделига патент олинган. У шоу сугориш курилмаси ГБУКС «Кўкдумалок» «Муборакнефтгаз» МЧЖнинг учвентиляторли градирнясини ҳамда «МГҚИЗ» МЖЧси иккинчи цехининг олти секцияли градирнясининг тўртинчи секциясини такомиллаштиришда татбиқ этилди. БОП-63 сугориш курилмасини ГБУКС «Кўкдумалоқ» «Муборакнефтгаз» МЧЖ ва «МГҚИЗ» МЖЧда татбиқ этиш натижасида 136 859 602 иқтисодий самара олиш имконини берган.

1-87 70 0

Модда алмашинишни жадаллаштириш орқали нефть-газ конденсати аралашмаларини сувсиз ҳайдаш технологиясининг илмий асосларини такомиллаштириш

Олим Абдурахмонов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурияти. Бутун дунёда транспорт воситалари, ҳамда ёкилғи талаб килувчи машина ва механизмалар сонининг кескин ошиши энергия тежамкор технологиялар асосида сифатли мотор ёқилғилари ишлаб чикаришни талаб этади. 2005 йилдан хозирги кунларгача дунёда мамлакатларида нефть-газ казиб олиш ҳажми 55 %дан ортиқга, уларнинг ерости захираларин аниқлаш ҳажми 3 баробарга кўпайган. Нефть ва газ конденсата (НГК) аралашмасидан мотор ёқилғилари ишлаб чиқариш кўп энергия сарфи ва мураккаб ускуналардан фойдаланишга асосланган жараёнлардан ҳисобланади. Охирги йилларда мотор ёкилгилари сифатига талаблар узлуксиз ортиб бормокда, шу билан бирга дунёда нефть хом ашёси микдори ва нархида нотургунлик кузатилмокда. Нефтни кайта ишлаш заводларини техник ва технологик янгилаш, ишлаб чикаришнинг энергия тежамкор усулларини кўллаш, нефть махсулотлари, хусусан мотор ёкилгилари ишлаб чикаришнинг сарф-харажатларини камайтириш ва уларнинг сифатини яхшилашни таъминловчи асосий омиллардан ҳисобланади.
Маълумки, нефть ва газ конденсата аралашмаларидан мотор ёкилгилари ишлаб чиқариш катта микдорда иссиклик ва электр энергияни талаб киладиган жараёнлардан бири бўлган мураккаб хайдаш (ректификация)га асосланган. Бунда буглатувчи агент сифатида, ҳозирги пайт, ўта қиздирилган сув буғи қўлланилади. Таҳлиллар шуни кўрсатадики, нефть ва газ конденсата аралашмасидан мотор ёкилгилари олишда углеводород бугларини қўллашнинг назарий ва амалий асосларини такомиллаштириш, модда алмашинишни жадаллаштириш ва углеводород буглатувчи агентини қўллашнинг самарадорлигини аниклаш тадқикотлари йўналишида бажарилган мазкур ишларнинг долзарблигини куйидагилар тасдиклайди: сув бугини ишлаб чикариш учун катта ҳажмдаги энергетик ва технологик сарфлар керак; углеводород бугларини конденсациялаш жараёнида сув кондесати ҳосил бўлиши рўй беради. Ўз навбатида ҳосил бўлган фракциялар таркибидан сув конденсатини ажратиб олиш махсус ускуналар, тозалаш технологик жараёнини ўтказиш ва қўшимча энергетик сарфларни талаб килади; сув буғи ва унинг конденсата углеводород аралашмалари таркибида бўлиб иссиқлик-модда алмашиниш жарёнларининг тезлигини ва уларни амалга ошириш технологик ускуналарининг самарадорлигини пасайтиради; сув буғининг конденсацияланиш иссиқлиги (2260 кДж/кг) углеводород буғларининг конденсацияланиш иссиқлиги (250-350 кДж/кг)дан юқори бўлиши уларни конденсацияланишда энергия сарфининг ошишига олиб келади; ҳосил бўлган сув конденсата ускуналарнинг контакт юзаларининг коррозияланишини кучайтиришга сабаб бўлади; сув конденсата таркибида нефть маҳсулотларининг қолдиқлари, олтингугурт ва бошка кимёвий бирикмалар мавжуд бўлиши, уларни ажратиб олиш ва қайта файдаланиш билан бағлиқ бўлган кўшимча сарфларни талаб қилади. Ўз навбатида ушбу аралашмалар экологик ҳолатни ёмонлаштиради; сув конденсата дистиллят фракциялари (айниқса, авиакеросин ва дизель ёқилғиси) таркибида сув бўлишига олиб келади ва уларни кейинчалик сувсизлантириш учун қўшимча харажатлар қилинишини талаб қилади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июлдаги “Инновацион лойиҳалар ва технологияларни ишлаб чиқаришга қўллашни рағбатлантириш бўйича қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида”ги ПҚ-916-сон ва 2010 йил 15 декабрдаги “2011-2015 йилларда Узбекистан Республикасининг саноатини ривожлантириш устунлари тўғрисида”ги ПҚ-1442-сон қарорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга ушбу диссертация тадқиқоти хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади мотор ёқилғилари олиш жараёнида углеводород буғлатувчи агентини қўллаб буғ фазасида модда бериш жараёнини жадаллаштириш йўли билан нефть ва газ конденсата аралашмасини ҳайдашнинг энергия тежамкор технологиясини яратишдан иборат.
Тадқиқотининг илмин янгилиги қуйидагилардан иборат:
анъанавий буғлатувчи агент (ўта қиздирилган сув буғи)ни углеводород буғларига алмаштириш йўли билан модда алмашиниш жараёнларини жадаллаштиришга асосланган нефть ва газ конденсати аралашмаларини ҳайдашнинг янги технологияси ишлаб чиқилган;
сувсиз ҳайдаш усули билан нефть ва газ конденсати аралашмаларини ажратишда фазалараро чегара юпқа қатламининг камайиши хисобига буғ фазасидаги модда алмашиниш ва мукобил буғлатувчи агентининг гидродинамик ва иссиқлик ўхшашлик мезонлари қийматларининг юқорилиги ҳисобига иссиклик алмашиниш кўрсаткичлари оширилган;
углеводород буғлатувчи агентининг сув буғига нисбатан физик-кимёвий хусусиятларининг афзаллиги ҳисобига нефть ва газ конденсати аралашмаларини ҳайдашда модда алмашиниш жараёни ўзгариши кўрсатилган;
ректификацион колоннада 1,46 т/соат микдорда углеводород буглатувчи агентининг рециркуляциясини ташкил этиш йўли билан, нефть ва газ конденсати аралашмаларини сувсиз ҳайдаш жараёнининг технологик кўрсаткичлари аниқланган;
углеводородларнинг молекуляр массаси ўзгариши хисобига, диффузия коэффициента кийматларининг ошиб бориш қатори аникланган;
буғ ва суюқ фазалар орасида модда алмашинишнинг жадалланиши хисобига углеводород буглатувчи агентидан фойдаланишда сув бугидан фойдаланишга нисбатан дистиллят фракцияларининг ажратиш аниқлиги 5-7 °C га ошиши кўрсатилган;
ректификацион колоннада 1,46 т/соат микдорда углеводород буглатувчи агентининг рециркуляциясини ташкил этиш йўли билан, нефть ва газ конденсати аралашмаларини сувсиз ҳайдаш жараёнининг технологик кўрсаткичлари аниқланган;
углеводородларнинг молекуляр массаси ўзгариши хисобига, диффузия коэффициента кийматларининг ошиб бориш қатори аникланган;
буғ ва суюқ фазалар орасида модда алмашинишнинг жадалланиши хисобига углеводород буглатувчи агентидан фойдаланишда сув бугидан фойдаланишга нисбатан дистиллят фракцияларининг ажратиш аниқлиги 5-7 °C га ошиши кўрсатилган;
муқобил буглатувчи агенти иссиклик-физик хоссаларининг афзаллиги хисобига сув буғи ўрнига углеводород буглатувчи агентини қўллашда конденсацияланиш жараёни иссиқлик юкланмасининг 10 мартадан кўпроқка камайиши исботланган.
Хулосалар
1. Анъанавий буғлатувчи агентам углеводород бугларига алмаштириш йўли билан модда алмашиниш жараёнларини жадаллаштиришга асосан, иссиқлик ва электр энергиясини 66,4 % га тежаш имконини берадиган янги технология - ректификацион колоннада нефть ва газ конденсата аралашмаларини сувсиз ҳайдашнинг илмий асослари илк бор яратилди.
2. Углеводород буғлатувчи агентларидан фойдаланиб, нефть ва газ конденсата аралашмаларини ректификациялашда чегара диффузион юпка катлам қалинлиги сув буғи ҳосил киладиган калинликдан 10,6 марта камлиги кўрсатиб берилди.
3. Нефть ва газ конденсати аралашмаларини ҳайдашда буғлатувчи агент сифатида, сув буғи ўрнига, углеводород буғларини қўлланилиши буғ фазасидаги модда бериш коэффициентинининг ошиши ўртача 3,2 марта эканлиги аниқланди.
4. Нефть ва газ конденсати аралашмаларини ректификациялашда модда узатиш коэффициентининг ошиш даражаси, кўлланиладиган буғлатувчи агент ва тақсимланадиган фракцияларни инобатга олган ҳолда, ўртача 1,25 марта эканлиги исботланди.
5. Нефть ва газ конденсати аралашмаларини хайдашда ректификацион колонналарга буғлатувчи агентни узатиш технологик схемаси такдим этилди, бунда буғлатувчи агент сарфи 11,7 % га камайиши кўрсатилди.
6. Углеводород буғлари рециркуляциясига асосланган энергия тежамкор технология ишлаб чиқилди ва сув буги ишлатилишига бархам берилди, тиниқ фракциялар чиқиши ортди, олинган фракцияларида сув бўлиши олиди олинди, конденсация жараёнида энергетик сарфлар камайди, сув буги конденсати билан бензин фракциясининг чикиб кетиши тўхтатилади, хом ашёдан дистиллят фракциясининг чиқиши 2,67% га ошди, ускуналарнинг коррозияланиши камайди, ишлаб чиқаришдаги экологик холат яхшиланди.
7. Сув буги ўрнига углеводород бугларининг 1,46 т/соат (сув буги сарфидан 11,7 % га кам) рециркуляциясини таъминлаш орқали, нефть ва газ конденсати аралашмаларини сувсиз хайдаш учун ректификация жараёнини ўтказишнинг мақбул шароитлари аниқланди.
8. Буг ва суюқ фазалар орасида модда алмашинишни жадаллаштириш ҳисобига, сув бугига нисбаттан углеводород буглатувчи агентини қўлланилганда, дистиллят фракцияларининг ажратиш аниклиги 5-7 °C га яхшиланиши кўрсатиб берилди.
9. Мукобил буглатувчи агентнинг иссиқлик-физик хоссаларининг афзаллиги хисобига, углеводород бугларидан фойдаланилган пайтда, сув буги билан такқосланганда, кондесация жараёнида иссиқлик юкламасининг 10 мартага камайиши кўсатилди.
10. Йиллик иш куввати 600 минг тоннали Фарғона НҚИЗ ЭЛОУ АВТ-1 тизими учун янги усул - нефть ва газ конденсати аралашмаларини сувсиз ҳайдашни қўллашдан ҳисобланган иктисодий самара йилига 500 млн. сўмдан ортиқни ташкил этади.

1-82 69 0

Минерал хомашё ресурсларни қайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)

Ойбек Ишназаров

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Бугунги кунда жахон давлатларининг электр энергия билан таъминланганлик даражаси турлича бўлиб, саноатда ўртача электр энергияга сарф 37% ташкил килади, шундан кон-металлургия саноатига 12% тўғри келади. Кон-металлургия саноатига енгил ажратиладиган минерал хомашёлар захираси камайиши ва эксплуатацияга огир кон-геология шароитидаги минерал хомашёларни жалб этилаётганлиги сабабли электр энергия сарфи хам ошиб бормокда. Статистик маълумотларига кўра дунё давлатларининг кон-металлургия саноатида йиллик электр энергияга бўлган эҳтиёжи 913,2 ТВт-с ни ташкил этади ва тадқиқот натижаларига кўра, 2030 йилга келиб электр энергиянинг истъемоли йилига ўртача 1,8% ошади. Саноат корхоналарнинг электр энергияга бўлган эҳтиёж ва талабларини таъминлашда ишлаб чикиш технологияларнинг энергия тежамкорлиги ва самарадоргини оширишга, электр энергия истеъмолини оптималлаштириш чора-тадбирларини жорий этишда алоҳида эътибор қаратилмокда.
Узбекистан Республикасида кон-металлургия саноати йирик энергия ресурслар истеъмолчиларидан бири ҳисобланиб, юқори самарадорликка эга бўлган технологияларни жорий этишга оид тадбирларни самарали ташкил қилишга алоҳида эътибор каратилди. Бу борада бойитиш технологик жараёнидаги юкори самарали бошкариш тизимларини яратиш, электр энергия истъемолини меъёрлаш, интеллектуал тизим асосида технологик жараённинг бошкариш тизимини такомиллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилди.
Кон-металлургия саноатида рудани бойитиш технологии жараёнининг ўзига хос хусусиятидан келиб чиқкан ҳолда энергия истеъмолини камайтириш ва минерал хом ашё ресурсларини кайта ишлаш технологияларининг энергетик самарадорлигини ошириш муҳим аҳамият касб этмокда. Бу борада мақсадли илмий-тадқиқотларни, жумладан куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан бири ҳисобланади: частотавий бошқарилувчи электр юритмаларнинг рационал бошкариш конунини ишлаб чиқиш, асинхрон моторнинг энергия тежамкор динамик ва статик иш режимларини аниклаш ва уларнинг математик моделини яратиш, насос агрегатининг емирилиши моделини ишлаб чиқиш, электр энергия сарфини технологик жараёнга таъсир этувчи омилларни аниклаб меъёрлаш методикасини яратиш, бойитиш технологик жараёнинг энергия сарфини башорат алгоритмини ишлаб чиқиш. Юкорида келтирилган илмий-тадкиқотлар йўналишида бажарилаётган илмий изланишлар мазкур диссертация мавзусининг долзарблигини изохдайди.
Ўзбекистон Республикасининг «Энергиядан оқилона фойдаланиш тўғрисида»ги конуни (1997), Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сиғимини қисқартириш, энергия тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарори ва Узбекистан Республикаси Вазирлар Маҳкамасининг 2012 йил 28 ноябрдаги 333-сон «Саноатда ишлаб чиқариш харажатларини қисқартириш ва маҳсулот таннархини пасайтириш борасидаги қўшимча чора-тадбирлар тўғрисида»ги қарори хамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳуқуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади рудани бойитиш технологик жараёнида ростланувчи электр юритма ва электр кўрсаткичларини меъёрлаш асосида энергия самарадорлигини таъминловчи техник ечимларни ишлаб чикишдан иборат.
1ЯДҚИҚ0ТНИНГ илмии янгилиги қуиидагилардан иборат:
насос деталларнинг емирилишига таъсир этувчи асосий омилларнинг функцияси сифатида емирилишининг математик модели ишлаб чикилиб, насос деталлари емирилишига таъсир этувчи мухим омиллар аникланган;
частотавий ростланадиган «асинхрон мотор - пульпа тортиб чиқарувчи насос» тизимининг энергия ва ресурстежамкор режимлари ишлаб чикилган;
электр энергия истеъмолининг самарадорликка ва майдалашнинг иккинчи босқичида тегирмонни шарлар билан тўлдириш даражасига боғлиқлиги аникланган;
энергия тежамкорлик самарадорлигини бахолаш учун электр истеъмо-лини меъёрлаш ва моделлаштиришнинг комплекс услуби ишлаб чикилган;
асосий технологик кўрсаткичлари асосида электр энергия истъмолини башорат килиш модели ишлаб чикилган.
ХУЛОСА
«Минерал хомашё ресурсларини кайта ишлашда энергия тежамкор технологияларни ишлаб чиқиш (кон-металлургия саноати мисолида)» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадқиқотлар натижалари куйидагилардан иборат:
1. Кон-металлургия саноатида электромеханик тизимлари ва ускуналарининг иш режимларини рационал бошкариш асосида рудани бойитиш технологик жараёнининг энергетик самарадорлигини ошириш имконини беради.
2. Рудани бойитиш технологик жараёнининг характеристикаси бошқарув объекта сифатида белгиланаганлиги унинг механизмлари электр юритмаларига нисбатан асосий талабларни аниклаш имконини беради.
3. Насос агрегата деталларининг емирилиши пульпа окимининг тезлиги, пульпанинг зичлиги, қаттиклиги, мустаҳкамлиги ва зарбалар бурчаги функцияси бўйича емирилишнинг модели ишлаб чиқилади.
4. Частотавий ростланувчи асинхрон моторли пульпани тортувчи насос ускунасининг курилмасининг турли частота бошқаруви конунлари асосида аниқланадиган энергетик ва динамик характеристикалари таҳлил этилади. Асинхрон моторларнинг рационал частота бошқарув қонуни сифатида статор токининг минимум эканлигини кўрсатилади, бунда берилган айланиш тезлиги ва моторнинг момента учун минимал кизиш кийматлари таъминланади.
5. «Асинхрон мотор - пульпани тортувчи насос» тизимининг насос агрегатининг емирилишини ҳисобга олган ҳолда математик модели, курилманинг энергетик параметрларини частотавий бошқаришда ва ускунанинг самарадорлигини аниклашга имкон беради.
7. Рудани бойитиш технологик жараёнининг тегирмон барабанини шарлар билан тўлдирилганлик даражаси, ускуналарнинг юкланганлиги, руда бўйича унумдорлиги, электр тармоқнинг куввати, шунингдек руданинг каттиклигини инобатга олган холда истеъмол килинаётган электр энергия микдорини бахолашга имкон берадиган математик ифода олинади.
8. Бошқарувли, ғалаёнли ва чикиш технологик параметрларни ҳисобга олган холда рудани бойитиш жараёнининг структураси тузилади. Рудани бойитиш жараёнида асосий бошқарув функцияси сифатида энергетик ресурслар сарфларини минималлаштириш эканлиги аникланади.
9. Рудани бойитиш жараёнида энергия истеъмолининг умумлашган кўп факторли модели яратилади ва руданинг каттиклиги ва ускуналарнинг юкланганлигига боғлиқ бўлган электр энергия сарфини бахолашга имкон беради.
10. Рудани бойитиш технологик жараёнининг хар бир цикли учун энергетик моделлари ва унинг оптимал бошкариш мезони аникланади хамда солиштирма сарфини оптимал даражасидаги шартни таъминлаш имконини беради.
11. Рудани бойитиш жараёнида электр энергия сарфининг тузилиш структураси аникланади. Кон-металлургия саноатида энергетик тежамкорлик хажмларини бахолаш учун оксидланган рудани кайта ишлаш технологик жараённинг электр истеъмолини меъёрлаш ва башорат килиш усули яратилади.

1-42 35 0

Кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини ошириш

Сухроб Алиев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ҳозирги кунда шиддат билан ривожланаётган яримўтказгичлар физикаси соҳасида кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини ошириш мухим муаммолардан бири хисобланади. Бунда фотоўзгартиргич юзасига тушаётган ёруғлик оқимининг самарали ютилишини таъминлаш, фотогенерацияланган заряд ташувчиларнинг сиртий ва ҳажмий рекомбинациясини камайтириш, юқори самарали фотоўзгартиргичлар учун истикболли янги структуралар олиш, уларнинг электрофизик ва фотоэлектрик хоссаларини ўрганиш ҳамда юқори сифатли кремнийни тежаш имкониятларини тадқиқ этиш мухим вазифалардан бўлиб келмокда.
Бугунги кунда жахонда кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини ошириш борасида мақсадли илмий тадқиқотларни, жумладан, куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш мухим вазифалардан хисобланади: кремний асосли р-л-ўтишли гомо- ва гетероструктураларда фотогенерацияланган заряд ташувчиларнинг хажмий рекомбинацияланиш даражасини камайтириш хисобига фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини ошириш имкониятларини аниклаш; кремний негизидаги фотоўзгартиргичларнинг эмиттер катламида ва фронтал сиртидаги фотогенерацияланган заряд ташувчиларнинг самарали йигилиш даражасини инновацион технологиялар ёрдамида кучайтириш имкониятларини аниклаш; самарадор фотоўзгартиргичларни яратиш учун истикболли хисобланган кенг зонали ва паст таннархли янги материаллар ва структуралар олиш хамда улардаги заряд кўчиш механизмларини аниқлаш.
Мамлакатимизда илм-фан соҳасидаги устувор йўналишларда, жумладан, «Қайта тикланувчи энергия манбаларидан фойдаланишни ривожлантириш»да яримўтказгичлар асосидаги фотоўзгартиргичларнинг самардорлигини ошириш бўйича натижалар олинди. Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясига кўра, илмий-тадқиқот ва инновация фаолиятини ривожлантириш, илмий ва инновация ютукларини амалиётга жорий этишнинг самарали механизмларини яратиш масалаларига, жумладан, кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини оширишни тадқиқ қилишга алоҳида эътибор каратилди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сонли «Ўзбекистон Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармонини, 2017 йил 13 февралдаги ПҚ-2772-сонли «2017-2021 йилларда Электротехника саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сонли «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадкиқот ишларини ташкил этиш, бошкариш ва молиялаштиришни янада такомиллаштириш чора-тадбирлари тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини оширишнинг физик механизмларини ва янги техник ечимларини яратиш, истикболли саналган кенг зонали ва экологик соф структураларнинг хусусиятларини аниклашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги:
вертикал р-л-ўтишли фотоўзгартиргич асосида фотоэлектрик энергия олиш самарадорлигини уч баробаргача ошириш имконини берувчи фотоэлектрик модулнинг янги самарадор конструкцияси яратилган;
икки томонлама сезгир фотоўзгартиргичнинг фронтал ва орқа юзасига тушувчи ёруғлик оқими зичлигини асимметрик нур кайтаргичлар ёрдамида тенглаштириш усули билан унинг фотоэлектрик самарадорлигини яхшилаш илмий асосланган ва янги фотоэлектрик модул конструкцияси яратилган;
кремний фотоўзгартиргичнинг эмиттер қатламида наноўлчамли структуралар шакллантириш оркали фотоэлектрик энергия олиш самарадорлигини ошириш имконияти кўрсатилган;
фотоўзгартиргичларни яратиш учун истиқболли Cu2ZnSn(S1-хSeх)4 гетероструктураларни кремний тагликка олиш технологияси яратилган ва олинган намуналарнинг электрофизик ва фотоэлектрик хусусиятлари аниқланган.
Хулоса
Кремний негизидаги структураларда фотоэлектрик энергия ўзгартириш самарадорлигини ошириш, янги самарадор фотоэлектрик конструкциялар, истиқболли кенг зонали ва экологик соф структуралар олишни тадқиқ этиш орқали куйидагича хулосалар килинган:
1. Вертикал /2-л-ўтишли фотоўзгартиргичлардан ташкил топган, р ва п қатламларига яхлит омик контактлар қопланиши туфайли заряд ташувчиларнинг сиртий ва ҳажмий рекомбинацияланиш даражасининг пасайтирилиши, инфрақизил нурларга шаффофлиги таъминланган ва кенг спектрал сезгирликка эга бўлишига асосланган кремний асосли структураларда номувозанатли фотогенерацияланган заряд ташувчиларни йигиш эффективлигини оширишнинг механизми таклиф этилган.
2. Юкори кучланишли фотоэлектрик модулнинг янги конструкцияси яратилган ва унинг бошка аналогларга нисбатан фотоэлектрик чикиш кўрсаткичларининг деярли уч марта юкорилигига ва технологик жихатдан кимматбахо кремний сарфининг деярли уч баробар камайишига эришилган (Ихтирога патент № IAP 04720, 10.05.2013 й.).
3. Икки томонлама сезгир куёш элементларини қўллашга асосланган ва инфракизил нурларга шаффоф ҳамда юқори кучланишли фотоэлектрик модулнинг янги конструкцияси таклиф этилган (Фойдали моделга патент № FAP 01021, 02.06.2015 й.).
4. Квант ўлчамли эффектларни ҳосил килинганлигидан самарали фойдаланишга имкон яратадиган янги конструкцияли фотоўзгартиргичлар тайёрлаш учун текстураланган кремний юзаларида текис таксимланган металл нанозарраларини шакллантиришнинг янги ва технологик соддалаштирилган усули таклиф этилган.
5. Кремний фотоўзгартиргичнинг эмиттер қатламида наноўлчамли структуралар шакллантириш орқали фотоэлектрик энергия олиш самарадорлигини деярли 1,5 баробаргача ошириш имконияти илмий асосланган ва экспериментал тасдиқланган.
6. Илк бор фотоўзгартиргичларни яратиш учун истиқболли ҳисобланган кенг анизотип Cu2ZnSn('Si.xSex).i/Si гетероструктураларни олишнинг экологик соф технологияси яратилган.
7. Лаборатория шароитида олинган p-CujZnSnfSi^eJj/n-Si анизотип гетероўтишларнинг электрофизик хусусиятлари тахдил этилган. Ёритилмаган шароитда заряд кўчиш жараёнларини тахдил этиш оркали р-CujZnSnfSi-xSeJ^/n-Si гетероўтишлар оркали ток ўтиш механизмлари аниқланган: тўғри йўналишдаги кучланишларда (ЪкТ/е < V < 0,7 В) ток окишининг туннель-рекомбинацион механизмининг, кучланишнинг янада ортиши билан (И > 0,8 В) ток окишининг туннель механизмининг ва, шунингдек, тескари йўналишдаги кучланишларда туннел механизмининг амал килиши кузатилган.
8. Анизотип p-CujZnSnCSi^SejZn-Si гетероўтишларнинг энергетик зоналар диаграммасининг физик модели таклиф этилган. Такиқланган энергетик зона кенглиги 1,1 -Н,5 эВ ва фотоўтказувчанлиги 5,5><10’4 эВ/К бўлган ҳамда яримўтказгичли фотоэлектрик энергетикада кенг қўлланилиши мумкин бўлган янги материаллар олинган.
9. Тадқиқот давомида назарий ҳисоблашларни амалга ошириш ва натижаларни тушунтириш мақсадида илмий ва таълимий аҳамиятга молик «Физикадан виртуал тажрибалар - Фотоэлектрик модул» (Гувоҳнома № DGU 03540, 2016 й.) ва «Физикадан виртуал тажрибалар - Фотовольтаикада наноплазмоника» (Гувоҳнома № DGU 03861, 2016 й.) каби ЭҲМ учун дастурий маҳсулотлар яратилган.


 

1-46 88 0

Кичик энергияли ионлар билан имплантация қилинган бинар материаллар (Pd–Ba, CoSi2 ва GaAs) сиртининг электрон спектроскопияси ва микроскопияси

Сардор Донаев

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда бугунги кунда жадал ривожланаётган физик электроника сохида истиқболли йўналишлардан бири наноўлчамли кўп қатламли тизимларда физик жараёнларнинг тадкиқот ишлари ҳиобланади. Шу билан биргаликда наноўлчамли нанокластер фазалар ва кўп қатламли тузилишларни олиш, Si ва GaAs асосида яратилган юпқа пленкалар, гетероструктуралар хамда янги дискрет ва интеграл курилмаларни яратиш, микроэлектрониканинг замонавий конструктив-технологик ечимлари интеграл схемалар асосий элементларининг геометрик ўлчамларини доимо камайтириш, хатто наноўлчамли тузилишгача ўтиш ва эксплуатацион параметрларини яхшилаш мухим муаммолардн бири ҳисобланади.
Мустакиллик йилларида мамлкатимизда физик электроника сохасини ривожлантириш борасида янги наноўлчамли тузилишлар ва кўп қатламли квант ўлчамли гетеро композицияларни олиш учун кичик энергияли ионли бомбардирлаш билан биргаликда МНЭ методлрига лохида эътибор каратилди. Бу борада кўп қатламли квант ўлчамли гетероструктура кўринишидаги янги материаллар ва уларга наноконтактларни олиш, ярим ўтказгичли труктуралар асосида янги турдаги сифатли асбоблар ва интеграл схемалар, хусусан, қисқа тўлкинли ва ионлвчи нурланишларнинг планар интеграл детекторлари, УБ нурланишли детекторлар, баллистик транзисторлар, интеграл схемалар ишлаб чиқишда мухим натижаларга эришилмоқда. Узбекистан Републикаси янада ривожлнтириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси асосида физик электрониканинг гетероэпитаксиал тизимлар ва наноўлчамли пленкаларни олиш хамда уларнинг шаклланиши ва қайта ишлаш жараёнида кечаётган физик жараёнларни ўрганиш, уларнинг ишчи функцияларини кенгайтириш масалаларини ҳал килишда мухим аҳамиятга эга.
Ҳозирги кунда жахонда ионлар имплантация қилинган бинар материалларни олиш технологиясини мукаммаллаштириш, янги ҳусусиятли структуралар олиш, уларни ишлаш самарадорлиниги ошириш имконини беради. Бу борада мақсадли илмий тадқикотларни, жумладан куйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш: Ar+ ионлари билан бомбардирлаш натижасида турли табиатли (металл қотишмалар ва ярим ўтказгичлар) турли кимёвий боғланишли (интерметалл, ковалентли, ионли) бинар материаллар сиртида бир компонентли наноўлчамли тузилмалар шаклланишининг асосий механизмларини аниклаш; А1+ ионларини имплантация килиб GaAs сиртида хосил килинган наноўлчамли фазаларнинг электрон ва кристалл тузилишини ўрганиш, кўп компонентали нанокристаллар ва нанопленкалар олиш учун ионлар имплантацияси ва кейинги киздириш оптимал режимларини аниқлаш; ионлар билан бомбардирлаш натижасида CoSi2 ва GaAs сиртида хосил килинган наноўлчамли структураларнинг электрон структураси (энергетик зоналар параметрлари ва валент электронларнинг зичлик ҳолати)ни тадқиқ килиш. Бу йўналишда олиб борилаётган илмий-тадқиқотлар ушбу дисертация мавзусининг долзарблигини изоҳлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Ўзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисидаги»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади Pd-Ba, CoSi2 ва GaAs юза қатламларининг кичик энергияли ионлар имплантацияси ва кейинги термик ва лазерли ишлов беришда модификацияланган механизмларнинг ҳамда наноўлчамли тузилмалар ҳосил бўлишининг ўзига хос хусусиятларини комплекс ўрганишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
узок вақт эксплуатация қилиш жараёнида Pd-Ba асосида ишлаб чиқилган стандарт катодларнинг ишдан чиқишининг физик механизмлари очиб берилган ва уларнинг сиртини Ва+ ионлари билан имплантация қилишга асосланган бир текис фаоллаштириш усули ишлаб чиқилган;
Pd ва Pd-Ba сиртида ҳосил бўлган нанокристалл фазаларнинг шакли ва ўлчамларининг сирт микрорельефига, ионлар энергияси ва дозасига боғликлиги аникланган: катта дозада имплантация қилинганда кристалл тузилишли майдонларнинг ҳосил бўлиш механизми юкори эҳтимоллик билан ионлар таъсирида материалнинг эриб кетишига олиб келувчи иссиқлик чўққиси (пики) вужудга келиши аникланган;
ионли бомбардирлаш (Ar+ ва 0+) ҳамда кейинги қиздириш усули билан CoSi2/Si (111) сиртида бир хил тартибда жойлашган CoSiO ва Si нинг бир жинсли наноўлчамли фазалари ва эпитаксиал нанопленкалари олинган хамда нанокристалли фазалар ўлчамларининг ионлар энергияси ва дозасига богликлиги аникланган;
Аг+ионлари билан бомбардирлаш натижасида турли кимёвий боғланишга (интерметалл, ковалент ва ион-ковалент) ва табиатга эга бўлган (Pd2Ba металл қотишма, CoSi2 ва GaAs яримўтказгичлар) материалларнинг сиртида бир компонентли наноўлчамли тузилмалар шаклланишининг асосий механизмлари аникланган;
GaAs ни Al+ионлари билан имплантация қилиш ва кетма-кет Т=850-900 К гача қиздириш натижасида 0=20 + 30 А қалинликдаги тақиқланган зона кенглиги бошқариладиган (Eg=l,4 + 2,4 эВ) Gal-xAlxAs (х=0 ч- 0,5) нанопленкасини олиш услуби ишлаб чиқилган;
Si-CoSi2-Si, CoSiO-CoSi2-Si, Ga-GaAs-Ge, GaAlAs-GaAs кўп қатламли тузилишларини олишнинг ионли бомбардирлаш ва кейинги қиздиришнинг оптимал шароитлари аниқланган ва уларнинг энергетик-зона диаграммалари қурилган.
Хулоса
Pd-Ba, CoSi2 ва GaAs юза қатламларининг кичик энергияли ионлар имплантацияси ва кейинги термик ва лазерли ишлов беришда модификацияланган механизмларнинг ҳамда наноўлчамли тузилмалар ҳосил бўлишининг ўзига хос хусусиятларини комплекс тадқиқ қилиш натижасида қуйидаги ҳулосалар қилинди:
1. Pd ва Pd-Ba га Ва' ионлари Е()=0,5-5 кэВ энергияда ва D=1015 см’2 дозада имплантация килинганда намуна сиртининг микрорельефига боғлиқ ҳолда турли шаклдаги ва ўлчамдаги нанокластерли фазаларнинг шаклланишига олиб келиши аниқланди. Хусусан, Pd-Ba га механик ишлов бериш изларининг мавжудлиги кенглиги 2-3 мкм бўлган Ва атомлари билан бойитилган тармоқланган чизикларнинг хосил бўлишига олиб келиши, D=DHac=6 1016 см-2 дозада Pd-Ba ва Рбларнинг сирти аник кирралар ва ўлчамлари 5-10 мкм дан ташкил топган катта донали PdBa ва Pd2Ba типидаги боғланишли блоклардан иборатлиги кўрсатилган.
2. Лазерли фаоллаштиришда Pd-Ba сирти тозалигини водород киритмасдан юқорироқ даражага етказиш ва иккиламчи электронлар эмиссияси коэффициентининг максимумларига ошириш мумкинлиги кўрсатилиб, Юкори вакуумда ва кислород атмосферасида фаоллаштирилган Pd-Ba сирти хамда профили бўйича Ва, О ва Pd атомлари жойлашиши модели ишлаб чиқилган.
3. Pd-Ba стандарт катодлари узок вақт (t>500 соат) эксплуатация қилинганда уларнинг ишдан чиқишига сабаб бўлувчи асосий механизмлари аниқланиб, бу катодларнинг сиртида 15-20 нм ўлчамли пуфакчалар кўринишидаги алоҳида нуксонли участкалар пайдо бўлиши кўрсатилган ва бу участкаларда С ва S атомлари концентрациясининг 10-15 ат.% гача ошиши ва асос атомларининг (Мо) пайдо бўлиши таъкидланган.
4. Турли калинликдаги (0=10-100 нм) CoSi2/Si (111) нанопленкалари учун Eg, X, суП1 ва р ларнинг қийматлари аниқланиб, CoSi2 пленкасининг ҲИЭ чиқиш зонаси чукурлиги 80-100 А ни ташкил этиши ва Si—CoSi2—Si нанопленкали тизимини шакллантириш учун ионли бомбардирлаш ва кейинги қиздиришнинг оптимал режимлари аникланган.
5. Аг ионлари билан бомбардирлаш натижасида турли табиатли ва кимёвий боғланишли (Pd2Ba металл котишмаси, CoSi2, GaAs ярим ўтказгичлари) пленкалар сиртида бир компонентли наноўлчамли структуралар шаклланиш механизмлари ишлаб чиқилган.
6. Нурланишнинг паст дозасида (D<1015 см'2) нанокристалл фазалар, катта дозасида (D>21016 см'2) эса Gaoi5Al0,5As турдаги нанопленка хосил бўлиши ва имплантациядан кейин 850-1000 К ораликда қиздириш ҳисобига х нинг қийматини 0,5 дан 0,2 гача ўзгартириш мумкинлиги таъкидланган.
7. Ионлар билан бомбардимон килиш орқали яримўтказгичлар сиртида хосил қилинган бир ва уч компонентой наноўлчамли структураларнинг тақиқланган зона кенглиги ва валент электронларнинг зичлик ҳолати баҳоланди, хусусан, нанокристаллар сирт ўлчамларининг ~5(Н60 нм дан 10^-15 нм гача камайиши натижасида Si такиқланган зонаси кенглиги 1,2 дан 1,5 эВ гача, CoSiO - 2,4 дан 2,8 эВ гача, Gai.xAlxAs - 2,4 дан 2,9 эВ гача ортиши кўрсатилган.
8. Тақиқланган зона кенглиги бошқариладиган Gal-xAlxAs наноструктураларни олишнинг оптимал шароитлари (ионли бомбардирлаш, қиздириш) Si/CoSi2/Si намунасининг наноэпитаксиал гетероструктуралари металл базали транзисторларни ишлаб чикишга имкон берган.

1-41 110 0

Кимё корхоналаридаги ростланадиган электр юритмали ҳайдовчи машиналарнинг энергия тежамкор иш режимлари

Шукурилло Усмонов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жахонда ишлаб чиқариш соҳаларида технологии машиналарни узлуксиз ва сифатли электр энергия билан таъминлаш самадорлигини ошириш хамда энергия ва ресурс тежамкор иш режимларини яратишга каратилган тадкикотлар мухим ахамият касб этмокда. Шу жихатдан, кимё саноати корхоналаридаги технологик линиялар ва ҳайдовчи машиналарни замонавий электр механик, ярим ўтказ-гичли ўзгарткичлар, автоматик назорат ва бошқаришнинг микропроцессорли воситалари ёрдамида энергия самарадорлигини оширишга алохида эътибор қаратилмокда. Ривожланган мамлакатларнинг «кимё корхоналарида кенг қўлланиладиган ҳайдовчи машиналар ва уларнинг электр юритмаларини истеъмол қилинаётган куввати, ўрнатилган кувватга нисбатан ортиши 40...50% ни ташкил этиши сабабли, ҳайдовчи машиналарни тежамли иш режимларини таъминлаш хамда юритма двигатели айланиш тезлигини ўзгартириш оркали ортиқча энергия истеъмолини сезиларли даражада камайтиришга эришилади»1.
Жахонда кимё саноат корхоналарида ростланадиган электр юритмали хайдовчи машиналарнинг энергия ва ресурс тежамкор режимларини таъминловчи техник воситалар ва технологияларни ишлаб чикишга алохида эътибор қаратилмокда. Ушбу соҳада, жумладан, частотавий ростланадиган электр юритмали насосларнинг энергия тежамкор технологияларини ишлаб чикиш, компрессорлар, вентиляторлар ва уларнинг электр юритмаларини энергия самарадор иш режимларини ишлаб чикиш, асинхрон двигателдаги электр куввати исрофини энг паст кийматли вентилятор юкламага эга энергия тежамкор юритмани яратиш йўналишларида амалга оширилаётган илмий-тадқиқот ишлари мухим вазифалардан бири ҳисобланади.
Республиками мустақилликка эришгач иктисодиётнинг мухим тармоғи бўлган энергетика соҳасини сифат жиҳатидан ривожлантириш ва замонавий талаблар асосида соҳанинг техник-технологик даражасини юксалтиришга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада, саноат корхоналарида хайдовчи машиналарни автоматик бошкариладиган электр юритмаларининг янги тури ва схемаларини ишлаб чикиш бўйича сезиларли натижаларга эришилди. Шу билан бир каторда, жумладан, кимё корхоналаридаги хайдовчи машиналарнинг энергия истеъмолини камайтириш усуллари хамда энергия ва ресурс тежамкор иш режимларини таъминловчи ростланадиган электр юритманинг тузилмавий схемалари, бошқариш алгоритмларини такомиллаштириш талаб этмокда. 2017-2021 йилларда Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегиясида «...иқтисодиётда энергия ва ресурслар сарфини камайтириш, ишлаб чикаришга энергия тежайдиган технологияларни кенг жорий этиш,...»2 бўйича вазифалари белгиланган. Мазкур вазифани амалга ошириш, жумладан, кимё корхоналаридаги технологик ва хайдовчи машиналарнинг энергия тежамкор иш режимларидаги энергетик мувозанатни таъминлаш, қувват исрофини мақбуллаш усулларини такомиллаштириш, частотавий ростланадиган электр юритманинг тузилмавий схемаси, экстремал бошқариш алгоритмини ишлаб чикиш мухим масалалалардан бири хисобланади.
Узбекистан Республикаси Президентининг 2017 йил 7 февралдаги ПФ-4947-сон «Узбекистан Республикасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги Фармони, Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сон «2015-2019 йилларда иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия сарфи ҳажмини қисқар-тириш, энергияни тежайдиган технологияларни жорий этиш чора-тадбирлари дастури тўғрисида», 2017 йил 26 майдаги ПҚ-3012-сон «2017-2021 йилларда қайта тикланувчи энергетикани янада ривожлантириш, иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий сохада энергия самарадорлигини ошириш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги Қарорлари хамда мазкур фаолиятга тегишли бошқа меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади кимё корхоналаридаги ростланадиган электр юритмали хайдовчи машиналарнинг энергия тежамкор режимларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
насослар, вентиляторлар ва компрессорларнинг энергия тежамкорлик иш режимлари, ростланадиган электр юритмаларнинг тузилмавий схемалари ва бошқариш алгоритмлари ишлаб чикилган;
насос станциялари самарали тузилмасини яратиш учун сув узатишдаги мувозанатни таъминлаш асосида насослар гуруҳи куввати исрофини частотага хамда насослар сонининг ўзаро нисбатига богликлиги аникланган;
вентиляторли юкламалар учун экстремал бошқариш тизими асосида энергия тежамкор частотавий ростланадиган асинхрон электр юритманинг схемаси такомиллаштирилган;
катта инерцияли вентиляторни ишга тушириш тезланишидаги двигател исишини камайтириш учун частотавий бошкариш асосида двигател кучлани-шининг киймати ва частотасининг аналитик богланиши ишлаб чикилган.
Хулоса
«Кимё корхоналаридаги ростланадиган электр юритмали хайдовчи машиналарининг энергия тежамкор иш режимлари» мазусидаги техник фанлар фалсафа доктори (PhD) диссертацияси мавзуси бўйича олиб борилган тадкикот натижалари асосида куйидаги хулоса такдим этилган:
1. Насос ишчи ғилдиракни йўниш, энергия тежамкор асинхрон двигател-лардан фойдаланиш, насос кувватнинг технологик жараён талабларига мувофиклаштириш, насосни айланиш тезлигини ростлашни оркали насослар ва уларнинг электр юритмаларини энергия ва ресурс тежамкор режимларини ишлаб чикилган. Ростланадиган юритмали насослар гуруҳининг гидравлик кувватни исрофини тахдил килиш ва хисоблаш асосида, арзон курилма ва кам энергия сарфли энергия самарадор насос станциясининг янги тузилмаси ишлаб чикилган. Натижада насос курилмалари учун электр энергия сарфини 35...40% га камайтириш имкони яратилган.
2. Ҳавони сиқувчи турбокомпрессорлар ва уларнинг электр юритмаларини ишлаш самаралилигини орттириш мақсадида компрессорни чукур дрос-селлашга ўтказиш, механизм унумдорлигини ростлаш диапазонини кенгайтириш, хаво ўтказиш тармоғидаги босимни гурухли ростлашни жорий этиш ва юқори кучланишли синхрон электр юритмани равон ишга туширишни таъминлаш усули ишлаб чикилган. Натижада компрессор курилмалари учун электр энергия сарфини 10... 15% га тежаш имкони таъминланган.
3. Вентиляторлар ва уларнинг электр юритмаларини энергия самарадор режимлари, жумладан, капа инерция моментли вентиляторларни частотавий ишга тушириш; грануляция ва градирня вентиляция курилмалари, корхона қозонхонасининг тутун юткич ва пуфловчи вентиляторларининг унумдорлиги-ни частотавий ростлаш ишлаб чикилган ва жорий этилган. Натижада грануляция ва градирня вентилятор усканаларининг истеъмол кувватни деярли икки мартага, козонхона курилмаларидаги вентиляторларнинг кувватини 20...25% га камайтириш имкони берилган.
4. Экстремал ростлаш блокига эга бўлган, хозирда серияли ишлаб чиқарилаётган электр юритма асосида, вентиляторли юклама учун, энергия тежовчи частотавий ростланадиган электр юритма схемаси такомиллаш-тирилган. Бу электр юритма тизими, сезиларли энергия тежаш ва динамик хусусиятларга эришиш имконини беради.
5. Турбомеханизмлардаги унумдорлик ва босимни ростлашдан олинадиган иқтисодий самарадорликни аниқловчи, электр энергиями тежаш, ресурс тежамкорлиги ва технологии самарани хисобга олувчи услубиёт таклиф этилган ва у корхонанинг амалдаги козонхона цехидаги частотавий ростланадиган электр юритмада жорий этилган.
6. Тадқиқот натижалари «Farg'onaazot» АЖда частотавий ростланадиган асинхрон электр юритмали насослар, насос станциялари, вентиляторлар хамда компрессорлар ва уларнинг синхрон двигателли юритмалари учун энергия ва ресурс тежамкор иш режимлари жорий этилган. Илмий-тадқиқот натижаларининг қўлланилиши корхонадаги хайдовчи машиналарнинг электр истеъмолини 6% га камайтириш имконини берган.

1-56 44 0

Иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ёқилғи-энергетика мажмуасини иқтисодий-экологик ривожлантириш

Шоҳиста Муратова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон энергетик салоҳиятининг тахлили шуни кўрсатмокдаки, сўнгги йилларда ёқилғи-энергетика балансида кўмир улушининг ортиши кузатилиб, 2006 йилдаги 26%дан 2030 йилда 29%га ошиши прогноз килинмокда. Бир қатор мамлакатларда кўмир нархи нефть ва газга нисбатан анча паст бўлиб, электр энергиясининг кўмир ҳисобига ишлаб чиқариладиган улуши АҚШда 52%ни, Гсрманияда 53%ни, Хитойда эса 78%ни ташкил этади. Истиқболда энергия рссурсларининг анъанавий турлари (нефть, газ ва кўмир) етакчиликни сақлаб қолади ва 2006-2030 йиллар даврида уларга бўлган талаб даражаси 79%гача ўсиб, жумладан кўмирга бўлган талаб 35%ни, газга 24%ни ва нефтга 20%ни ташкил этади.
Мустақиллик йилларида саноат тармоқларининг юқори суръатларда ривожланиши ёқилғи-минсрал хомашс ресурсларига бўлган талабнинг ошиб боришини ва уларни кўп микдорда қазиб олинишини тақозо этди. Бугунги кунда ёқилғи-энсргстика мажмуасини иқтисодий-экологик ривожлантириш борасида ўз счимини кутаётган муаммолар мавжуд бўлиб, жумладан ёқилғи рссурларини казиб олишнинг кон-техник шароитларини яхшилаш ва табиий муҳит ҳолатини эътиборга олган холда рссурслардан мажмуавий фойдаланиш орқали фаолиятнинг иқтисодий-экологик интсграциялашувини таъминлаш долзарб масалалардан ҳисобланади. Мамлакатимизда хар йили энергетика ссктори хавога ўртача 65 минг тонна олтингугурт газини чиқаради, бу саноат иншоотлари чикарадиган чиқиндиларнинг 58,8%ни ва умумий олтингугурт гази чиқиндисининг 30,7%ни ташкил этади. Агарда ёқилғи-энсргстика балансида истиқболда кўмир улушининг ошишини эътиборга олсак, ифлосланиш жараёни янада кескин ортиши кузатилади2. 2017-2021 йилларда Узбекистан Рсспубликасини ривожлантиришнинг бсшта устувор йўналишлари бўйича Ҳаракатлар стратсгиясида «...саноатни юкори технологияли қайта ишлаш тармоқларини, энг аввало, маҳаллий хомашё рссурсларини чуқур қайта ишлаш асосида юкори қўшимча қийматли тайёр маҳсулот ишлаб чиқариш бўйича жадал ривожлантиришга қаратилган сифат жиҳатдан янги боскичга ўтказиш орқали янада модернизация ва диверсификация қилиш»3 бўйича устувор вазифалар бслгиланган. Ушбу вазифаларнинг самарали ҳал этилиши иқтисодиётни модернизациялаш шароитида ёқилғи-энсргетика мажмуасини иқтисодий-экологик ривожлантиришни тақозо этади.
Жаҳон амалиётида тўпланган илғор хорижий тажрибадан кслиб чиқиб, республика ёқилғи-энсргетика мажмуаси фаолиятини иқтисодий-экологик жиҳатдан ривожлантиришнинг илмий асосларини такомиллаштириш талаб этилмокда. Яъни, хорижий мамлакатлар тажрибалари асосида мамлакатимиз ёқилғи-энсргстика мажмуаси фаолиятининг иқтисодий-экологик интеграция-лашувини таъминлаш бўйича илмий асосланган таклиф ва тавсиялар ишлаб чиқиш бугунги куннинг долзарб масалаларидан ҳисобланади.
Узбекистан Рсспубликаси Президснтининг 2017 йил 7 фсвралдаги ПФ-4947-сонли «Узбекистан Рсспубликасини янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси тўғрисида»ги, 2015 йил 4 мартдаги ПФ-4707-сонли «2015-2019 йилларда ишлаб чиқаришни таркибий ўзгартириш, модернизация ва диверсификация қилишни таъминлаш чора-тадбирлари дастури тўғрисида»ги фармонлари, Вазирлар Маҳкамасининг 2013 йил 6 июндаги 161-сонли «2013-2018 йиллар даврида кўмир саноати корхоналарини модернизациялаш, техник ва технологик жиҳатдан қайта жиҳозлаш ҳамда уни мувозанатли ривожлантириш дастурини тасдиқлаш тўғрисида»ги карори ва бошка меъсрий-хукукий хужжатларда бслгиланган вазифаларни амалга оширишда ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат килади.
Тадқиқотнинг мақсади иктисодиётни модернизациялаш шароитида ёқилғи-энсргстика мажмуасининг кўмир саноат тармоғини иқтисодий-экологик жиҳатдан ривожлантириш бўйича илмий асосланган таклиф ва амалий тавсиялар ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотнинг илмий янгилиги куйидагилардан иборат:
ёқилғи-энсргстика мажмуаси корхоналарининг интеграциялашган иқтисодий-экологик фаолиятини такомиллаштиришнинг босқичли механизми таклиф этилган;
интеграциялашган иқтисодий-экологик фаолият чора-тадбирларини ишлаб чиқишда экологик дастурлаштириш субъсктлари ва табиий муҳит муносабатларини мувофиқлаштириш тузилмаси такомиллаштирилган;
кўмир конлари рссурсларидан мажмуавий фойдаланишда экологик, иқтисодий, ижтимоий омилларни ўзаро боғлаш ва иқтисодий-экологик самарадорликни максималлаштириш модели ишлаб чиқилган;
энсргокимёвий ресурс мажмуаси фаолиятини ривожлантиришнинг ташкилий-иқтисодий мезонлари ишлаб чиқилган.
Хулоса
Диссертация ишини бажариш натижасида куйидаги хулосаларга келинди:
1. Мамлакатимиз муҳим иқтисодий секторларидан ифлослантирувчи чиқиндиларнинг атроф-муҳитга ташланишининг умумий улушида электроэнергетика тармоги 33%, нефть хамда газ сектори 31%ни ташкил этади. Ҳар Йили энергетика сектори хавога ўртача 65 минг тонна олтингугурт гази чиқиндисини чикаради. Бу эса, бутун саноат иншоотлари чиқарадиган чиқиндиларнинг 58,8%ни ҳамда умумий олтингугурт гази чиқиндисининг 30,7%ни ташкил килади. Мамлакатимиз ёкилги-энергетика балансида кумир улушининг ошиши ва уни фаол ишлатиш борасидаги мақсадларни эътиборга олсак, ифлосланиш даражаси янада ортиши мумкин.
2. Кўмир саноати ЁЭМнинг алохида тармоги сифатида нефть ва газ саноати, электр энсргетикаси билан боғлиқликда бўлиб, ўзининг ривожланиш стратсгиясини электр станцияларида ёқилғи истеъмоли самарадорлигига мувофик тарзда олиб бормокда. Сўнгги йилларда кўмир саноати қазиб олиш хажмларининг турғун суръатлари ва махсулот рсализацияси, шунингдек, асосий иқтисодий хамда молиявий кўрсаткичларнинг тургун динамикаси билан тавсифланади. Миллий иқтисодиётимиз ривожида ЁЭМнинг кўмир саноат тармоги стакчи ўринни эгаллаб, унинг истиқболда ёкилги-энергетика балансидаги улушини ошириш заруратини эътиборга олсак, тармоқни иқтисодий-экологик ривожлантириш-нинг оптимал вариантларини ишлаб чиқиш мақсадга мувофиқ.
3. ЁЭМнинг кўмир саноат тармоги иктисодий-экологик ривожланишини назарий-услубий жиҳатдан баҳолашда ва иктисодий-экологик тизим сифатида фаолият юритишида иктисодий-экологик дастурлаштиришдан фойдаланиш мақсадга мувофиқ. Ушбу масалага бу тарзда ёндашув кўмир саноатининг баркарор ривожланишини таъминловчи чора-тадбирлар тизими салбий экологик экстсрналийларни бартараф этишга каратилганлиги, дастурлаштириш тармоқ фаолиятининг кўрсаткичларини яхшилашга имкон бсриши, экологик шароитни яхшиловчи янги технологик жараснларга ўтишни тезлаштиришга каратилганлигини эътиборга олиб, иктисодиётни модернизациялашда тармоқ фаолиятини ҳам иқтисодий, хам экологик ривожланишини фаолият натижаларини олдиндан кўра билиш оркали амалга оширилишини таъминлайди.
4. Иктисодиётни модсрнизациялаш шароитида ЁЭМнинг кўмир саноат тармогини иктисодий-экологик жихатдан ривожлантиришда экологик мувофиклаштириш хамда иктисодий самарадорликни ошириш дастурини ишлаб чиқиш ва уни жорий этиш мсханизмларини қўллаш муҳим аҳамият касб этади. Тадқиқот натижалари асосида таклиф этилаётган иктисодий-экологик дастурлаштириш тизимидан амалиётда фойдаланиш бслгиланган чора-тадбирлар тизими оркали салбий экологик экстсрналийларни бартараф этишга, макро- ва микроиқтисодий кўрсаткичлар яхшиланишига туртки бсришига, экологик ҳолатни тубдан яхшиловчи янги технологик жараёнларга ўтишни тезлаштиришга йўналтирилган.
5. ЁЭМнинг кўмир саноат тармоги фаолиятини ривожлантиришни иктисодий-экологик жихатдан баҳолаш тармоқни иктисодий-экологик ривожлантириш алгоритми асосида соддалаштирилган блок-схема кўринишида шакллантирилиб, у танлаб олинадиган устуворликлар ва макроиқтисодий омилларнинг ўзгаришини хисобга олади ва тармоқнинг ривожланиш йўналишларини иктисодий-экологик асослаш имконини бсрди.
6. Ёқилғи-минсрал хомашё рссурсларидан фойдаланишни экологиялаштириш, яъни казиб олиш ва кайта ишлаш фаолиятини мономаҳсулот ишлаб чиқаришдан полимахсулот ишлаб чиқаришга ўтказиш учун етарлича салоҳият мавжуд. ЁЭМ тармоқлари фаолиятини экологиялаштириш мамлакат экспорт салоҳиятини оширишда истиқболли йўналишлардан бири бўлиб, тармоқ корхоналарининг иктисодий-экологик самарадорликка эришишида туртки бўлиши табиий.
7. Кўмир конлари хомашёларидан мажмуавий фойдаланишнинг иктисодий-экологик самарадорлигини ошириш, рссурслардан мажмуавий фойдаланишнинг иктисодий-экологик самарадорлигини бахолаш моделини қўллашда «Узбсккўмир» АЖ фаолиятини такомиллаштириш, иктисодий-экологик самарадорлигини ошириш борасида янги лойиҳаларни жорий этиш имкониятини бсрди. Рссурслардан мажмуавий фойдаланишнинг иктисодий-экологик самарадорлигини бахолаш модели асосида қабул қилинган лойиҳанинг рснтабсллик даражаси 67,6 фоизни ташкил этди ва 117,9 млн. сўм иқтисодий самарадорликка эришиш имконини берди.
X. Фаолиятни иқтисодии-экологик жиҳатдан интсграциялаш юзасидан кўмир қазиб олиш корхоналари ва кўмир ёкилғиси ҳисобига ишловчи иссиклик электр станциялари фаолиятининг экологик трансформацияси бўйича лойиҳа, яъни энсргокимёвий ресурс мажмуаси фаолиятини ривожлантиришнинг ташкилий-иктисодий мсзонлари хомашёнинг импорт бўйича сотиб олинишини қисқартириш, зарурий маҳсулотлар олиниши ҳисобига чикиндиларни хисобдан чиқариш, кўмир қазиб олинадиган ва ундан фойдаланиладиган минтақанинг экологик шароитини яхшилашга хизмат қилади. Тадқиқот давомида кўмир қазиб олиш ва ундан самарали фойдаланишнинг ташкилий-иқтисодий мезонлари тармоқни модернизациялаш ва уни мувозанатли тартибда ривожлантиришнинг прогноз кўрсаткичларини таҳлил қилинишида қўлланилиб, прогноз кўрсаткичлари бўйича лойиха харажатларининг қопланиш муддати 3,9 йилни ташкил этди ва 103,3 млрд.сўм микдорида иқтисодий самара бсриши аниқланди.
9. Кўмир саноатининг иқтисодий-экологик ривожланишига таъсир кўрсатувчи омилларни хисобга олган холда 2040 йилга қадар прогноз кўрсаткичлари ишлаб чиқилди. Кўмир саноатини ўрта ва узок муддатли ривожлантиришнинг прогноз кўрсаткичлари асосида тармокнинг иктисодий-экологик ривожланиши учун қатор чора-тадбирлар ва механизмлар ишлаб чиқилди.

1-47 59 0

Ион бомбардимон усули билан Мо ва Si сиртида ва сирт ости соҳаларида ҳосил қилинган наноўлчамли тузилмаларнинг шаклланиш қонуниятлари ва электрон хусусиятлари

Ёқуб Эргашов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Жаҳон микёсида бугунги кунда жадал ривожланаётган физик электроника соҳасида истиқболли йўналишлардан бири наноматериаллар шаклланишида ўлчамга боглиқлик хусусияти, электрон тузилмаларпипг оптик, электр, магнит ва бошқа хусусиятларининг боғликлиги бўйича тадкиқот ишлари ҳисобланади. Бу хисобдан ўлчамлилик эффектный материалларнинг табиатига боғлиқлиги ва бу хусусият кам наноўлчамдаги металларга яримўтказгич хусусиятини содир қилиши, яримўтказгичларда эса ўлчамнинг кичиклашиши уларнинг тақиқланган зона кенглигига боғлиқлигини тадқик қилиш асосий вазифалардан бири хисобланади.
Мустакиллик йилларида мамлакатимизда физик электроника сохасини самарали ривожлантириш борасида физик кимёвий ходисалар ва жараёнларни камраб олган электрон асбобларнинг хар хил турларини яратишда фундаментал ахамиятга эга бўлган тадқиқотларга алоҳида эътибор қаратилди. Бу борада соҳанинг амалиётда ишлатиладиган маълум электрофизик хоссаларга эга бўлган сифатли янги материаллар базасини мустаҳкамлаш ҳамда замонавий талаблар асосида кристалларга қўшимча элементлар киритиш йўли билан сифатини ошириш, уларнинг олиш технологияларини мукаммаллаштириш борасида сезиларли натижаларга эришилмокда. Узбекистан Республикаси янада ривожлантириш бўйича Ҳаракатлар стратегияси асосида физик электрониканинг нано- ва микроэлектроника сохасида ишлаб чиқарилаётган элемент базалари функцияларини кенгайтириш муаммоларини хал килиш, уларни кенг кўламда қўлланишини таъминлаш учун мухим ахамиятга эга.
Ҳозирги кунда жахонда наноўлчамли тузилмаларнинг шаклланиш қонуниятлари ва электрон хусусиятларини тадкиқ қилиш, кремний асосидаги структураларнинг металлар адгезиясини ошишриш ва контакт электр қаршилигини кескин камайтириш, ишлаш барқарорлигини таъминлаш имконини беради. Бу борада максадли илмий тадкиқотларни, жумладан қуйидаги йўналишлардаги илмий изланишларни амалга ошириш: хар хил энергиялар ва дозаларда метал ионларини имплантация қилиш; металл ионлари билан бомбардимон қилиш ва кетма-кет қиздириш ёрдамида яримўтказгичларда наноўлчамли фазалар ҳосил бўлишининг асосий механизмлари ва қонуниятларини ўрганиш; юпқа оксид қатлами билан қопланган Si ни кисман зарядланган металлар билан чанглатишнинг ўтиш қатламлари шаклланишига таъсирини тадқик қилиш. Бу йўналишда олиб борилаётган илмий-тадқиқот ишлари ушбу диссертация мавзусининг долзарблигини изохлайди.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрдаги ПҚ-1442-сон «2011-2015 йилларда Узбекистан Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги Қарори ва 2017 йил 17 февралдаги ПҚ-2789-сон «Фанлар академияси фаолияти, илмий тадқиқот ишларини ташкил этиш, бошқариш ва молиялаштиришни янада такомиллаш-тириш чора-тадбирлари тўғрисидаги»ги Қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли бошка меъёрий-ҳуқуқий ҳужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадқикоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг макса ди эпитакция ва ион имплантация усуллари билан Мо ва Si монокристаллари асосида наноўлчамли тузилмалар ва кўп қатламли тизимлар олиш, уларнинг шаклланиш қонунларини ўрганиш, физик механизмларини очиб беришдан иборат
Тадқиқотнинг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
Nb+ ионларини имплантация қилиш ва кейинги киздиришда Мо нинг сирт ости қатламларида Nb+Mo туридаги интерметал ҳосил бўлиши Мо Ферми сатҳининг куйи қисмида ниобийнинг 4d электронлари зонасини ҳосил бўлиши ва натижада Мо валент электронларининг ҳолат зичлиги ўзгариши билан боғлиқлиги очиб берилган;
Мо га Ва ионлари имплантация килинганда интерметалл боғланиш ҳосил бўлмаслиги, аммо чиқиш ишининг камайиши ва юза ости катламлари атом зичлигининг ошиши натижасида иккиламчи ва фотоэлектронларнинг эмиссия эффективлиги 2 ва ундан ортиқ ошиши экспериментал аниқланган.
Si сирт ости қатламларида ион имплантация ва кейинги киздириш жараёнида MeSi2 нинг наноўлчамли фазалари ва катламлари шаклланишининг асосий қонуниятлари аникланган, шунингдек уларнинг ўлчамлари ва энергетик зона параметрларини баҳолашнинг ўтаётган ёруғлик интенсивлиги ўзгаришига асосланган усули ишлаб чикилган;
Si сиртига Ог4 ионларини имплантация килиш усули билан турли қалинликлардаги (d~20-100A) тақикланган зона кенглиги 8,5-9 эВ бўлган бир жинсли SiC>2 нинг поликристалл наноплёнкаси олиш технологияси ишлаб чикилган;
чангланаётган металл (А1) атомлари оқими таркибида бир неча фоиз тезлашган ионлар (Ео=1-2 кэВ) мавжудлиги Si сиртидаги окис плёнканинг тўлиқ бузилишига, ўтиш қатлами ҳосил бўлишига, кремний тагликларда металлар адгезияси ошишига ва контакт электр каршилигининг кескин камайишига олиб келиши асосланган;
умумий қалинлиги 40-50 нмдан ошмайдиган наноўлчамдаги икки қатламли MeSi2/Si/MeSi2/Si тизимини ҳосил килиш усули ишлаб чикилган ва сиртдаги CoSi2 плёнкасининг қалинлиги 3-5 нм, сирт остидаги плёнка қалинлиги эса 10-12 нм, MeSi2 катламлари орасидаги Si плёнкасининг қалинлигини 10-20 нм ни ташкил этиши кўрсатилган.
Хулоса
Эпитаксия ва ион имплантация усуллари билан Мо ва Si моно-кристаллари асосида наноўлчамли тузилмалар ва кўп қатламли тизимлар олиш, уларнинг шаклланиш қонунларини ўрганиш, физик механизмларини тадкик килиш натижасида куйидаги ҳулосалар килинди:.
1. Nb' ионларини Мо га имплантация килинганда ва кейинги қиздиришда панжара тугунларидаги айрим Мо атомлари ўрнини Nb атомлари эгаллаши туфайли Nb+Mo интерметаллид богланишнинг нанокристалл фазалари ҳосил бўлиши, Ва* ионлари Мо га киритилганда интерметаллид боғланиш ҳосил бўлмаслиги аниқланган.
2. Nb+Mo интерметаллид ҳосил бўлиш жараёнида Мо нинг юза ости катламлари атом зичлиги амалда ўзгармайди, юзанинг чиқиш иши е<р эса бироз (~0,1 эВ) камайиши ҳисобига Nb+Mo нанофазалари ва қатламларининг мавжудлиги молибденнинг 8m ва Y сини сезиларли ўзгартирмаслигини
таъкидлаш мумкин.
3. Кристаллдан ўтаётган ёруғлик нурлари интенсивлиги унинг энергиясига (тўлқин узунлигига) боғлиқлигини ўрганиш яримўтказгичлар ва диэлектриклар юзасининг янги нанофазалар билан копланиш даражасини баҳолаш ва текширилаётган материалнинг ҳар хил чуқурликларида жойлашган наноўлчамли тузилмаларнинг тақиқланган зонаси кенглигини аниклашнинг самарали усули эканлиги аниқланган.
4. Me* ионларини имплантация килиш усулида Si нинг юзасида ва юза ости қатламларида MeSi2 нанофазалари ҳосил бўлиши, CoSi2/Si тузилмаси чегарасида эса қалинлиги 100-120 А бўлган ўтиш қатлами шаклланиши, CoSi2/Si гетеротузилма чегарасида зона чеккаларида рўй берадиган ДЕС ва ДЕУ узилишларнинг қийматлари аниқланган.
5. Ионларнинг дозаси ўгармас бўлганда Si нинг ҳар хил чуқурликларида ҳосил қилинган MeSi2 нанокристалларининг ҳажмлари бир хил бўлиши, Si нинг юза остида хар хил чукурликларда жойлашган (l-2)10'IS см3 ўлчамли CoSi2 НК фазалари тақиқланган соҳаси кенглиги 0,8-0,9 эВ атрофида бўлиши кўрсатилган.
6. Кичик энергияли О2+ ионларини катта доза (D>61016 см'2) билан Si га киритиш ва кейинчалик киздириш усули билан SiO2 нинг яхлит бир жинсли пленкаларини хосил килиш мумкинлиги, ионлар энергиясини 1 кэВ дан 5 кэВ гача ўзгартириб, қалинлиги d=25—100 А оралиқда бўлган SiO2 пленкалари олинган. SiO2/Si пленкасининг тақиқланган соха кенглиги 8,5-9 эВ. D=810l5-21016 см'2 дозаларда олинган CoSi2 ва SiO2 пленкаларда бир хил тартибда жойлашган ва зичлиги 1010-10и см'2 бўлган кремнийнинг наноўлчамли кристаллари мавжудлиги кўрсатилган.
7. Электрон нурли плазмали пуркаш таркибида тезлаштирилган АГ ионлари мавжудлиги (~2-3%) Si-0 богланишнинг узилиши ва кислороднинг чикиб кетишига, Al нинг сиртга адгезиясининг яхшиланишига хамда контакт электр каршилиги 8-10 марта камайишига олиб келиши кузатилган.
8. Ион имплантация усули билан MeSi2/Si/McSi2/Si туридаги НК ни қатламли нанотизим хосил қилиб, Si юзасида ва ҳар хил чукурликда MeSi2 наноқатламларини ҳосил қиладиган ион имплантация ва киздиришнинг оптимал режимлари аниқланган.
9. Si нинг орка томонидан тагликка олдиндан керакли аралашмани ион имплантация усулида киритишга асосланган легирлаш усули тавсия қилинган. Жумладан, Si/Mo тизимини фосфор билан легирлашда энг оптимал шароитлар: Е0=4-5 кэВ, D=10I7cm‘2, қиздириш температураси Т=1 ООО К.
.

1-45 103 0

Информацион – бошқарув тизимларидаги ўлчаш ахборотларини ишончлилаштириш

Барнохон Темербекова

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Дунёда ишлаб чиқариш саноати фаолияти ва технологии жараёнларни назорат қилиш ҳамда бошқаришнинг ўзига хос хусусиятлари, дунё микёсидаги мураккаблик, физик-кимёвий ўзгаришларнинг юз бериш тезлигининг юқорилиги ўлчаш ахборотларининг ишончлилигини таъминлашни талаб этади. Технологии бирламчи ўлчаш ахборотлари, статистии маълумотлар, энспертларнинг тўпланган тажрибаларидан иборат бўлган ахборот оқимлари мураииаб динамин объентларнинг тўхтовсиз ва тўғри ишлашини таъминлаш мансадида уларнинг холатларини назорат қилиш ва бошнариш жараёнлари самарадорлигини белгилаб бериш ва информацион-бошқарув тизимларида ахборотларни ишончли, анин ва тўлиқлилигини таъминлаш мухим вазифалардан бири бўлиб нолмонда.
Республикамиз мустақилликка эришганидан буен технологик жараёнларни ва ишлаб чиқаришнинг юкори самарадорликка эга бўлган бошқариш тизимларини яратишда ахборотлар ишончлилигининг микдорий баҳоси ва доимий назорати, ахборот бошқарув тизими функционал турғунлигининг асосий кўрсаткичлари сифатида йўналтирилган меъёрий-техник ҳужжатларда мувофиқ тадбирларни самарали ташкил килиш юзасидан кенг, муайян натижаларга эришилди. Бу борада, жумладан ишлаб чиқаришнинг турли соҳаларидаги объектларда информацион-бошқарув тизимида ўлчаш ахборотларини ишончлилигини таъминлаш, бошқариш жараёнларини интеллектуаллаш ва жараёнларни бошқаришнинг интеллектуаллаш воситаларини алохида таъкидлаш мумкин.
Жахонда ишлаб чиқаришнинг технологик жараёнларида ахборотлар ишончлилигининг талаб этиладиган даражасини таъминлашнинг мураккаб илмий-техник муаммоси, нотўғри маълумотлар билан курашишнинг муҳандислик усуллариниишлаб чиқиш, информацион-бошкарув тизимида ўлчаш ахборотини ишончлилигини таъминлаш усуллари ва алгоритмларини ишлаб чиқиш муҳим ахамият касб этмокда. Бу борада ўлчаш ахборотлари ишночлилигини таъминлашнинг замонавий ҳолатини тахлил килиш ва кейинги ривожланиш тенденциясини аниқлаш ҳамда, ўлчаш ахборотлари назарияси ва амалиётини такомиллаштириш, ахборот-бошқарув тизимидаги ўлчаш ва ишлаб чиқариш технологик ахборотлари ишончлилигини таъминлашнинг илмий-услубий асосларини ишлаб чиқиш, ортиқчалилик асосида маълумотларни узатиш аниқлигини назорат килиш, ахборот бошқарув тизимидаги техник-иқтисодий кўрсаткичлар ҳисобининг тўғрилигини таъминлаш алгоритмларини ишлаб чикиш кабилар долзарб вазифалардан хисобланади.
Ўзбекистон Республикаси Президентининг 2013 йил 27 июндаги ПҚ-989-сон «Ўзбекистон Республикаси Миллий ахборот-коммуникация тизимини янада ривожлантириш чора-тадбирлари ҳақида» ва 2010 йил 15 декабрь ПҚ-1442 сон «2011-2015 йиллардаЎзбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йўналишлари тўғрисида»ги қарори ҳамда мазкур фаолиятга тегишли барча меъёрий-ҳукуқий хужжатларда белгиланган вазифаларни амалга оширишга ушбу диссертация тадкиқоти муайян даражада хизмат қилади.
Тадқиқотнинг мақсади информацион-бошқарув тизимлари иерархиясининг турли сатҳларида айланиб юрувчи бирламчи ўлчаш ва иккиламчи ишлаб чиқариш технологии ахборотлари ишончлилигини таъминлашдан иборат.
Тадқиқотнинг илмин янгилиги куйидагилардан иборат:
информацион-бошқарув тизимига ахборотларни киритиш босқичида ўлчаш ахборотларининг талаб этилган ишончлилигини ва яхлитлигини таъминлаш усуллари ва алгоритмлари ишлаб чиқилган;
ўлчаш каналлари хатоликлари параметрлари орқали ўлчаш қурилмалар хатоликларини аниклаш услубиятини бириктирувчи кўп каналли аналитик асбоб хатоликлар усули ишлаб чикилган;
ахборотлар ишончлилигини назорат қилишнинг информацион-бошқарув тизимида маълумотларнинг ортиқчалигига асосланган ва дастлабки назорат, алоқалар сатҳида ўзгартириш ва назорат килинадиган маълумотларнинг тўғриланган қийматларини ҳисоблаш каби дастурий блоклардан ташкил топган алгоритм ишлаб чиқилган;
тезкор бошқариш ва тақвимли режалалаштиришнинг талаб этилган вақти оралиғида кутилаётган қувватни аниқлаш учуй ишлаб чиқаришнинг жорий куватларини ҳисоблаш ва курилмаларнинг ишлашини ҳисобга олиш ишончлилилигини таъминлаш, ишлаб чиқариш ҳудудининг технологик кисмидаги жараёнлар турғунлигини ҳисоблашнинг ўлчаш натижаларини бирламчи қайта ишлаш дастурий таъминоти ишлаб чиқилган.
Хулоса
«Информацион-бошқарув тизимларида ўлчаш ахборотини ишончлилигини» мавзусидаги докторлик диссертацияси бўйича олиб борилган тадкикотлар натижасида қуйидаги хулосалар такдим этилди:
1. Информацион-бошқарув тизими иерархиянинг турли сатҳида ўлчаш каналларида айланувчи, ахборотни кири киритиш босқичида ишончлиликни таъминлашнинг илмий - улубий усуллари шакллантирилган.
2. Информацион-бошқарув тизимида бирламчи ва бавосита иккиламчи саноат-технологик ахборотни ишончлилигини оширишнинг илмий-услубий асосни ифодаловчи мажмуани ўлчаш ахборотларини талаб этилган ишончлилик ва тўликликни таъминлаш усуллари ва алгоритмлари таклиф килинган;
3. Саноат ишлаб чикариши техник-иқтисодий кўрсатгичларни ҳисоблаш масалаларидаги ахборотлар ишончлилигини назорат килишнинг алгоритми таклиф этилган бўлиб, тўғрилаш тадкиқ қилинаётган объект ҳақидаги маълумотлардан фойдаланиш асосида амалга оширилади ва алгоритмнинг ўзи бир-бири билан ўзаро таъсирлашувчи қуйидаги дастурий модуллардан ташкил топган: «дастлабки назорат», «алока тенгламаларини ўзгартириш» ва «ишлаб чикариш техник-иқтисодий кўрсатгичларининг тўғриланган қийматлар» ини ҳисоблаш имконини беради;
4. Саноат ва технологии жараёнларни бошкаришнинг интегрирланган тизимини информацией таъминлаш масалалари кўрилган. Ўлчаш ахборотини қайта ишлаш алгоритмлари очиб берилган: масштаблаш ва чегаравий қийматларни чизиклантириш, ишончлиликни назорат қилиш, экспоненционал силлиқлантириш (филтрлаш), ўлчаш кийматларни мувофиқ чегаравий берилган кийматларни назорат килиш.
5. Ўлчаш ахборотларининг талаб этилган бутунлиги (яхлитлиги) ва тўғрилигини таъминлаш усуллари ва алгоритмлари таклиф этилган, уларнинг барчаси ўзида информацион-бошкарув тизимларидаги, жумладан тизимга ахборотларни киритиш босқичидаги бирламчи ва иккиламчи ишлаб чиқариш-технологик ахборотлари ишончлилигини оширишнинг илмий-услубий асослари намоён этилган;
6. Автоматик тизимнинг оператив-диспечерли бошкарувида кириш ахборотларнинг бирламчи кайта ишлаш дастурий комплекси ишлаб чиқилди, у куйдаги вазифаларни ўз ичига олади: реал вақтда кўрсаткичларнинг жорий қийматини реал маштабда датчикларининг чиқиш сигналини филтрлашда бахолаш; ишончлилик учун жорий кўрсаткичларни назорат қилиш; харажатлар ва даражаларнинг хақикий кийматини ҳисоблаб чиқиш; харажатларининг жорий кийматини агрегирлаш ва интеграллаш масалалари; ускуна ишини ҳисобга олиш ва талаб этилган интервал вақтида прогнозлаш қувватини аниқлашда ишлаб чиқаришнинг жорий кувватини ҳисоблаб чикиш.

1-80 92 0

Ёнилғини сақлашда йўқотилишини камайтириш сорбцион-рекуперацион технологияси ва сирт-фаол моддалар ишлаб чиқиш

Фарход Юсупов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Саноати ривожланган давлатлар тажрибасига кура, ресурстежамкорлик баркарор ривожланишнинг асосий шартларидан биридир. Бу тенденция уз ёкилги-минерал хом-ашёлари захирасига эта булган республикамиз - корхоналарида хам, ишлаб чикариш самарадорлигини оширишда хисобга олинмокда.
Бутун дунёда нефт ва газ сохасидахом-ашёни казиб олиш, саклаш, кайта ишлаш ва ташишда буг-хаво аралашмаларидаги (БХД) паст хароратда кайновчи углеводородларнинг бугланишдан йукотилиши содир булмокда. Бугланишдан йукотилишини кискартириш ёкилги ресурсларини иктисод килишнинг ягона ечими булиб, махсулот ишлаб чикарилишини 20 % га кутарилишига имкон беради. Юкорида кайд этилган масалаларни хал этиш, нафакат иктисодга, балки атроф-мухит ва ахоли саломатлигини яхшилашга хам хизмат килади. Резервуар газ бушлигидан БХД атмосферага чикиб кетиши сабали йукотиш содир булади. Шунинг учун, ёкилги бугланишини ва ёнгин олдини олиш жихозларини урнатиш долзарб масала булиб келмокда.
Рангли металлургияда ишлатиладиган импорт урнини босувчи реагент, сорбент ва улар самарадорлигини ошириш хам жиддий муаммо булиб, махаллийлаштириш технологиясини ривожига туртки булади.
Айтиб утилган материаллар коллоид-химик агент булиб, гетероген тизимда процесс регулятори хисобланади. Сирт ходисалари ва мувозанат холати, улар фаза уртасидаги чегарада ажратилган компонентлари янги сорбент ресурс тежамкор технология, нефть ва газ саноати, хамда металлургия учун сирт фаол моддаларга асос булди.
Мазкур диссертация тадкикоти Узбекистон Республикаси Президентининг 2008 йил 15 июль №ПК916־ сонли «Инновацион лойихалар ва технологияларни ишлаб чикаришга татбик этишни рагбатлантириш борасидаги кушимча чора-тадбирлар тугрисида» карори ва Узбекистон Республикаси Президентининг 2010 йил 15 декабрь ПК-1442-сонли «2011 -2015 йилларда Узбекистон Республикаси саноатини ривожлантиришнинг устувор йуналишлари тугрисида карори хамда 2014 йил 4 февраль ПК-2120-сонли “2014-2016 йилларда тайёр махсулотлар, бутловчи буюм ва материаллар ишлаб чикаришни мах,аллийлаштириш Дастури тугрисида”ги карорларида белгиланган вазифаларни муайян даражада бажаришга хизмат килаи.
Тадкикотнинг макс ад и - дисперсли буг-газ-суюк ёкилги ва сульфид-минералли тизим тармокларидаги самарадор, хусусан: нефт ва газ тармогида кайта ишлаш, саклаш, металлургияда мис рудаларини флотацион бойитишга асосланган ресурстежамкор технологии ечимларни яратишдан иборат.
Диссертация тадкикотининг илмий янгил иги куйидагилардан иборат:
резервуарларда ёкилги енгил фракцияларини конденсация ва сорбция усуллари ёрдамида ушлаб колишнинг янги тизими ишлаб чикилган;
янги модификацияланган КАУ-М кумири ишлаб чикилган;
фаоллаштириш, сорбцион сигими, механик мустахкамлигини оширишнинг янги усули ишлаб чикилган;
махаллий сорбентлар кулланилиб углеводород бугларини рекуперациялашнинг мукобил режими топилган;
илк бор понтон оркали углеводородларнинг саноат резервуарларида саклаш пайтидаги бугланиш ва камайтириш динамикаси аникланган;
махаллий хом-ашё ва материаллар асосида ёкилги тежашнинг понтон, сорбцион технологиялар ва СФМ лар ишлаб чикилган;
илк бор Мо концентратини донадорлашда мавжуд таркибга кушиладиган СК богловчи ишлаб чикилган ва богловчи куюндидан Ие, Мо ларни, кекдан эса Аи ва Ag ларни ажратиб олишни осонлаштириши аникланган.
ХУЛОСА
Бир катор углеводородли ва руда-минералли дисперс тизим холатларининг урганилган конуниятлари асосида нефт ва газ хамда металлургия саноатининг ресурстежамкорлик сохасидаги долзарб илмий-техникавий масалалар бажарилди.
Диссертация ишини бажаришда олинган асосий илмий ва амалий натижалар куйидагилар хисобланади:
1. нефт ва газ дисперсияларни ростлашнинг конуниятлари топилди:
- каттик сорбентларда углеводород бугларининг адсорбцияланиш кинетикаси;
- углеводород бугларининг суюк абсорбентлардаги абсорбцияланиш кинетикаси;
- суюклик-буг фазалар булиниш чегарасидаги ёкилгиларнинг бугланиш кинетикаси;
2. Дисперс ёкилги тизимларда бугланиш хосил булишини ростлашнинг ишлаб чикилган принциплари асосида технологик ечимлар таклиф этилди:
- янги адсорбентлар (фаоллаштирилган кумирларда, ёкилги бугларини рекуперациялаш жараёнининг балансини тузиш оркали NaX, NaA, СаХ ли цеолигларда, адсорбция изотермасини тузиш, анъанавий «Фаоллаштирилган КАУ-М кумири TSh 88.16-312007»ни ва унинг асосида адсорбцион-рекуперацион ускунани ишлаб чикиш) да ёкилги бугларини адсорбцион ушлаб колиш;
- сакдаш пайтидаги ёкилгиларни суюкдик-буг ажралиш фазалар майдонининг кискартирилиши ва бугланишнинг камайиши хисобига (85-95% самарадорлик билан, яъни резервуардаги ГФ камайиши ва ёгилги сиртининг понтонлар билан 98% га копланиши хисобига, унинг конструкцион материали - полиэтилентерефталатни, понтоннинг ёнгинга карши функцияли конус шаклини танлаб олиш) тежаш.
3. Махаллий техноген хомашё асосида бир катор АТ ва ПТ серияли СФМ лар ишлаб чикилди. Ёкилгиларни резервуарларда сакдашда ёнгинни учирувчи, сузувчи понтонлар ичидаги купиклатгичларнинг ва «Олмалик ТКМК» АЖда Колмакир конидан келтирилган Си-Мо сульфидли рудаларни флотацион бойитишнинг коллоид-кимёвий ва эксплуатацией хоссалари урганилди.
4. Махаллий техноген хом ашё асосида ЮМБ СК полимери ишлаб чикилди. У полиакрилонитрил тола ишлаб чикаришдаги гидролиз чикиндиси махсулоти булиб, «Олмалик ТКМК» МЧЖ МЭКнинг НМКЦ да молибденли саноат ярим махсулоти куюндисини ишлаб чикаришни ресурстежамкор килишда, Мо концентрата омухтасини донадорлашда янги компонент сифатида намоён килди.
Унинг янги таркиби (огир.%): Мо-концентрат 97,3-97,0, каолин 2, сувда эрувчан СК полимери- 0,7-1,0 дан иборатдир. Зарурий холатларда каолин бентонитга, СК полимери КМЦ ёки ПВА га алмашинувчиларнинг аниклаштирилган концентрациялари билан кам микдорларда алмашинди. Мо концентратининг гидрофилии, мустахкамликка булган, физик-кимёвий ва технологик хоссалари каолин ва органик полимер богловчилари асосида таккосланди. Молибденли саноат ярим махсулот куюндисини янги таркибли омухта билан кайта ишлаш технологияси мавжуд булган технологиядан омухтанинг анъанавий таркиби: 8-10% каолин, колгани - Мо концентратдан фарк килмайди.
Бирок бу Яс ва Мони куюндидан хайдаш-конденсация ва аммиакли ажратиб олиш усулларини, шунингдек Мо ни аммиакли ажратиб олишдаги кекдан Аи хамда Ag ни цианидли ажратиб олиш усулларини осонлаштиради.
5. Ресурстежамкор технологияларнинг тажриба-саноат ёки саноатга татбик килиш синовлари утказилди:
- «Бухоро НКЗ» да ёкилги бугларини адсорбцион рекуперация технологияси;
- Кашкадарьё вилояти Шахрисабз шахри «Хаким» АЁКЩда 25-50% самарадорликка эга булган ёкилги бугларини абсорбцион рекуперация технологияси;
- «Узбекнефтегаз» МЧЖ нефт ва газ хужаликларида бугланишдан булган йукотишларни 96-98%га камайтиришнинг понтонли ёнгинбардош технологияси;
- «Олмалик ТКМК» МЧЖ ЯТМЛ нинг бойитиш булимида Колмакир кони рудасини флотациялашдаги импортли Т-92 урнини босувчи бир катор купиклагичлар иштирокида мисни бойитиш ухшашларига (аналог) нисбатан бир оз устунликка эга булиб, бирок уларни купик тургунлиги курсаткичи буйича ишлов бермок зарур;
- «Олмалик ТКМК» МЧЖ МЭЗнинг НМКЦ да Мо концентратини янги омухтаси таркибидаги янги богловчи СК полимери билан донадорлаш мавжуд таркибдаги 8-10% каолин микдори билан фарк килиши афзал хисобланиб, бунда бир катор мухим эксплуатацией хоссаларга, чунончи, молибден микдори юкорилиги, металларни ажратиб олишни юкори даражалигигига эришилади.
6. Ишланмаларни ишлаб чикаришга татбик этишдан куйидаги самарадорликк эга булинди:
- «Узбекнефтегаз» МЧЖда понтон технологияси йилига 188,11 млн. сумни;
- «Олмалик ТКМК» МЧЖда СК полимери асосида янги омухта таркибли Мо концентратини донадорлаш йилига 67 млн. сумни ташкил этди.

1-17 74 0

Деформацион эффектлар динамикаси ва яримўтказгич пардаларида реактив фототокла

Абдурасул Гулямов

Тадқиқод объектлари: вакуумли чанглатилиш орқали олинган ВьТез , ЗЬзТез тензосезгир плёнкалар, чукур сатхли кучли компенсацияланган кремний, кремнийли р-п-ўтишлар, CdTe ва Si АФК плёнкалари.
Ишнинг мақсади: ўта юкори частотали майдондаги р-п-ўтишларда электр юритувчи кучларнинг ҳосил бўлиш механизмларини тадқиқ қилиш ва тензосезгир плёнкалардаги деформацнон эффектлар динамнкасини циклик жараёнларни термодинамик усули оркали ёритиш.
Тадкикод методлари: тебранишлар назариясидаги фазалар портрети методи. Деформацион эффектларни моделлаштириш. Сонли экспериментлар.
Олинган натижалар ва уларнинг янгилигн:
1. Электромагнит майдоннинг нотекис тақсимланиши натижасида юзага келадиган ЭЮК, р-п-ўтишдаги уюрмавий токларни камайтириши илк бор кўрсатиб берилди.
2. Яримўтказгичларда деформацион эффектларни тадқиқ қилиш учун биринчи марта фазалар портрети усули қўлланилди. Фазалар портрети усули барча кечаётган жараёнларни шархлаш нмконини беради.
3. Деформацион эффектлар R(s) траекторияларига хусусий ёруғликнинг таъсири аникланди. Ёритилган р-п-ўтишнинг ва хусусий яримўтказгичнинг тензосезгирлик коэффициентини £0 деформация, ёруғлик частотаси ва интенсивлиги билан бошқариш мумкинлиги кўрсатиб берилди.
Амалий ахамияти: R(s) траекторияси усули яримўтказгичларда деформацион эффектлар динамнкасини тадқиқ қилишда кенг қўлланиши мумкин. Тензосезгирлик бўйича олинган тақиқод натижаларидан янги сезгирлигини бошқариш мумкин бўлган тензодатчиклар олишда фойдаланиш мумкин.
Татбиқ этиш даражаси ва иктисодий самарадорлиги: электрон саноати, асбобсозлик ва энергетика соҳасида янги тензодатчиклар яратилишида ишлатилади. Илмий тадқиқотларда яримўтказгичлардаги генерация марказларининг концентрациялари ва генерация тезликларини аниқлашнн самарадорлигинн ошнради. Олнй таълим муассасаларнда ўкув жараёнларида таълим самарадорлнгини оширади.
Қўлланилиш сохаси: микроэлектроника, қаттнк жнсм физикаси, яримўтказгичлар фнзикаси, тензометрия, оптоэлектроника.

1-88 106 0

Агросаноат комплексини қайта ташкил этиш шароитида энергетик сервис

Абдусаид Исақов

Диссертация мавзусининг долзарблиги ва зарурати. Узбекистан Республикасининг бугунги кундаги ижтимоий-иқтисодий ривожланиши мамлакат халқ хўжалигининг барча тармоқларида иқтисодий ўзгаришларнинг, бозор муносабатлари объектларининг тузилиши шаклланишининг, жумладан аграр сохада ҳам мулкчиликнинг турли шакллари юзага келишининг ҳолати ва истиқболларини намоён қилмокда.
Агросаноат комплексининг (АСК) инженерлик таъминоти кишлок иқтисодиёти ўсишининг асосий факторларидан бири ҳисобланади. Пекин режали иқтисодиётнинг бозор иқтисодиётига трансформацияланиш йилларида кишлок хўжалиги ишлаб чикарувчиларининг фаолияти техник таъминот ва сервис бўйича негатив факторлар туфайли тўхтаб қолди. АСК электр ускуналарига техник хизмат кўрсатиш паст даражага тушиб колди, хизмат кўрсатиш ва ремонтнинг баъзи бир турлари техник ва кадрлар масаласида йўқотилди. Қишлокнинг ишончли энергия таъминоти билан шуғулланган «Агросаноатэнерго» бирлашмаси турли сабабларга кўра электр ускуналарга комплекс техник хизмат кўрсатиш ва таъмирлаш бўйича амалда ўзининг фаолиятини тўхтатди.
Самарали энергетик сервисни ташкил этиш ремонт-эксплуатация жараёнларида меҳнат, материал ресурслари сарфининг пасайишига, ташкилий-техник чоралар ҳисобига ишлаб чикаришда энергиянинг тежалишига ва энергетик ускуналарнинг самарали ишлашига ва натижада мехнат ресурсларидан самарали фойдаланишга олиб келади.
Юқорида айтиб ўтилган фикрлар АСК қайта ташкил этиш шароитида энергетик сервисни ташкил этиш бўйича илмий тадкикотларни долзарб ва зарур деб хисоблашга асос бўлади.
Тадқиқотлар олиб боришнинг зарурлиги Ўзбекистонда фермерлик ҳаракатининг ривожланиши, жойларда кичик саноат корхоналарини, хусусий ва турли мулкчилик шаклидаги бошка корхоналар ва фирмаларни ташкил этиш шароитида энергетик ускуналардан самарали фойдаланиб, уларни ремонт ва модернизация қилиш бўйича фаолият олиб борувчи энергетик сервис корхоналарини яратиш билан боғлиқ. Бунда энергетик сервис тизими истеъмолчи корхонанинг мулкчилик шакли ва фаолият туридан қатъий назар энергетик электр ускуналарни лойиҳалаш, монтаж ва ишга туширишни, унинг ишга туширилишидан бошлаб, эксплуатациясида барча зарурий жараёнлар бажарилишини таъминлайди. Бу эса энергетик ускуналарни ишончли эксплуатация қилишда, унинг узок вақт ишлашини таъминлашда хамда техник хизмат кўрсатиш ва носозлигини қиска вақтда бартараф қилиш бўйича ташкилий-техник чоралар мажмуини амалга оширишда ўз аксини топади.
Мазкур тадкиқот Узбекистан Республикаси Президентининг 2006 йил 25 октябрдаги қишлоқ хўжалиги учун минитехнологиялар ва ускуналар бўйича ихтисослашган «Uzbekistan Agrominitech - 2006» кўргазмасига ташрифида билдирган кўрсатмалари ва тавсиялари, Узбекистан Республикаси Президентининг 2015 йил 5 майдаги ПҚ-2343-сонли «2015-2019 йилларга иқтисодиёт тармоқлари ва ижтимоий соҳада энергия сарфини камайтириш, энергия тежовчи технологияларни жорий этиш бўйича чора-тадбирлар дастури тўғрисида»ги қарори муносабати билан мухим ахамиятга эга.
Тадқиқотнинг мақсади электр ускуналарнинг ишга яроқлилиги ва эксплуатация ишончлилигини ошириш ва АСК энергетик сервисни ташкил этишнинг илмий-услубий асосларини ишлаб чиқишдан иборат.
Тадқиқотининг илмий янгилиги қуйидагилардан иборат:
электр ускуналарнинг ишлаш имкониятлари ва эксплуатация ишончлилигини оширишнинг ҳамда агросаноат комплексида энергетик сервисни ташкил этишнинг илмий-услубий асослари ишлаб чиқилган;
агросаноат комплексининг энергетик сервисини ташкил этишнинг илмий-услубий асослари такомиллаштирилган;
энергетик сервис корхоналарининг жойлашиш ўрни ва ташкилий тузилиши илмий асосланган;
энергетик сервис корхоналарининг фаолият юритиш хусусиятлари тадқиқ этилган;
энергетик сервисни ташкил этишнинг ишлаб чиқилган принципларининг молиявий асослари ишлаб чиқилган;
тажриба тадқиқотлари ва агросаноат комплексида энергетик сервис корхоналари фаолияти самарадорлигини молиявий баҳолашнинг натижалари олинган.
Хулоса
Диссертацияда АСК кайта ташкил этиш шароитида кишлок энергетикаси ва ва энергетик сервис ривожланишининг ташкилий асосларини асослаш бўйича илмий муаммонинг назарий умумлаштиришлари ва амалий ечимлари амалга оширилган.
Ўтказилган тадкикотлар асосида мазкур муаммо бўйича куйидаги натижалар олинган:
1. Екилғи-энергетика комплекси ва кишлокни электрлаштиришнинг таҳлили асосида кишлоқ хўжалиги истеъмолчиларининг электр таъминоти ўзининг хусусиятларига эга эканлиги таъкидланган. Қишлок истеъмолчилари нисбатан кичик, лекин қувватнинг қиймати бўйича турлича, бир-биридан узок масофаларда жойлашган юкламаларга эга.
Бозор шароитларида мулкчилик ва хўжалик юритишнинг турлича шаклларида АСК самарадорлигини оширишнинг мухим резервларидан бири тармокда зарур даражадаги сервис хизматини ташкил этишдир. Бунда унинг функциялари, мохияти ва мазмуни кенгаяди. У комплекс тарзида бўлиши ва техник, технологик, иқтисодий ва ташкилий ташкил этувчиларни ўз ичига олади.
2. Эксплуатацияда электр ускунанинг соз (ишга яроқли) холатини саклаб туриш каби тор ёндашувни сикиб чикариш керак. Эксплуатациянинг назарияси ва амалиёти электр ускуналардан фойдаланиш, хизмат кўрсатиш ва ремонт, ҳамда электротехник хизматни ташкил этишни ўз ичига олади.
Энергетик сервис корхонасининг тузилиш шакли ва принципларини махаллий ва хорижий тажрибаларини хисобга олиб техник жихозлаш даражасини танлаш мухим ҳолат ҳисобланади. Агросаноат комплекси энергетик сервис тизимининг яратилиши мустахкам электр таъминотига, электр ускуналаридан юкори унумдорликда фойдаланишга, энергиядан самарали фойдаланишга имкон яратилган.
3. Ишламай қолишлар пайдо бўлиши конуниятларининг тадкики ишлай бошлаш даврида унинг хар бир элементини батафсил назорат килиш ва электр ускуналарнинг иш режимларини доимий назорат килиш зарур эканлигини кўрсатди. Нормал эксплуатация даврида электр ускунага хизмат кўрсатиш даврийлигини бузиш мумкин эмас, чунки бу ишламай колишлар жадаллигининг ошишига ва емирилиш даврининг тезлашишига олиб келади. Электр ускуна емирилишининг дастлабки даврида энергетик сервис корхонасига юборилади ёки эксплуатациядан олинади.
4. Энергетик сервис тизимида мавжуд воситалар ва ходимларни бир жойга тўплаш хизмат кўрсатиш муддатининг қисқартирилишига олиб келиши, энергетик сервис корхоналарининг ишлаб чиқариш куввати хизмат кўрсатиш зонасидаги ускуналарнинг сонига ва хизмат кўрсатишга талаблар оқимининг жадаллигига пропорционал бўлган юкламага мос келиши кераклиги назарий тадқиқотлар билан белгиланган.
Энеретик сервис бўйича чора-тадбирларни жорий этишнинг самарадорлиги тўғри меъёрлаш ҳисобига таннархнинг камайишига, ускуналарнинг оптимал режимларини таъминлашга богликлиги асосланган.
5. Тадкикотлар натижасида сервиснинг таннархида харажатларни ҳисобга олиш учун ташишларнинг ўртача масофаси ва энергетик ускуналар жойлашган худуднинг шаклини г)т- тузатиш коэффициента орқали ҳисобга олиш зарурлиги асосланган.
Ишлаб чиқариш циклининг тузилиши ва уни камайтириш имкониятлари технологик операциялар ва ишлаб чиқариш жараёнларини ташкил этишнинг ўзини такомиллаштириш билан бевосита богланган.
6. Тадкиқотлар натижасида энергетик сервис корхоналари барча участкаларининг жойлашиши қабул қилинган ҳаракат схемаси бўйича сервиснинг технологии схемасига, электр ремонт цехи учун ёпиқ оким қабул қилинганлигига мос келиши кераклиги белгиланган.
Электр ремонт корхоналарини лойиҳалашнинг маълум меъёрий усуллари бозор муносабатлари, нарх ва тарифларнинг ўзгарувчанлиги, ҳамда ресурсларнинг ўзаро алмашувчанлиги ҳисобга олиниб қайта ишланган.
7. Энергетик сервис корхоналарининг фаолият юритиш параметрлари бозор муносабатлари, нарх ва тарифлар, фермер, деҳқон ва ширкат хўжаликларнинг ўлчамлари ўзгармас эмаслиги, мавжуд йирик хўжаликлар тарқатиб юборилган шароитда электр ускуналарнинг эксплуатацияси, эскирган электр ускуналарнинг холати, марказий электр таъминоти тизимидаги тез-тез танаффуслар хисобга олиниб оптималлаштирилган.
8. Ишлаб чикилган тажриба лойиҳаси Ўзбекистон Республикаси кишлок ва сув хўжалиги вазирлиги Тошкент вилояти насос станциялари бошқармасида ва Навоий вилоятининг Кармана, Қизилтепа, Навбаҳор ва Хатирчи туманлари МТП жорий этилган.
9. Энергетик сервисни ташкил этиш инвестиция лойиҳасининг иқтисодий самарадорлигини баҳолаш тоза дисконт фойда (ЧДД) бўйича ва фойдалилик индекси бўйича хам ИЛ манфаатли (фойдали) эканлигини бўйича асосланган. Бунда фойдалилик индекси 4,278 ички фойдалилик меъёрининг киймати 2,651 ёки 265,1 %, ўзини оқлаш муддати эса-42 ой.
10. АСК энергетик сервиснинг ишлаб чиқилган илмий-услубий асослари энергия истеъмолини башорат килиш ва энергия таъминотининг ва энергия захираларидан энергиядан самарали фойдаланиш ва кайта тикланадиган энергия манбаларини жорий этиш бўйича ташкилий-техник чора-тадбирларни ишлаб чиқишда асос бўлади.
Тадкиқотдан олинган натижалар, математик модел ва алгоритмлар асосида дастурий махсулотдан фойдаланиш туфайли иш унумдорлигининг ортиши, тайёргарлик коэффициентининг 9 фоизга ўсиши ва носоз ускуналарнинг навбатда туриши 2 баробарга қискариши натижасида электр ускуналарининг тўхтаб туриш вақти 33 фоизга қисқарди ҳамда ишлаб чиқариш суратини ошириш ва меҳнат ресурслариининг тежалишига эришиш орқали йиллик иқтисодий самарадорлик 142 млн. 91 минг сўмни ташкил этган.
Шундай килиб, ишда келтирилган янги илмий ҳолатларни назарий умумлаштириш ва амалиётга жорий килиш асосида электр ускануларни экспулуатация килиш самарадорлигининг ошиши бўйича халқ хўжалиги аҳамиятига эга бўлган йирик муаммо ечилган.

184-189 71 0

Yoqilg‘i turiga bog‘liq holda avtotransport vositalaridan tashlanayotgan zararli moddalarni hisoblash

Nozimbek Nosirov, L Samiyev

Atmosfera havosiga transport vositalaridan tashlanayotgan zararli tashlamalar miqdorini hisoblashning bir nechta usullari mavjud. Maqolada yoqilg‘i turiga bog‘liq holda transport
vositalarining atmosfera havosiga tashlanayotgan zararli tashlamalar miqdorining nazariy hisobi amalga oshirildi

648-653 107 0

TOG'-KON SANOATIDAGI MAYDALASH QURILMASINING ELEKTR YURITMASINI ENERGIYA SAMARADORLIGINI OSHIRISH

Ural Hoshimov, Axadjon Naimov, Sarvar Abdalimov
Tog'-kon sanoati tabiiy resurslarga doimiy o'sib borayotgan global talabni qondirishda hal qiluvchi rol o'ynaydi. Biroq, bu sektor o'zining sezilarli energiya iste'moli va atrof-muhitga ta'siri bilan ham muhim hisoblanadi. Sohadagi tog'-kon ishlarida keng qo'llaniladigan maydalash uskunalari elektr istemolining samaradorligini oshirish dolzarbmasalalardan sanaladi. Ushbu maqolada biz maydalash uskunalarni energiya samaradorligini oshirish va tog'-kon sanoati duch keladigan muammolarni hal qilish strategiyalari ko'rib chiqilgan.