259
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASI SOLIQ QONUNCHILIGIDA YIRIK SOLIQ
TO‘LOVCHILARNING SOLIQ QARZINI UNDIRISHNING O‘ZIGA XOS
XUSUSIYATLARI
Payziyev Hamid Orziqulovich
Denov tadbirkorlik va pedagogika instituti Mustaqi izlanuvchisi
Murod5091@gmail.com
https://doi.org/10.5281/zenodo.17518928
Annotatsiya:
Ushbu maqolada O‘zbekiston Respublikasi soliq qonunchiligida yirik soliq
to‘lovchilarning soliq qarzini undirish jarayoni tahlil qilinadi. Yirik soliq to‘lovchilar iqtisodiy salohiyati
yuqori bo‘lgan subyektlar bo‘lib, ularning soliq majburiyatlarini bajarishi davlat byudjetining barqarorligini
ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi. Maqolada soliq qarzining vujudga kelish sabablari, undirish mexanizmlari,
maxsus inspeksiyalar faoliyati, risk tahliliga asoslangan yondashuvlar hamda mavjud muammolar yoritilgan.
Shuningdek, soliq ma’muriyatchiligini takomillashtirish bo‘yicha takliflar ham ilgari surilgan.
Kalit so‘zlar
: yirik soliq to‘lovchilar, soliq qarzi, undirish mexanizmlari, Soliq kodeksi, soliq
inspeksiyasi, risk tahlili, soliq ma’muriyatchiligi, davlat byudjeti
1. Yirik soliq to‘lovchilar tushunchasi
Yirik soliq to‘lovchilar — bu yillik soliq to‘lovlari miqdori, iqtisodiy faoliyat ko‘lami, xodimlar soni va
boshqa mezonlar asosida belgilangan korxonalar bo‘lib, ular Soliq qo‘mitasi tomonidan alohida ro‘yxatga
olinadi. Ular odatda strategik tarmoqlarda faoliyat yurituvchi — energetika, telekommunikatsiya, bank, neft-
gaz, metallurgiya va boshqa sohalardagi yirik kompaniyalardir.
Soliq qarzining vujudga kelishi va huquqiy asoslari
Soliq qarzi — bu soliq to‘lovchining belgilangan muddatda to‘lamagan soliq summasi bo‘lib, Soliq
kodeksining tegishli moddalarida belgilangan tartibda aniqlanadi. Soliq qarzi vujudga kelgan taqdirda, soliq
organlari uni undirish bo‘yicha quyidagi choralarni ko‘radi:
✓
Soliq to‘lovchiga qarzdorlik haqida rasmiy bildirishnoma yuborish
✓
Bank hisob raqamlariga inkasso topshiriqlari berish
✓
Mulkka taqiq qo‘yish va majburiy realizatsiya qilish
✓
Sud orqali undirish
Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan maxsus yondashuv
Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq qarzini undirishda quyidagi o‘ziga xos xususiyatlar mavjud:
✓
Markazlashtirilgan nazorat
: Yirik soliq to‘lovchilar bo‘yicha hududlararo soliq inspeksiyasi tashkil
etilgan bo‘lib, bu inspeksiya Soliq qo‘mitasining tarkibiy bo‘linmasi sifatida bevosita nazoratni
amalga oshiradi.
✓
Hududiy cheklovlar yo‘qligi
: Mazkur inspeksiya yirik soliq to‘lovchilarni joylashgan hududidan qat’i
nazar nazorat qiladi, bu esa soliq ma’muriyatchiligini soddalashtiradi.
✓
Risk tahliliga asoslangan yondashuv
: Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzlari risk darajasiga qarab
tahlil qilinadi va undirish strategiyasi shunga mos ravishda belgilanadi.
✓
Monitoring va auditning kuchaytirilgan shakli
: Yirik soliq to‘lovchilarga nisbatan soliq auditi
muntazam va chuqurlashtirilgan shaklda o‘tkaziladi.
Soliq qarzini undirishning amaliy mexanizmlari
Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzini undirishda quyidagi amaliy mexanizmlar qo‘llaniladi:
✓
Elektron monitoring tizimlari
: Soliq to‘lovchilarning moliyaviy holati real vaqt rejimida
kuzatiladi.
✓
Inkasso topshiriqlari
: Bankdagi hisob raqamlaridan soliq qarzi miqdorida mablag‘ yechib
olinadi.
✓
Sud orqali undirish
: Agar soliq to‘lovchi qarzni ixtiyoriy ravishda to‘lamasa, soliq organlari
sudga murojaat qiladi.
✓
Mulkni musodara qilish
: Soliq qarzi katta miqdorda bo‘lsa, soliq to‘lovchining mol-mulki
musodara qilinib, auksion orqali sotiladi.
Soliq qarzini undirishda yuzaga keladigan muammolar
✓
Soliq to‘lovchilarning moliyaviy qiyinchiliklari
260
Vol. 5, No. 11 – Special Issue (EJMTCS)
ISSN: 2181-2861
✓
Sud jarayonlarining cho‘zilishi
✓
Mulkni realizatsiya qilishdagi byurokratik to‘siqlar
✓
Soliq to‘lovchilarning qarzdorlikni yashirishga urinishlari
Xulosa
Yirik soliq to‘lovchilarning soliq qarzini undirish O‘zbekiston soliq siyosatining muhim tarkibiy qismi
bo‘lib, bu jarayonni samarali tashkil etish davlat byudjeti barqarorligini ta’minlashda muhim rol o‘ynaydi.
Soliq qonunchiligida belgilangan maxsus yondashuvlar, markazlashtirilgan nazorat va risk tahliliga asoslangan
mexanizmlar bu jarayonni yanada takomillashtirishga xizmat qiladi. Shu bilan birga, mavjud muammolarni
bartaraf etish uchun soliq ma’muriyatchiligini raqamlashtirish, sud jarayonlarini soddalashtirish va soliq
to‘lovchilar bilan ochiq muloqotni kuchaytirish zarur.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
O‘zbekiston Respublikasi Soliq kodeksi – 2020-yil 1-yanvardan kuchga kirgan yangi tahriri.
Toshkent: Adliya vazirligi nashriyoti.
2.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining farmonlari va qarorlari – soliq ma’muriyatchiligini
takomillashtirishga oid hujjatlar.
3.
Davlat soliq qo‘mitasi rasmiy veb-sayti – yirik soliq to‘lovchilar bo‘yicha statistik ma’lumotlar va
metodik ko‘rsatmalar.
4.
Karimov, A. (2021).
Soliq nazorati va soliq qarzini undirish mexanizmlari
. Toshkent: Iqtisodiyot va
moliya nashriyoti.
5.
Raxmatov, D. (2022).
Yirik soliq to‘lovchilar bilan ishlashda soliq ma’muriyatchiligining
xususiyatlari
. “Soliq va audit” ilmiy jurnali, №3, 45–52-betlar.
6.
Xudoyberdiyev, M. (2023).
Soliq qarzini undirishda elektron monitoring tizimlarining roli
. “Iqtisodiy
tadqiqotlar” jurnali, №2, 60–68-betlar.
7.
UNCTAD (2021).
Tax Incentives and Sustainable Investment: A Guide for Policymakers
. Geneva:
United Nations.
