ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
333
2181-3187
"DEVONU LU
G‘
ATIT TURK" TARIXI
Shokorullah Ghiyasi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada XI asrda yashab ijod qilgan mashhur olim
Mahmud Qosh
g‘ariy tomonidan yaratilgan “Devonu Lug‘atit Turk” asarining
yaratilish tarixi, mazmuni, tuzilishi, tilshunoslikka q
o‘
shgan hissasi va keyingi avlod
ilmiy tadqiqotchilari tomonidan
o‘
rganilishi keng yoritilgan. Asar
o‘
z davridagi turkiy
tillarning boy leksik va madaniy merosini saqlab qolgan, va bugungi kunda ham
qadimiy turkiy tilshunoslikning bebaho manbasi sifatida e’tirof etiladi.
Kalit s
o‘
zlar:
Mahmud Qosh
g‘
ariy, Devonu Lu
g‘
atit Turk, tilshunoslik, turkiy
tillar, tarix, leksikografiya,
O‘
rta asr, til tarixi, qadimgi manba.
Har bir xalqning
o‘
z tarixini anglashda, eng avvalo, uning tili va adabiyoti,
yozma manbalari alohida
o‘
rin tutadi. Bu borada turkiy xalqlarning tarixini
o‘
rganishda
Mahmud Qosh
g‘ariyning “Devonu Lug‘atit Turk” asari muhim manba bo‘
lib xizmat
qiladi. XI asrda yozilgan ushbu asar nafaqat lu
g‘
aviy boylikni, balki
o‘
sha davrdagi
turkiy xalqlarning madaniy, ijtimoiy, diniy, etnografik hayotini ham
o‘
zida
mujassamlashtirgan.
“Devonu lug‘atit turk” asari 1914
-yilda Turkiyaning Diyorbakir shahrida
topilgan. U uch tomdan iborat b
o‘
lib, 1915-1917-yillarda Istanbul shahrida nashr
etilgan. Olim S.Mutalliboyev asar tarjimasi ustida samarali ishlab,uni 1960-1963-yillar
davomida uch tomda
o‘
zbek tilida nashr qildirdi. Mahmud Qosh
g‘
ariyning bu asari
kirish va lu
g‘at qismidan iborat. Muallif asarning kirish qismida “Devonu lug‘
atit
turk”ning yaratilish sabablari,o‘
z ish uslubi,asarning tuzilishi,turkcha s
o‘
zlarning
tuzilishida q
o‘
llanadigan harflar,turkiy qabilalarning bayoni,turk tilining xususiyatlari,
tilda va lahjalarda b
o‘
ladigan farqlar haqida aytib
o‘
tadi. Asarning lu
g‘
at qismida 7500
s
o‘
z sakkizta b
o‘
limga ajratib izohlanadi. Mahmud Qosh
g‘
ariy turkiy tillar qurilishini
tasvirlashda qiyosiy usuldan foydalangan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
334
2181-3187
Shuni ham aytish joizki, turkiy qabila va xalqlarning eng qadimgi o
g‘
zaki
adabiy yodgorliklarini
o‘rganishda “Devonu lug‘atit turk” dagi adabiy materiallar katta
ahamiyatga ega. Asardagi o
g‘
zaki adabiyot namunalarining k
o‘
pi mavsum q
o‘
shiqlari
va peyzaj lirikasi janrlariga kiradi.Bular qadim zamonlardagi kishilarning tabiat
hodisalari haqidagi tushunchasi va bu hodisalarga munosabatini ifodalaydi. Asardagi
s
o‘
zlarga nazar tashlasak, ularning sof turkona ekanligini tezda fahmlaymiz. Aynan
shuning uchun ham u turkiy tillar
o‘
tmishini yorituvchi
o‘
xshashi y
o‘
q asar
hisoblanadi. Mahmud Qosh
g‘
ariy asaridan
o‘
rin olgan turkiy s
o‘
zlar bugungi kunda
ham saqlanib qolgan b
o‘
lib, tilimizda unchalik
o‘
zgarmasdan shundayligicha ishlatilib
kelinmoqda. Bunga misol keltiradigan b
o‘lsak, “un
-
un, tovush, ovoz, sado”; gapirish,
kuylash, qichqirish, yi
g‘
lash va shu kabilar vaqtida yuzaga keladigan va eshitish
a’zolari qabul qila oladigan hodisa; qozoqlar “dibis” turklar esa “ses” deb ishlatadigan
“un” so‘
zi bugungi kunda badiiy
san’atimizda ko‘
proq ishlatiladi. Mahmud
Qosh
g‘ariyning asarida “tilku” ya’ni “tulki” so‘
zi ham k
o‘
zga tashlanadi. Bu s
o‘
z bilan
xalqimiz qiz bolaga kinoya qilganlar.Biron xotin tu
g‘ganda doyadan “tilkumi tug‘
di
azu b
o‘
rimu
–
tulki tu
g‘
dimi yoki b
o‘rimi” deb so‘ralgan.Ya’ni qizmi yoki o‘g‘
ilmi
degan ma’noda ishlatilgan.Qizlar aldoqchi va yalinchoq bo‘
lganlari uchun tulkiga,
o‘g‘
il bolalar botir b
o‘
lgani uch
un bo‘riga o‘xshatilgan.
Bu an’ana turkiylarning ko‘
pchiligida, ayniqsa, qozoq, tatar, ozarbayjon va
turklarda deyarli saqlanib qolmagan, biroq bu usulda s
o‘
rash
o‘
zbeklarning odat tusiga
kirgan.
“Devonu Lug‘atit Turk” –
o‘
z davrining ilk ilmiy lu
g‘
ati, birinchi mukammal
tilshunoslik manbai b
o‘
lib, bugungi kunda ham tilshunoslar, tarixchilar va
madaniyatshunoslar uchun qimmatliligicha qolmoqda.
Mahmud ibn Husayn ibn Muhammad al-Qosh
g‘
ariy XI asrda yashagan mashhur
olim, tilshunos, geograf va etnograf b
o‘
lgan. U bugungi Qash
g‘
ar (hozirgi Shinjon-
1
R.Sayfullayeva, B.Mengliyev, R.Raupova, M.Qurbonova, M.Abuzalova, D.Yo’ldosheva “Hozirgi o’zbek tili”Toshkent, 2017
-yil.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
335
2181-3187
Uy
g‘
ur muxtor viloyati) hududida tu
g‘
ilgan. Otasi Husayn ibn Muhammad
zamonasining obr
o‘
li kishilaridan b
o‘
lib, Mahmud Qosh
g‘ariyning ta’lim olishi uchun
barcha shart-sharoitlarni yaratgan.
Mahmud Qosh
g‘
ariy bir qancha tillarni chuqur bilgan, xususan, arab, fors va
turkiy tillarda mukammal bilimga ega b
o‘
lgan. Uning asosiy maqsadi turkiy tillarning
boyligini dunyoga k
o‘
rsatish, xususan, arab olimlariga turkiy tillarning
o‘
ziga xos va
mukammal tizimga ega ekanligini isbotlash b
o‘
lgan.
Mahmud Qosh
g‘
ariy asarni arab olimlari uchun yozganini
o‘
zi ham kirish
s
o‘
zida ochiq aytadi. Uning fikricha, turkiy tillar arab tilidan kam emas, balki k
o‘
plab
jihatlarda boyroqdir. Shuning uchun ham u:
Turkiy tillarni
ng leksik boyligini ko‘rsatish;
Arablar uchun turkiy tillarni
o‘rganishda qo‘llanma yaratish;
Turkiy xalqlarning madaniy qadriyatlarini saqlab qolish;
O‘
z davrida mavjud b
o‘
lgan barcha turkiy shevalarni hujjatlashtirish maqsadida
asarni yaratgan.
Asarning yozilishi 1072
–
1074-yillarga t
o‘g‘
ri keladi. Mahmud Qosh
g‘
ariy uni
Ba
g‘
dod shahrida yozgan va Abbosiylar xalifasiga taqdim etgan.
Asar 3 jilddan iborat b
o‘
lib, taxminan 7500 ga yaqin turkiy s
o‘
zning arab tilidagi
tarjimasi va izohi keltirilgan.
Har bir so‘z:
•
Leksik izoh;
•
Fonetika;
•
Sintaksis;
•
Foydalanish konteksti;
•
Etnografik va folklor namunalar bilan boyitilgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
336
2181-3187
Mahmud Qosh
g‘
ariy har bir s
o‘
zni nafaqat tarjima qiladi, balki uning qanday
ishlatilishini misollar bilan k
o‘
rsatadi. K
o‘
plab s
o‘zlarga maqollar, she’rlar, xalq
iboralari ilova qilingan. Bu uslub asarni nafaqat lu
g‘
at, balki adabiy-antropologik
manba darajasiga k
o‘
taradi.
Asarda Qarluq,
O‘g‘
uz, Qipchoq, T
o‘
los, Chigil, Ya
g‘
mo, Uy
g‘
ur, Yettisuv kabi
k
o‘
plab turkiy qabilalar va ularning shevalaridagi s
o‘
zlar keltirilgan. Bu holat bugungi
dialektologiya fani uchun noyob faktlar manbaidir.
Mahmud Qosh
g‘
ariy asarda fonetika, morfologiya va sintaksisga oid
terminlarni, tahlillarni q
o‘
llagan. U arab grammatikasi asosida turkiy tillarni tahlil
qilgan b
o‘
lsa-da,
o‘
ziga xos metodik usullarni ishlab chiqqan.
Xalq o
g‘
zaki ijodining namunalarini saqlab qolgan
Asarda minglab maqollar, topishmoqlar, hikmatli s
o‘
zlar, baytlar mavjud. Ular
til tarixini
o‘
rganishda ham, xalq ruhiyatini anglashda ham muhim rol
o‘
ynaydi.
Asarning 3-jildida Mahmud Qosh
g‘
ariy ilk marta turkiy xalqlar yashaydigan
hududlarning xaritasini chizgan. Bu xarita, “turklar dunyosining markazi” Qashg‘
ar
deb k
o‘
rsatilgan b
o‘
lib, tarixiy geografiya fani uchun bebaho manbadir.
“Devonu Lug‘atit Turk” asari qadimgi turkiy tillarning rivojlanishini
o‘
rganishda, ularning
o‘
zaro aloqalari, grammatika tizimi, fonetik xususiyatlari,
sintaksis va semantikasini aniqlashda i
lmiy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Bugungi tilshunoslikda:
Etnolingvistika
Tarixiy tilshunoslik
Qiyosiy tilshunoslik
Turkologiya y
o‘
nalishlarida bu asar doimiy foydalaniladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
337
2181-3187
Asar bir necha asr davomida unutilgan edi. XIX asr oxiri va XX asr boshlarida
uni turk, arab va yevropa olimlari qayta kashf etishdi.
1915
–
1917-yillarda Istambulda Ali Amiri tomonidan topilgan yagona nusxa
asosida nashr etilgan.
1939-yili Besim Atalay tomonidan zamonaviy turk tiliga tarjima qilindi.
1960
–
1970-yillarda turli arab va turk olimlari asarni ingliz, rus, nemis tillariga
tarjima qildi.
O‘
zbek tilshunoslari
–
A. Madvaliyev, A. Rustamov, Sh. Rahmatullayev, E.
G‘
oziyev singari olimlar tomonidan asar chuqur
o‘
rganilib, qadimgi turkiy tilshunoslik
b
o‘
yicha
o‘
quv q
o‘
llanmalar, maqolalar yozilgan.
Bugungi kunda asarning raqamli nusxalari yaratilgan, onlayn tadqiqotlar uchun
imkoniyatlar kengaygan. Yevropa va Osiyo mamlakatlaridagi k
o‘
plab tilshunoslik
markazlarida ushbu asar asosida ilmiy izlanishlar olib borilmoqda.
Xulosa qilib aytganda, Mahmud Qosh
g‘ariyning “Devonu Lug‘atit Turk” asari
turkiy tillar tarixining, xalq o
g‘
zaki ijodi va madaniyatining, tilshunoslikning eng
muhim manbalaridan biridir. Bu asar nafaqat
o‘
z davrining madaniy-
ma’naviy hayotini
aks ettirgan, balki kelajak avlodlar uchun ham ulkan ilmiy va m
a’naviy xazina bo‘lib
qolmoqda.
“Devonu Lug‘atit Turk” bugungi kunda:
Tarixiy tilshunoslikka asos b
o‘
layotgan;
Etnik madaniyatni saqlab qolish vositasi;
Milliy tafakkurni
o‘
rganish manbasi sifatida xizmat qilmoqda.
Shu bois ham bu asarni
o‘
rganish, uni yosh avlodga yetkazish, undagi boylikni
zamonaviy ilm-fan bilan uy
g‘
unlashtirish eng dolzarb vazifalardan biridir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
338
2181-3187
Foydalanilgan Adabiyotlar
1. R.Sayfullayeva, B.Mengliyev, R.Raupova, M.Qurbonova, M.Abuzalova,
D.Yo’ldosheva “Hozirgi o’zbek tili”Toshkent, 2017
-yil.
2. Devonu lug’atit turk 1960, I
-
Mahmud Qoshg’ariy “Turkiy so’zlar
devoni”/Tarjimon va nashrga tayyorlovchi S.M.Mutalliboyev.1
-tom.
–
Toshkent:Fan,
1960.
3. Mahmud Qoshg’ariy “Devonu lug’ati
-t-
turk”/ Nashrga tayyorlovchisi
Qosimjon Sodiqov.
–
Toshkent:G’.G’ulom nomidagi nashiriyot
- matbaa ijodiy uyi,
2017.
4. Natan Mallayev “O’zbek adabiyoti tarixi” “O’qituvchi” nashriyoti –
1965.
5. Nasimxon Rahmonov “O’zbek adabiyoti tarixi” o’quv qo’llanma “Sano
-
standart” nashriyoti.
Toshkent - 2017.
6. K. Marqayev “O’zbek etnonimlari.
- Qarshi:Intellekt, 2021.
