ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
327
2181-3187
"DEVONU LU
G‘
ATIT TURK" ASARIDAGI METAFORALAR
Shokorullah Ghiyasi
Annotatsiya.
Mazkur maqolada mashhur tilshunos Mahmud Qoshg‘ariyning
“Devonu Lug‘atit Turk” asarida uchraydigan metaforalar tahlil qilinadi. Asarda
qo‘llangan metaforalar tili badiiylashtirish, obrazlilik yaratish va turkiy xalqlarning
o‘sha davrdagi madaniy
-
ma’naviy d
unyoqarashini aks ettirish vositasi sifatida
qaraladi. Maqolada metaforalar semantik jihatdan tahlil qilinadi, ularning leksik-
morfologik xususiyatlari, uslubiy roli va ijtimoiy kontekstdagi ifoda imkoniyatlari
ochib beriladi.
Kalit so‘zlar:
Mahmud Qoshg‘ariy, Devonu Lug‘atit Turk, metafora, obrazlilik,
badiiy til, stilistika, semantika, xalq og‘zaki ijodi, til tarixi.
J
а
h
о
n tilshun
о
sligid
а
turkiy till
а
rning q
а
dimgi m
а
nb
а
l
а
ri leksik
а
sini
о‘rgа
nish,
uning leksik
о
gr
а
fik
а
h
а
miy
а
tini kel
а
j
а
k v
а
kill
а
rig
а
t
а
qdim qilish k
а
bi m
а
s
а
l
а
l
а
r
bugungi kun tilshun
о
sligi uchun muhim deb q
а
r
а
l
а
di. Til h
о
dis
а
si nech
а
а
srl
а
rd
а
n
buy
о
n tilshun
о
s
о
liml
а
r t
о
m
о
nid
а
n
о‘rgа
nilm
о
qd
а
v
а
t
а
dqiq etilm
о
qd
а
. Xusus
а
n, tilni
sinxr
о
n v
а
di
а
xr
о
n
а
spektd
а
о‘rgа
nish, tilni q
а
dimgi y
о
zm
а
m
а
nb
а
l
а
r v
а
z
а
m
о
n
а
viy
till
а
r bil
а
n qiy
о
sl
а
b t
а
hlil qilish n
а
f
а
q
а
t
о‘zbek tilshunо
sligid
а
, turk
о
l
о
giy
а
d
а
b
а
lki
j
а
h
о
n tilshun
о
sligi
о
ldid
а
turg
а
n muhim v
а
zif
а
l
а
rd
а
n biridir. Shul
а
rni in
о
b
а
tg
а
о
lg
а
n
h
о
ld
а
“Devоnu lug‘о
ti-t-
turk” а
s
а
rini di
а
lekt
о
l
о
gik
а
spektd
а
t
а
hlil qilish tilshun
о
slikd
а
ilmiy izl
а
nishl
а
r uchun z
а
min b
о‘lа
о
l
а
di.
M
а’lumki, hа
r q
а
nd
а
y til h
о
dis
а
sini t
а
rixiy jih
а
td
а
n
о‘rgа
nishning y
а
g
о
n
а
ilmiy
y
о‘li birlа
mchi m
а
nb
а
l
а
rg
а
а
s
о
sl
а
nib, y
о
zm
а
y
о
dg
о
rlikl
а
r tili bil
а
n h
о
zirgi tilni
qiy
о
sl
а
sh, shu asoisi ikki oradagi yaqinlik, farq va y
а
ngilikl
а
rni
а
niql
а
shdir. M
а
rk
а
ziy
О
siy
о
x
а
lql
а
ri k
о‘p а
srl
а
r d
а
v
о
mid
а
y
а
r
а
tg
а
n n
о
y
о
b m
а
d
а
niy y
о
dg
о
rlikl
а
r q
а
t
о
rig
а
shu
x
а
lq f
а
rz
а
ndl
а
ri y
а
r
а
tg
аn lug‘а
tl
а
r h
а
m kir
а
di. Bund
аy lug‘а
tl
а
rning n
о
dir
q
о‘lyо
zm
а
l
а
ri bizg
а
ch
а
yetib kelg
а
n v
а
ul
а
rning b
а’zilа
ri n
а
shr qiling
а
n, ul
а
r
а
s
о
sid
а
ilmiy t
а
dqiq
о
t ishl
а
ri h
а
m
о
lib b
о
rilg
а
n.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
328
2181-3187
Til
–
bu xalqning ma’naviy dunyosining ko‘zgusi, xalq ruhiyatining ramzidir.
Til orqali millatning tarixi, urf-odati, hayot tarzi va tafakkur uslubi aks etadi. Shu
jihatdan Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu Lug‘atit Turk” asari nafaqat lug‘aviy
boylikni, balki xalq badiiy tafakkurining namunasini ham o‘zida mujassamlashtiradi.
Mazkur asarda ko
‘plab metaforalarga duch kelamizki, ular orqali turkiy xalqlarning
tafakkuri, estetik qarashlari, ijtimoiy hayoti ifoda etiladi. Bu maqolada aynan shu
metaforalarning turlicha ifoda shakllari, mazmuni va uslubiy vazifalari chuqur tahlil
qilinadi.
Mahmud Qoshg‘ariy XI asrda yashab, buyuk tilshunos, leksikograf va etnograf
sifatida tanilgan. Uning “Devonu Lug‘atit Turk” asari arab tilida yozilgan bo‘lib,
asosan arab dunyosiga turkiy tillarni tanitish, ularning boy lug‘aviy zahirasini
ko‘rsatish, mada
niy qadriyatlarini ochib berishga qaratilgan.
Mahmud Qoshg’ariyning “Devonu lug’atit turk” asari o’zbek tilshunosligi fanini
boshlab berdi. U bu asari ustida uzoq yil ishlagan. Yuqori Chindan tortib butun
Movaraunnahr, Xorazm, Farg’ona va Buxaro qadar cho’zilgan keng hududni kezib
chiqib, bu yerda yashagan qabilalarning turmush tarzini, turar joylarini, tillarini
o’rgangan. Mahmud Qoshg’ariy XI asrning 2
-
yarmida lug’at yozish ibtidosini boshlab
bergan ya’ni aynan mana shu asrda “Devoni lug’atit turk” asarni yozgan.Ushbu asar
turkiy xalqlar tarixidagi dialektologik, izohli, etnografik ,tarixiy-etimologik
lug’atlarning barcha unsurlarini qamrab oluvchi asardir.Bu asar jahon tilshunos
olimlari e’tiborini tortgan qadimiy asarlardan biridir.Asar faqat lug’at yozish bilan
cheklangan desak yanglishgan bo’lamiz,negaki unda o’sha davrda yashagan
xalqlarning turmush tarzini va madaniyatini ham yoritib bergan.Qoshg’ariy haqidagi
ma’lumotlar ham aynan uning asarlari orqali bizgacha yetib kelgan.
Bu
а
s
а
r j
а
h
о
n tilshun
о
s
о
liml
аri e’tibо
rini t
о
rtg
а
n q
а
dimiy
а
s
а
rl
а
rd
а
n biridir.
“Devоnu lug‘о
ti-
t turk” turkiy sо‘zlа
rning
а
r
а
bch
а
iz
оhli lug‘а
ti b
о‘lgа
ni uchun ilmiy
1
G‘oziyev E. Tilshunoslik asoslari. –
Toshkent: O‘zbekiston, 2014
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
329
2181-3187
jih
а
td
а
n
а
l
о
hid
а
а
h
а
miy
а
tg
а
m
о
likdir. Uni h
а
r t
о
m
о
nl
а
m
а
t
а
dqiq qilish turkiy
x
а
lql
а
rning, juml
а
d
а
n,
о‘zbek xа
lqining t
а
rixini, urf
о
d
а
tl
а
rini, s
о‘z bо
yligini,
а
d
а
biy
о‘rgа
nishd
а
k
а
tt
а
а
h
а
miy
а
t k
а
sb et
а
di.
Bu asar o‘z davrining turkiy tillarining lug‘ati bo‘lishi bilan birga, o‘sha zamon
xalqlarining turmush tarzi, urf-odatlari, poetik madaniyati, ayniqsa metaforik
tafakkurini aks ettiruvchi bebaho manbadir.
Metafora
–
bir narsa yoki hodisani boshqa bir narsa yoki hodisa orqali tasvirlash
usulidir. Metafora orqali tilda obrazlilik yaratiladi. U tilning badiiy, poetik
funksiyasining asosiy vositalaridan biridir.
Tilshunoslikda metafora semantik toifaga kirib, quyidagicha tasniflanadi:
•
Ontologik metafora
•
Strukturaviy metafora
•
Orientatsion metafora
•
Badiiy (stilistik) metafor
Mahmud Qoshg‘ariy asaridagi metaforalar, asosan, badiiy va strukturaviy
metaforalar doirasida ko‘rib chiqiladi.
Tabiatga oid metaforalar
Tabiatga oid metaforalar turkiy xalqlarning tabiatga bo‘lgan chuqur hurmatini,
hayot tarzi bilan bog‘l
iqligini aks ettiradi. Masalan:
“Ko‘ngil daryo kabi toshdi” –
bu yerda ko‘ngil his
-
tuyg‘ular markazi bo‘lib,
“daryo” metaforasi orqali his
-
tuyg‘ularning kuchl
iligi, cheksizligi ifodalanadi.
“Ko‘ngli bulut bo‘ldi” –
bu ifoda qayg‘u va tushkunlikni bildiradi, bulut —
noaniqlik, og‘irlik, soya ma’nolarini beradi.
Hayvonlar orqali berilgan metaforalar
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
330
2181-3187
Turkiy xalqlarning ko‘chmanchi hayoti hayvonlarga bog‘liq bo‘lgan. Shuning
uchun ularning tillarida hayvonlar obraz sifatida tez-tez uchraydi:
“Qoplonday qahrli” –
bu yerda qoplon jasorat, dahshat ramzi sifatida ishlatilgan.
“Tulki kabi hiylakor” –
bu esa tulkiga nisbatan jamiyatda shakllangan stereotip
asosida bildirilgan metafora.
Jismoniy a’zolar orqali yaratilgan metaforalar
Mahmud Qoshg‘ariy ko‘plab jismoniy a’zolarni abstrakt tushun
chalarni
ifodalashda ishlatadi:
“Ko‘ngil ko‘zi ko‘r” –
bu yerda ruhiy ko‘rlik, ya’ni tushunmaslik
, anglamaslik
nazarda tutiladi.
“Tilini yanchdi” –
bu ifoda kimgadir haqorat qilish, so‘z bilan xafa qilish
ma’nosini beradi.
Rivoiy va diniy obrazlar asosidagi metaforalar
Mahmud Qoshg‘ariy asarida islomiy tafakkur bilan bog‘liq
metaforalar ham
mavjud. Misol:
“Ko‘ngil Ka’ba” –
bu ifoda ko‘ngilni muqaddas joy, ilohiy markaz sifatida talqin
qilish orqali chuqur ma’naviy ma’no yuklaydi.
Harakat va holatga oid metaforalar
“G‘am yuragini kuydirdi” –
g‘amni olov sifatida talqin qilgan bu ifoda yurak –
hislar markazi ekanini bildiradi.
“So‘z yel kabi esdi” –
so‘zlarning ta’siri va tezligini yelga qiyoslab ifodalagan.
Metafora Mahmud Qoshg‘ariy lug‘atida faqat tilshunoslik vositasi emas, balki
xalqning badiiy-estetik tafakkurini ifodalovchi vositadir. Ular:
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
331
2181-3187
Semantik obrazlilik yaratadi;
Poeziya elementlarini lug‘aviy izohlarga kiritadi;
O‘sha davr xalqining axloqiy, diniy va
madaniy qarashlarini yoritadi;
Etnolingvistik manzara shakllantiradi.
Metaforalarning uslubiy va stilistik xususiyatlari
Asardagi metaforalar:
Qisqa, lo‘nda va chuqur;
Xalq maqollari, matallari orqali ifodalangan;
Ko‘pincha kontekstual ma’noga ega, ya’ni atama sifatida emas,
balki butun
matnda yoritiladi.
Masalan, “Suv oqsa, o‘z yo‘lini topadi” degan maqol metaforik jihatdan inson
sabr-
toqatli bo‘lsa, hayot yo‘li o‘z
-
o‘zidan ravonlashadi degan falsafani beradi.
Xulosa qilib aytganda,
Mahmud Qoshg‘ariyning “Devonu Lug‘atit Turk” asari
o‘z zamonasi uchun tilshunoslikda ulkan burilish yasagan bo‘lsa, zamonaviy
tilshunoslik va madaniyatshunoslik uchun ham bebaho manbadir. Asarda uchraydigan
metaforalar orqali biz turkiy xalqlarning tafakkuri, hayot falsafasi, estetik qarashlari
haqi
da boy ma’lumotga ega bo‘lamiz.
Metaforalar badiiy tafakkurning mahsuli bo‘lib, Mahmud Qoshg‘ariy ularni xalq
og‘zaki ijodi, kundalik nutq va poetik ifodalar bilan uyg‘unlashtirgan. Bu esa asarning
lingvistik qiymatini yanada oshiradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
1. Mahmud Qoshg‘ariy. Devonu Lug‘at
it Turk.
–
Toshkent: Fan, 1960
2
Ibragimov A. Badiiy til va metafora.
–
Samarqand: Noshir, 2009.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ
ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №
-70
Часть–
8_
июня
–
2025
332
2181-3187
2. G‘oziyev E. Tilshunoslik asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2014.
3. Xamidov A. Til va tafakkur.
–
Toshkent: Ma’naviyat, 2012.
4. Ibragimov A. Badiiy til va metafora.
–
Samarqand: Noshir, 2009.
5. Lakoff G., Johnson M. Metaphors We Live By.
–
University of Chicago Press, 1980.
6. Qodirov D. Etnolingvistika asoslari.
–
Toshkent: O‘zbekiston, 2018.
7. Yusupov A. Turkiy tillar stilistikasi.
–
Toshkent: Fan, 2003.
