ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
320
2181-
3187
100T PRESSNI TAKOMILLASHGAN ELEKTR YURITMASINI
LOYIHALASH
Andijon davlat texnika instituti EEE yo`nalishi
4-kurs talabasi Botiraliyev Axrorbek
Ilmiy rahbar: A. Ismailov
Annotatsiya:
Bu maqolada, metallarga bosim bilan ishlov berish: bolgʻalash,
sovuq va issiq shtampovka, presslash, prokatlash, choʻzish, bukish va bohqalarda
metallni chiqidiga chiqishi kamayadi, detallarni mexanik hususiyatlari yahshilanadi,
ish umumdorligi ortadi. Barcha bolgʻalash - presslash mashinalari bir nechta
guruhga boʻlinadi: bolgʻalash, presslash, krivoship mashinalar, shtamplar. Presslar
metallni zarba bilan deformatsiya qilishga moʻljallangan mashinalar. Bolgʻalarda
choʻktirish, yoyish, teshish, kesish kabi texnologik aperatsiyalar bajariladi
Kalit so`zlar:
pres, bosim, teshish, kesish, deformatsiya, elektr yuritma
Presslar keskin oʻzgaruvchi zarba yuklamalar bilan ishlaydi; bunda momentni
maksimal qiymati salt ishlash rejimi bilan almashib turadi. Detalga ishlov berish
hususiyati, materiali, kattaligi, shakli va temperatuasiga qarab deformatsiya tezligini
oʻzgartirish talab etiladi. Pressni sozlash ishlarida uni salt ishlatish kerak boʻladi, bunda
tezlik past boʻlishi kerak. Bularning barisiga pressing bosh elektr yuritmasini tezlgini
oʻzgartrish yoʻli bilan erishish mumkun. Hozirgi paytda presslarning elektr yuritmasini
tezligini mavjud barcha tezlikni rostlash usullari qoʻllab oʻzgartirish mumkun, bunda
rostlash diapazoni 4:1 boʻladi. Bunda tezlikni rostlash tezliklar korobkasi pressning
yuklanish diagrammasi va burchak tezligi ω bilan moment M ning oʻzgarish grafiklari
ta’svirlangan. Bu diagramma va ω = f(t), M = f(t) egri chiziqlar yordamida dvigatelni
quvvati ta’minlanadi. Krivoship valini burilish burchagi φ ni bir tsikl dvri 2π ga nisbati
kichik boʻlganligi uchu M
c
ni oʻzgarishini va yuklanish grafigini toʻgʻri chiziqli deb
olish mumkin. Dvigatel momenti va tokini oʻzgarishini yuritma ishiga ta’sirini
kamaytirish maqsadida maxovik qoʻllaniladi. Maxovik yuklama va tezlikni
tebranishini kamaytiradi. Dvigatelni quvvati va ishga tushurish moment qarshilik
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
321
2181-
3187
momenti
𝑀
𝐶.𝑀𝐴𝑋
dan yuqori boʻlishi kerak boʻladi. Koʻp hollarda pressing elektr
yuritmasida qisqa tutashuv rotorli asinxron dvigatellar qoʻllaniladi.
Bolgʻalash – presslash mashinalarining elektr avtomatikasi rele – kontaktorli
sxemalar asosida rivojlanib bordi. Oxirgi payitda persslarni boshqarish sxmalarida
elektromagnit muftalar, magnit kuchaytirgchlar, induktiv va yarim oʻtkazgichli
datchiklar, yopiq avtomatik boshqrish tizimlar qatnashmoqda. Bularda kontaktsiz
diskret qurilmalar, mantiqiy elementlar keng qoʻllanilmoqda, chunki ularning hizmat
qilish vaqti rele – kontaktorli elementlarga nisbatan ancha yuqori. Bunda M1 dvigatelli
bosh yuritma BU1 boshqarish bloki yordamida xarakatlantiriladi, M2 dvigatel va BU2
boshqarish bloki detalni uzatish mexanizmini, M3 dvigatel va BU3 boshqarish bloki
press stolini boʻylama xarakatini, M4 dvigatel va BU4 boshqarish bloki press stolini
enlama xarakatini ta’minlab turadi. BU5 boshqarish bloki elektromagnit muftani
boshqaradi.
1-stol, 2- zagatovka, 3- bolg’a,
4- sharnir, 5- uzatish mexanizmi,
6- elektromagnit mufti, 7- maxovik.
Dastur
UM
BB2
BB1
TM
1 – rasm. Press dvigatelini boshqarish struktura sxemasi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
322
2181-
3187
Pressning printsipial boshqarish sxemasida qisqa tutashuv rotorli asinxron
dvigatel D qoʻllanilgan. Dvigatel BB rubilnik orqali 380V kuchlanishli tarmoqqa
ulanadi, dvigatelni boshqarish sxemasiga Tp1 transformatordan pasaytirilgan
kuchlanish beriladi, signalizatsiya sxemasi 12V kuchlanish bilan ishlaydi.
Elektr yuritma turini tanlsh ancha murakkab vazifa hisoblanadi, chunki turli xil
elektr yuritma tizimlari texnologik jarayon talablariga teng koʻrsatkichlar bilan javob
berishi mumkin. Shuning uchun bunday hollarda ularni iqtisodiy jihatdan ustunligini
hisoblash talab etiladi.
Elektr yuritmaga bir xil texnologik jarayon talablari qoʻyilganda koʻrilayotgan
variantlarni iqtisodiy jihatdan maqbulligi aniqlanadi. Elektr yuritmani iqtisodiy
koʻrsatkichlaridan biri, bu uning ish unumdorligi hisoblanadi.
Yana bir muhim iqtisodiy koʻrsatkich bu elektr yuritma tizimining foydali ish
koeffitsentidur, chunki bu koʻrsatkich elektr energiya isrofini belgilaydi.
100 tonnalik press elektr yuritmasi — bu katta kuch talab qilinadigan sanoat press
uskunalarining harakatga kelishini ta'minlovchi elektr yuritma tizimi. Bunday
yuritmalar metallni shtamplash, buklash, kesish yoki zarb qilish kabi og‘ir sanoat
jarayonlarida qo‘llaniladi.
Presga qoʻyiladigan uni ishga tushiradigan asinxron dvigitelni elektr
samaradorligini oshirish uchun chastotnik orqali energiya sarfini kamaytirdim.Mator
tanlab oldim uning mehanik harakteristikasini tuzdim.Bu boʻyicha hisob kitoblarni olib
bordim.Oʻrnatilgan chastotnik boʻyicha hisob kitoblarni qildim va bu hisob kitoblarim
orqali tirli chastotalardagi xarakteristikalarini chizdim.Himoya aparatlari sim kabelar
tanlandi.
Foydalanilgan adabiyotlar
1.
Ключев В.И. “Теория электропривода” М. 2000.440 с
2.
Москаленко В.В. “Электрический привод” Учебное пособие.Академия 2004 г.
3.
Москаленко В.В. “Системы автоматизированного электропривода” Инфра М.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–7_ июня–2025
323
2181-
3187
2004 г.
4.
Xoshimov O.O., Imomnazarov A.T. “Elektr yuritma asoslari” Toshkent, 2004.
5.
Sаlimоv J.S., Pirmаtоv N.B. Elektr mаshinаlаri. –T.: О‘zbekistоn fаylаsuflаri
milliy jаmiyаti nаshriyоti, 2017. - 408 b.
6.
О. Xоshimоv, S. Sаidаxmedоv. Elektr yurittmа аsоslаri -2018. - 94 b
7.
Siddiqov I.X., Karimjonov D.D Asinxron motor reaktiv quvvatning filtr-
kompensatsiya qurilmalarini nazorat va boshqaruvining elektromagnit oʻzgartkichlari:
Monografiya: Andijon “Omadbek print number one” MCHJ -2023-yil / 111 b.
8.
R. Uzoqov, M. Abdullayev, M.Matqosimov Elektromexanik tizimlarning
apparatlari, elementlari va oʻzgartgich texnikasi: Darslik: Andijon “Omadbek print
number one” MCHJ -2022- yil / 205 b.
