ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
294
2181-
3187
MAKTAB BITIRUVCHILARINI KASBGA YO‘NALTIRISHNING
IJTIMOIY-PSIXOLOGIK XUSUSIYATLARI
.
Boltayeva Dildora Amirovna
Samarqand viloyati Kattaqurg‘on tuman
MMTBga qarashli 40-sonli umumiy o‘rta
ta`lim maktab texnologiya fani o‘qituvchisi
Annotatasiya:
Mazkur maqolada o‘quvchilarning kasb tanlash jarayonida
duch kelayotgan muammolari, bu boradagi psixologik, ijtimoiy va pedagogik omillar,
shuningdek, ushbu muammolarni bartaraf etishning samarali yo‘llari ilmiy-nazariy
jihatdan yoritilgan. Maktab bitiruvchilarini kasbga yo‘naltirish bo‘yicha mavjud
yondashuvlar va tajribalar tahlil qilinib, pedagogik-psixologik tavsiyalar berilgan.
Kalit so‘zlar:
kasb tanlash, kasbga yo‘naltirish, maktab bitiruvchisi, kasbiy
qiziqish, psixologik tayyorgarlik, pedagogik yordam, ota-ona roli, kasb tanlash
muammolari.
S‘nggi yillarda mamlakatimizda ta’lim sohasida amalga oshirilayotgan
islohotlar, xususan, o‘quvchilarning kasb-hunarga yo‘naltirilishini ta’minlashga
qaratilgan tizimli yondashuvlar o‘z samarasini bera boshladi. Maktabgacha va maktab
ta’limi vazirligi tomonidan qabul qilingan qarorlar asosida 208 ta umumiy o‘rta ta’lim
muassasasida o‘quvchilarga kasb-hunar o‘rgatish jarayonlari yo‘lga qo‘yildi. Ushbu
maktablarda o‘quvchilar quyidagi uch yo‘nalishda kasbiy ko‘nikmalarni egallash
imkoniyatiga ega bo‘lmoqda:
1.
Ishchi kasblar yo‘nalishi
– hududning ijtimoiy-iqtisodiy xususiyatidan kelib chiqib,
hunarmandlar va tadbirkorlar ishtirokida 64 turdagi kasblar o‘rgatiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
295
2181-
3187
2.
Tadbirkorlik yo‘nalishi
– ishlab chiqarish va xizmat ko‘rsatishning 21 turi.
3.
Zamonaviy kasblar yo‘nalishi
– axborot texnologiyalari va kreativ industriya
bo‘yicha 10 dan ortiq yo‘nalish.
2024–2025 o‘quv yilida 17 mingdan ortiq o‘quvchini kasb-hunarga jalb etish
rejalashtirilgani ta’lim tizimidagi kasbga yo‘naltirish masalalariga qanchalik jiddiy
e’tibor berilayotganini ko‘rsatadi. Shunga qaramay, maktablarda o‘quvchilarning
kasb tanlashiga oid muammolar hanuzgacha dolzarb bo‘lib qolmoqda. Maktab
bitiruvchilari ko‘pincha kasblar haqida yetarli bilimga ega bo‘lmay, tasodifiy yoki
boshqa omillarga asoslangan tanlovlar qilishadi. Bu esa ularning kelajakdagi kasbiy
muvaffaqiyatiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi.
Kasb tanlashdagi asosiy muammolar
Kasb tanlash jarayonida o‘quvchilar duch keladigan muammolarni quyidagicha
guruhlarga ajratish mumkin:
➢
Axborot tanqisligi
– o‘quvchilarda kasblar haqida to‘liq va ishonchli ma’lumotlar
bo‘lmaydi.
➢
Psixologik tayyorgarlik yetishmasligi
– o‘z qiziqishlari, qobiliyatlarini anglay
olmaslik.
➢
Ijtimoiy bosim
– ota-onalar, do‘stlar, jamoatchilik ta’siri ostida qabul qilingan
qarorlar.
➢
Moddiy manfaatdorlikka ortiqcha urg‘u
– ma’naviy ehtiyojlar emas, faqat
moliyaviy motiv asosida tanlov qilish.
Akademik V.A. Krutetskiy tomonidan o‘spirinlar orasida uchraydigan kasb
tanlash motivlari orasida quyidagilar keltiriladi:
✓
muayyan fanlarga qiziqish;
✓
Vatanga foyda keltirish istagi;
✓
shaxsiy qobiliyatlarni ro‘yobga chiqarish;
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
296
2181-
3187
✓
oilaviy kasb an’analariga rioya etish;
✓
do‘stlarning tanloviga ergashish;
✓
yashash joyiga yaqinlik;
✓
moddiy ta’minot darajasi;
✓
o‘quv yurtining tashqi ko‘rinishi yoki qulay joylashuvi.
Bu motivlarning har biri ma’lum darajada ijobiy yoki salbiy ta’sir ko‘rsatishi
mumkin. Shu sababli, o‘quvchiga kasb tanlashda maqsadli va ongli yondashuvni
shakllantirish zarur.
Muammolarni bartaraf etish yo‘llari
Kasb tanlashdagi muammolarni bartaraf etish uchun quyidagi chora-tadbirlar
muhim hisoblanadi:
Kasblar olami bilan tanishtirish
– maktablarda kasblar yarmarkasi, uchrashuvlar,
mahorat darslarini yo‘lga qo‘yish.
Psixologik maslahatlar
– maktab psixologi tomonidan qiziqish va qobiliyatlarni
aniqlash bo‘yicha testlar o‘tkazish.
Ota-onalar bilan hamkorlik
– ota-onalarni farzandlari kasb tanloviga ongli
yondashishga o‘rgatish.
Mentorlik tizimi
– kasbi bo‘yicha muvaffaqiyatga erishgan mutaxassislarni
maktablarga jalb etish.
Bundan tashqari, maktab darsliklarida ham kasb tanlash mavzusini muqim yoritib
borish va yuqori sinf o‘quvchilari uchun kasb tanlash bo‘yicha maxsus fan joriy qilish
taklif etiladi.
Bundan tashqari boshqa motivlar ham masalan, o‘quvchining biror kasbga, fanga
moyilligi, maqsadi, unga intilishi, kasb to‘g‘risidagi ma’lumoti ham sabab bo‘lishi
mumkin. Maktab bitiruvchilarida kasblar haqida yaqol tasavvur bo‘lmasligi sababli
ular kasb tanlashda ko‘proq xatoga yo‘l qo‘yadilar. Bunga asosiy omil qilib o‘z
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
297
2181-
3187
qobiliyatlarini oqilona baholay olmasligi va u yoki bu kasbni egallash uchun
qanchalik tez va aniq harakat qila olishlarini, bu ishga moslasha olishlari
mumkinligini bilmasligidir. Anashunday muammolarni oldini olish va bartaraf etish
uchun imkoniyatlar mavjud.
Mamlakatimiz ta’lim tizimida amalga oshirilayotgan islohotlar ertangi yosh
avlodni har tomonlama tarbiyalab, kelajakda komil insonlar bo’lib yetishishlarini
ko’zda tutadi.Mustaqilligimizga erishgan yillarimizdanoq yurtimiz ertasi bo’lgan
yoshlarga katta e’tibor qaratila boshlandi va ularga birqator keng imkoniyatlar
yaratildi. Mamlakatimiz prezidenti Sh.Mirziyoyevning yoshlarnning kasb hunar
egallashi borasida bildirgan quyidagi fikrlari ayniqsa etiborga molikdir:
- Mahallalarda 1000 dan ziyod kasb-hunarga o’qitish markazlari tashkil etiladi;
-Kasb-hunarga o’qitilgan har bir shaxs uchun o’quv markazlarida 1 million
so’mgacha subsidiya beriladi.Buning uchun budjetdan 100 milliard so’m ajratiladi;
-O’quv kurslarini tamomlab,o’z biznesini boshlamoqchi bo’lgan fuqarolarga
uskunalar xarid qilish uchun 7 million so’mgacha subsidiyalar beriladi;
Shuningdek umumiy o’rta ta’lim muassasalarining 10-11-sinflari o’quvchilari
ta’lim olishlari bilan birgalikda ularga kasb-hunar o’rgatish, o’quvchilarning qiziqish
va qobiliyatlaridan kelib chiqqan holda kelajakda ularning ta’limini davom ettirishlari
yoki egallagan kasblari bo’yicha mehnat faoliyati bilan shug’ullanishlariga
sharsharoitlar yaratish bo’yicha chora tadbirlar tashkil qilindi.Ushbu chora tadbirlarga
muvofiq umumiy o’rta maktab,akademik litsey bitiruvchilarida aniq bir maqsadli
kasbiy motivlarni shakllantirish,kasbga yo’naltirish bo’yicha aniq metodikalar
o’tkazish va qaysi kasbga qobiliyatlari borligini aniqlash zarur. Chunki hozirgi kunda
ko’plab holatlarda farzandlar ota-ona majburiyatlaridan kelib chiqqan holda kasb
tanlashga majbur bo’lib kelmoqda. Bilamizki,ota-onalar o’zlari erisha olmagan
kasbini farzandlarida ko’rishni hohlaydi.Bu esa, ertangi kunda farzandlarining
majburan tanlagan sohalarida na yutuqqa erisha olishlarini bildiradi na kelajagiga
foyda berishiga ishonish mumkin.Bunda ,albatta, jamiyatimizda psixologik
bilimlarning yetishmasligini takror va takror ko’ramiz.Shuning uchun ham har biro
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
298
2181-
3187
ota-ona
farzandlarini
qiziqish
va
qobilyatlariga
e’tiborli
bo’lishlari
kerak.Farzandlarining kelajagiga bee’tibor bolmasliklari zarur va shart deb
hisoblayman.Qiziqish-insonlarning dunyoqarashi,e’tiqodlari,idealari,ya’ni uning oliy
maqsadlari,orzu niyatlari,orzu umidlari bilan bevosita muhim rol o’ynaydi hamda
ularning muvaffaqiyatli kechishini ta’minlash uchun xizmat qiladi. Yosh avlodni
kasb-hunarga yo'naltirish orqali, bo'lajak kasbiy qarorlarni shakillantirish, kasbni
erkin va mustaqil tanlashlari uchun kasb-hunarga yo'naltirish ishlariga mustahkam
zamin yaratuvchi ilmiy-amaliy tizim sifatida qarash lozim. Bu tizim orqali har bir
o'quvchi shaxsini kasbga yo'naltirishda individual xususiyatlarni ham xalq
manfaatlari nuqtai nazardan mehnat reurslarini to'laqonli ta'minlash zaruratini
hisobga olish kerak. Lekin bugungi kunda umumiy o'rta ta'lim maktablarida
o'quvchilarni kasbga yo'naltirishning ilmiy amaliy tizimi yetarlicha ishlab
chiqilmagan, ilmiy pedagogik asoslari talab darajasida yaratilmagan. Bundan tashqari
hozirgi kun talablari asosidagi tezkor yangiliklar, zamonaviy texnologik o'quv
qo'llanmalar, dars ishlanmalari, ko'rgazmali vositalarning kamligi,kasb tanlash mezon
va me'yorining belgilanganligi, kasb tanlash bo'yicha tezkor aloqning
o'rnatilmaganligi kabi muammolar dolzarb masalardan biridir. Kasb tanlash uchun
o'quvchi o'z imkonoyatlarini baholay olish ko'nikmasiga, ya'ni qiziqishi mos kasblar
bo'yicha ma'lumotga ega bo'lishi, bu kasblarning imkoniyatlari, kelajagi haqida
axbort va yangiliklardan xabrdor bo'lishi zarur. Kasbga yonaltirishda har bir
shaxsning individual xususiyatlari, qiziqishlarini, shuningdek, jamiyatning qaysidir
kasbga nisbatan ehtiyojini ta'minlash zarurligini inobatga olgan holda tanlashni
taqozo etadi. Kasbga to'g'ri yonaltirish shaxsning hayotida to'g’ri yo'lni topishiga
imkon beradi. O'quvchilarni mustaqil mehnat faoliyatiga tayyorlash va ularning kasb-
hunarni o'zlarining qobiliyatlariga yarasha to'ri tanlashlariga erishish uchun maktab
o'qituivchilarining pedagogik mahorati, bilim saviyasi, perseptiv, akademik,
kommunikativ kabi qobiliyatlari yuqori bo'lishi, kasblar bilan bog'liq fan
to'garaklarining faoliyatini rivojlantirish, maktablarda kasb - hunar to'risidagi
ma'ruzalarni tashkillash o'z natijasini beradi, shuningdek, maktablarda " Kasbim
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–3_ июня–2025
299
2181-
3187
faxrim", "Kasbim kelajagim dasturi" kabi mavzularda seminar - trening
mashg'ulotlari, suhbatlar va munozaralar o'tkazilishi, uchrashuvlar, kasb - hunarga oid
ko'rgazmalar tashkil etilishi, o'quvchilarda kasb tanlashga qiziqish hamda ishtiyoqini
uyg'otadi. Umumta'lim maktablarida o'quvchilarni kasb hunarga yo'naltirish ishlari
maktab rahbariyati bilan birgalikda maktabning amaliy psixologi, kasbga
yo'naltiruvchi mutaxassislar va o'qituvchilar bilan birgalikda amalga oshiriladi.
Xulosa
Kasb tanlash — bu nafaqat shaxsiy qaror, balki jamiyat taraqqiyotiga hissa
qo‘shuvchi muhim bosqichdir. Shu bois, maktab davridan boshlab o‘quvchilarni
kasbiy yo‘naltirish bo‘yicha kompleks yondashuv zarur. Ota-onalar, pedagoglar,
psixologlar va jamiyatning boshqa vakillari birgalikda harakat qilgan holda, yoshlarni
to‘g‘ri kasb tanlashga yo‘naltira oladi. Bunday yondashuv nafaqat individual
muvaffaqiyat, balki ijtimoiy barqarorlik uchun ham asos bo‘lib xizmat qiladi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Krutetskiy V.A. "Psixologiya", Moskva, 1984.
2.
Abduqodirov A. “Kasb tanlash psixologiyasi”, Toshkent, 2017.
3.
O‘zbekiston Respublikasi Prezidentining 2023-yil 13-apreldagi PQ–111-sonli
qarori.
4.
Maktabgacha va maktab ta’limi vazirligi axborot xizmati, 2024.
5.
Karimova M., “Kasbga yo‘naltirishda zamonaviy yondashuvlar”, Ilm-fan
nashriyoti, 2022.
