ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
149
2181-
3187
ASTRONOMIYA FANINING TADQIQOTLARI VA YUTUQLARINI
TA’LIM TIZIMIGA QО‘LLASHNING NAZARIY ASOSLARI
Boltaboyeva Gulzoda Turg‘inboyevna
To‘raqo‘rg‘on tuman 1-son politexnikumi
Fizika va astranomiya fani o'qituvchisi
ANNOTATSIYA:
Maqolada zamonaviy astronomiya va uning ilmiy-tadqiqot
yutuqlarini ta‟lim
tizimiga qо„llashning nazariy asoslari yoritilgan. Mavjud astronomiya
adabiyotlariga
fandagi soʻnggi yutuqlarni kiritish masalasi koʻrib chiqilgan.
Kalit so‘zlar
: ekzosayyora, Quyosh turidagi yulduz, tranzit usuli, retrograd
orbita, ilmiy xabardorlik kompetentsiyasi.
ABSTRACT :
The article theoretical basis of modern astronomy and
implementations of its
research achievements into the education prosess are dedicated. Problems for
including of last achievements in astronomy textbooks are considered.
Keywords
: exoplanet, Solar type star, the transit method, retrograde orbit,
scientific awareness competence.
KIRISH
Jahon miqyosida ta’lim tizimida aniq va tabiiy fanlarni о’qitish sifatini
oshirishning pedagogik imkoniyatlarini, xususan, astronomiya о’qitishni amaliy-
tatbiqiy mazmun bilan boyitish, metodik asoslarini astronomiyaning zamonaviy
rivojlanish tendensiyalariga muvofiq takomillashtirish muhim o’rin egallaydi.
Ilg’or
ta’lim muassasalari astronomiyani samarali pedagogik texnologiyalar,
yondashuvlar
bilan boyitish bilan birga, talabalarning ilmiy xabardorlik kompetensiyaga ega
bо’lish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
150
2181-
3187
zaruriyatini yuzaga keltirmoqda. Milliy o’quv dasturida kompetensiya ikki
qismga ajratilgan: 1) ilmiy xabardorlik kompetensiyasi, 2) amaliy kompetensiya.
Bo„lajak o„qituvchilarda ilmiy
xabardorlik kompetensiyasi bo’yicha ilmiy xabardorlik kompetentligini
shakllantirish
uchun astronomiya sohasidagi so’nggi ilmiy tadqiqot yutuqlaridan foydalanish
maqsadga muvofiqdir [1]. Amaliy kompetensiyani shakllantirishda, amaliy va
laboratoriya mashg’ulotlarida nazariyada o’tilgan mavzularga oid misol,
masalalar
ishlash va kuzatuvlarni tashkillashtirish hamda ularni amalda qo’llashni o’rgatish
muhim ahamiyat kasb etadi [2]. Astronomiyani о’qitishda bolajak
о’qituvchilarning ilmiy xabardorlik
kompetensiyasini shakillantirish, ularni ilmiy tadqiqot ishlariga yо’naltirish
uchun
xizmat qiladi. Astronomiya fanini rivojlantirish, iqtidorli talabalar orasidan ushbu
sohada malakali kadrlarini tayyorlash hamda o’sib kelayotgan yosh avlodni
astronomiya faniga qiziqtirish bugungi kunning dolzarb vazifalaridan biri bo’lib
hisoblanadi. Sohaga oid so’nggi ilmiy-tadqiqot yutuqlaridan foydalanib
astronomiya
fani adabiyotlarni yangilash maqsadga muvofiqdir.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Hozirgi zamon astronomiya fani bir-biri bilan bog’langan bir necha asosiy
Bo’limlardan tashkil topgan. Quyida shu bo’limlar va ularning predmeti
keltirilgan:
1. Astrometriya kosmik jismlarning fazodagi ko’rinma vaziyatini va
harakatini tekshiradi. Vaqtni o’lchash masalalari bilan shug’ullanadi.
Astrometriya
bo„limi o„z navbatida: a) sferik astronomiya, b) fundamental astronomiya, s)
amaliy astronomiyaga bo„linadi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
151
2181-
3187
2. Nazariy astronomiya va osmon mexanikasi Butun olam tortishish qonuni
va Kepler qonunlari asosida osmon jismlarining haqiqiy harakatlarini o„rganadi.
3. Astrofizika kosmik jismlarning tuzilishi, fizik tabiatlari va ximiyaviy
tarkibini o’rganadi.
4. Yulduzlar astronomiyasi yulduzlar, ularning sistemalari va yulduzlararo
materiyaning fazoda taqsimlanishi va harakatlarini, ularning fizik xususiyatlarini
hisobga olgan holda o„rganadi.
5. Kosmogoniya kosmik jismlar va ular sistemalarining paydo bo„lishi va
evolyusiyasi qonuniyatlarini o„rganadi.
6. Kosmologiya Koinotning tuzilishi va rivojlanishining umumiy
qonuniyatlarini o’rganish bilan shug„ullanadi [3].
Bugungi kundagi astronomiyaga faniga oid adabiyotlarning barchasiga
astronomiyaning sо’nggi yutuqlari kiritilmagan. Masalan: Gigant planetalar,
ularning
yо’ldoshlari va halqalari mavzusida ham sо’nggi yilarda ochilgan yо’ldoshlar
soni
aniq kо’rsatilmagan [4]. Bunday misollarni kо„plab keltirish mumkin. Bugungi
kunning dolzarb masalalaridan biri sohaga oid ilmiy-tadqiqot yutuqlarini
adabiyotlarda aks ettirishdir.
NATIJALAR
Bugungi kundagi ilmiy-tadqiqot yutuqlarini, astronomiyaning yuqorida
Ko’rsatilgan bo’limlariga mos holda ajratib, ularni mos mavzularga kiritish
adabiyotni
boyitibgina qolmasdan talabalarni fanga bo’lgan qiziqishlarini ham oshiradi.
Bundan
tashqari talabalani ilmiy xabardirlik kompetentsiyasini shakllantirishda katta
ahamiyat kasb etadi.
Masalan so’nggi 10 yil davomida astronomiya sohasida qilingan ilmiy-tadqiqot
ishlarini ko’rib chiqaylik. Olimlar Jeyms Pibls, Mishel Mayor hamda Didye Keloz
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
152
2181-
3187
Koinot evolyutsiyasi borasidagi nazariy kashfiyotlari hamda Quyosh turidagi
yulduz
atrofida aylanadigan ekzosayyorani kashf qilganlari uchun 2019 yili Nobel
mukofoti
bilan taqdirlanganlar.
“Ekzosayyora” termini ikki qismdan iborat: biz yaxshi biladigan sayyora
terminiga “ekzo” old qo„shimchasi bog„langan. “Sayyora” termini ma‟nosi
“harakatlanuvchi”, “ko’chib yuruvchi” degan ma‟nolarni beradi. “Sayyor sirk”
shahardan shaharga ko’chib yuruvchi sirk demakdir. Qadimgi munajjimlar tungi
osmonda, joyidan qo’zg’almaydigan yulduzlardan tashqari yana, 5 ta joyini
o’zgartirib turuvchi “yulduz” larni kuzatishgan. Shu sababli ham ularni “sayyora”
deb
atashgan. Aslida bu joyini o„zgartirib turuvchi osmon jismlari odamzotga
qadimdan
ma’lum 5 ta sayyora
Merkuriy, Venera, Mars, Yupiter va Saturn bo’lgan.
Demak
“sayyora” deganda biz ushbu sayyoralar va umuman, ular qatoridagi Quyosh
sistemasida joylashgan barcha 8 ta yirik sayyorani tushunamiz. (Yuqoridagi
ro„yxatga
yana Yer hamda keyinroq kashf qilingan Uran va Neptun ham kiradi). Bu
sayyoralarning barchasi biz uchun vatan bo„lgan Quyosh sistemasida joylashgan.
Endi, “sayyora” tushunchasiga “ekzo” old qo„shimchasi qo„shilishi orqali, bu
sayyoraning Quyosh sistemasidan tashqarida joylashgan ekanligiga urg„u
beriladi.
Demak ekzosayyora deganda boshqa yulduz atrofida aylanuvchi ya‟ni Quyosh
sistemasiga taalluqli bo„lmagan sayyora tushunilishi kerak.
Ekzosayyoralarning kashf etilishi faqat XX-asrning 90-yillaridagina imkonli
bo„ldi. Buning sabablaridan eng asosiysi, bizning tasavvurimizga ham sig„mas
darajada katta bo„lgan Koinotda sayyorani topish oson emasligi bilan bog„liq.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
153
2181-
3187
Masalan, bizning Quyosh sistemamizdagi eng katta sayyora – Yupiter ham
Quyosh
massasining mingdan bir qismichalik keladi xolos. Shuningdek, sayyoralar
o„zidan
nur taratmaydi. Shu sababli ham ularni topish yanada mushkuldir. Favqulodda
ulkan
o„lchamga ega bo„lgan, shuningdek juda yorqin nur bilan yarqiraydigan yulduz
yaqinidagi, unga nisbatan mitti va o„zidan hech qanday nur chiqarmaydigan
sayyorani aniqlash va ko„rish juda qiyin. Bunda, yulduz shu‟lasi ko„zni
qamashtirib,
kuzatuvchidan sayyorani pana qilib qo„yadi. Shu sababli ham astronomlar
Koinotdan
ekzosayyoralarni o„zini to„g„ridan-to„g„ri ko„rishga urinishmaydi balki, uning
o„z
yulduzi qarshisidan o„tayotgan vaqtda, yulduzni bizdan to„sib qo„yishi sababli,
o„sha
yulduz yorqinligining xiralashishiga sabab bo„lishidan kelib chiqib aniqlashadi.
Bunday aniqlash usuli fanda “tranzit usuli” deyiladi. Ya‟ni bunda sayyora yulduz
qarshisidan tranzit o„tishida yulduz yorqinligi o„zgaradi.
Tranzit usulidan tashqari, ezkzosayyorani aniqlashning yana bir usuli mavjud
bo„lib, u sayyora gravitatsiyasining yulduzga ko„rsatayotgan ta‟siriga asoslanadi.
Bunda, yulduz o„z yaqinidagi sayyora ta‟sirida Koinotdagi o„z holatini biroz
o„zgartiradi, buni Yerdagi supersezgir o„ta kuchli astronomik asboblar orqaligina
payqash mumkin. Shu usullar bilan, hozircha 4000 dan ziyod ekzosayyora kashf
qilingan.
Xalqaro Astronomiya Ittifoqining Kichik sayyoralar markazi Saturn
sayyorasining yana 20 ta yangi tabiiy yo„ldoshi aniqlanganini e’lon qildi. Demak,
endilikda, tabiiy yo’ldoshlari soni bo„yicha Saturn mutlaq rekordchi bo’lib,
bundan
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
154
2181-
3187
buyon, uning yo’ldoshlari soni 82 ta deb hisoblanishi kerak. Shu choqqacha,
Quyosh
sistemasida yo’ldoshlari soniga ko’ra Yupiter yetakchi edi va uning 79 ta
yo’ldoshi borligi ma’lum edi. Halqali sayyoraning yangi yo’ldoshlarini Karnegi
institutida ishlovchi Skott Sheppard boshchiligidagi ilmiy guruh diametri 8,2 metr
bo’lgan “Subaru” teleskopi vositasida kashf qilgan. Ushbu teleskop Gavay
orollaridagi Mauna-Keya tog’ cho’qqisida joylashgan rasadxonaga o’rnatilgan.
Yangi kashf qilingan yo’ldoshlarning barchasining diametri taxminan 5 km ga
keladi. Ulardan 17 tasi, Saturnning o’z o’qi atrofida aylanishiga qarama-qarshi
yo’nalishda, ya’ni retrograd orbita bo’ylab harakatlanadi. Qolgan uchtasi esa
Saturn
bilan bir xil yo’nalishda aylanadi. Yangi kashf qilingan va retrograd orbitaga ega
yo„ldoshlardan biri Saturndan eng olisda joylashgan yo’ldosh bo’lib chiqdi.
Yangi
yo„ldoshlardan yana ikkitasi esa, Saturnga juda eng yaqini bo’lib, ular sayyora
atrofini ikki yilga yaqin muddatda aylanib chiqar ekan. Umuman olganda, yangi
kashf qilingan yo’ldoshlardan aksariyatining Saturn atrofini aylanib chiqish
muddati
uch yil atrofida ekanligi aniqlandi.
Bunday yangiliklarni adabiyotlarda aks ettirilishi talabalarga yangi
Mag’lumotlar beribgina qolmasdan, ularni ilmiy-tadqiqot ishlariga bo’lgan
qiziqishlarini ham orttiradi.
XULOSA
Astronomiyani o’qitishda ilmiy-tadqiqot yutuqlaridan foydalanish katta samara
beradi. Shuning uchun ham astronomiya faniga oid adabiyotlarni ilmiy-tadqiqot
yutuqlari bilan boyitish zarur. Talabalar astronomiyaning nazariy qonuniyatlari
bilan
tanishibgina qolmasdan, amaliy tadbiqlarini ham ko’rish imkoniyatiga ega
bo’ladilar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
155
2181-
3187
Bu esa talabalarning ilmiy-tadqiqot ishlarini boshlashga xizmat qiladi.
ADABIYOTLAR RO‘YXATI
1. Tillaboyev A., (2020). “Quyosh fizikasini o„qitishda zamonaviy bilimlarni
qo„llashning nazariy asoslari”, FIZIKA, MATEMATIKA va INFORMATIKA ilmiy-
uslubiy jurnal, 3-son, 21-28 betlar
2. Muxamedov, G. I., Nurmamatov, S. E., & Sapayev, I. U. (2021). UMUMIY O'RTA
TA'LIM MAKTABLARIDA ASTRONOMIYADAN MASALALAR YECHISH
USULLARI. Academic Research in Educational Sciences, 2(1), 664-667.
3. Mamadazimov M., (2008). “Umumiy astronomiya”, Darslik, Yangi asr avlodi.
4. Mamadazimov M., (2018). “Astronomiya”, Darslik, Davr nashriyoti.
