ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
352
2181-
3187
FIZIKA TA’LIMINI YAXSHILASHDA ALLOMALARNING O’RNI.
Sultonova Feruzaxon Maxmudjanovna
Andijon Davlat texnika instituti
feruzakhonsultonova3@gmail.com
+998930494025
Annotasiya:
Ushbu maqolada mashinasozlik va muhandislik sohasida
qo’llaniladigan innovatsion texnologiyalarni joriy etishda shuningdek, zamonaviy
muhandislarni tayyorlashda Fizika fanining o’qitilishi va fanning shakllanish
bosqichlarini ahamiyati to’g’risida gapirib o’tilgan.
Kalit so’zlar: fan, ta’lim, zamonaviy, innovatsiya, maktab, muhandis,
mashinasozlik, mexanika, jarayon.
Fizik jarayonlar juda qadim zamonlardan buyon, hattoki eramizdan oldin ham
odamlarning diqqat markazida bo’lgan va o’sha zamon nazariy qarashlarining
aksariyati falsafiy satrlarda berilgan. Bu qarashlarning haqiqatga yaqinligiga shubha
bilan qarovchilar ham bo’lgan. Falsafiy fikrlar va yondoshuvlar ko`lamidan tabiat,
ya`ni fizika faniga oid qarashlar Osiyoda dastlab Ibn Sino va Beruniy yozishmalarida
qayd qilingan.
Shuningdek, Ar-Roziy, Al-Xoziniy, Abul-Xaysam, Umar
Xayyomlarning tadqiqotlari fizika fanining Osiyoda shakllanishida katta hissa
qo’shgan bo`lsada, ularning tadqiqotlari tizimli tarzda yoritilmagan. Shuningdek,
foydalanish uchun hozirgi maktab fizika o`quv darsliklarida Osiyo mutafakirlarining
hayoti va ilmiy ishlari bilan qisqa tarzda tanishtirishdan iborat rasmli ma`lumotlar
keltirilgan bo`lsada, ularning ishlarini fizika mavzularida uyg`unlashtirib o`qitish
metodikasi ishlab chiqilmagan,
Talabalarning Osiyo fizika tarixini milliy iftxor tuyg`usi bilan o’rganishlari va
ularni fizika kursining mos mavzulari bilan uyg`nlikdagi faoliyatlari uchun zarur
bo’lgan ma’lumotlar tizimlashuviga keltirilgan qo’llanma tayyorlash va u asosida
fizika fani tarixini o`rganishda innovatsiyalar uchun zamin yaratish, hamda shaxs
rivojiga yo`naltirilgan, mamlakatimiz taraqqiyotiga kreativ, yangi O`zbekistonga mos
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
353
2181-
3187
fikrlaydigan yoshlarni tarbiyalashga qaratilgan o`quv metodikasini takomillashtirish
maqsadi etib belgilandi.
Fizika fani mashg‘ulotlarida o‘quvchilarning ijodiy-ijtimoiy faolligi namoyon
bo‘lishining mohiyati, mazmuni ochib berish, falsafiy, psixologik, ijtimoiy nuqtai
nazardan Osiyoda tabiat kashfiyotlarini yuzaga kelishi tarixini pedagogik
xususiyatlarini tahlil qilish va fizikaning mos mavzulari bilan uyg`unlikda o`qitish
ijtimoiy-pedagogik zaruriyat ekanligini asoslash, fizika tarixini kashfiyotlar hamda
mualliflar bo’yicha tizimlashtirilgan holda o’quvchilarning fizika darslaridagi mos
mavzulari bilan Osiyo mutafakkir olimlarini kashfiyot va ilmiy ilmiy ishlarini
uyg`unlikda o’rganishlariga imkon beruvchi qo`llanma yaratish va amaliyotga tadbiq
etish, o’quvchilarda fizika kursining “Mexanika”, “Molekulyar fizika”, “Elektr va
magnetizm” va “Optika” bo’limlariga oid bilim va kreativ fikrlash ko’nikmalarini
shakllantirishda Osiyo allomalarining fizika fanining rivojlanish yo`lida olib borgan
ilmiy faoliyatlari bilan sinf-dars tizimini amalga oshirish orqali o’rganish jarayonining
tarkibiy tuzilmasi yaratish.
Fizika fanini fizika tarixi bilan hamkorlikda o‘qitishda o‘quvchilarning ijodiy-
ijtimoiy faolligini oshirishning metodik shart sharoitlarini aniqlashtirish va o‘quvchi
shaxsiga yo’naltirilgan pedagogik jarayonda iftixor tuyg`usiga, o`ziga bo`lgan
ishonchga kuchli motivasiya uyg`otishga, kreativ ilmiy fikrlashni rivojlantirishga,
ilg`or pedagogik va didaktik tamoyillarga, hamda innovatsion texnologiyalga
asoslangan o`qitishni harakat algoritmi modeini yaratish bilan o`quv metodini
takomillashtirish.
Fizika fanining shakllanishida Osiyo olimlari muhim rol o'ynagan. Ular qadimdan
boshlab, turli ilmiy yo'nalishlarda katta hissa qo'shganlar. Quyida Osiyo olimlarining
fizika fanining rivojlanishiga qo'shgan hissalari haqida qisqacha ma'lumot keltiraman:
Qadimiy Hindiston: Hindistonlik olimlar, masalan, Aryabhata va Bhaskara,
astronomiya va matematikaga katta hissa qo'shganlar. Ular osmon jismlari harakati va
vaqt o'lchovlari bo'yicha muhim nazariyalarni ishlab chiqqanlar.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
354
2181-
3187
Qadimiy Xitoy: Xitoyda Konfutsiy, Laozi kabi mutafakkirlar bilan bir qatorda,
fizikada ham tabiat qonunlarini o'rganish uchun ilk qadamlar qo'yilgan. Xitoy olimlari,
masalan, "Baijia" ta'limoti orqali, tabiiy fenomenlarni o'rganishga harakat qilganlar.
Islomiy Zamon: Islom madaniyatining gullab-yashnashi davrida (8-14 asrlar)
Usmonlilar, Forslar va Arablar fizika, astronomiya va matematikada katta yutuqlarga
erishdilar. Al-Biruniy, Al-Farobiy va Ibn al-Haytham (Xaytami) kabi olimlar optika,
mexanika va astronomiyaga oid nazariyalarni rivojlantirdilar.
Zamonaviy Dasturlar: XIX-XX asrlarda Osiyo olimlari, xususan, hind, xitoy va
yapon olimlari, G'alqanda, elektronika va atom fizikasida muhim tadqiqotlarni olib
bordilar. Masalan, Yaponiyaning fizika sohasidagi olimlari, shu jumladan, Yoshinori
Osumi, Nobel mukofotiga loyiq ko'rilgan.
Osiyo olimlari naqadar katta hissalar qo'shganini ko'rish uchun, ularning ishlarini,
nazariyalarini va tajribalarini tahlil qilish muhimdir. Ular nafaqat o'z zamonida, balki
zamonaviy fizika fanining asoslarini ham tayyorlashda muhim rol o'ynaganlar. Bularni
inobatga olib o’quvchilarning fizika fani tarixini o’rganish, adabiyotlar bilan ishlash,
ko’nikma va malakasini hosil qilish faoliyatining shakllari, mazmuni, strukturasi ishlab
chiqildi;
Osiyo allomalari tomonidan kashf qilingan va yaratilgan yangiliklar alohida
mavzular: Poroxning yaratilishi, Kompasning kashf qilinishi, Pallali tarozi va tarozi
toshlarining yaratilish tarixi, Shishaning yaratilishi, Minerallarning kashf qilinishi va
qo’llanilishi tarixlari tahliliy o’rganildi va barcha o’quv bosqichlarida o’rganish uchun
qulay usulda yoritildi. Osiyoda fizika bo’limlari: mexanika, molekulyar fizika, elektr
va magnetizm hamda optika bo’limlarining shakllanishi tarixi tavsiflandi.
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
Tursunmetov K.A., Sultonova F.M. How to achieve competitive Quality
education- international experience and Uzbekistan education. // Journal of
Pharmaceutical Negative Results. Volume 14, Issue 3,2023.
2.
Sutonova F.M. Composs and the history of its invention. // Norwegian journal
of development of the international science. 7/2017. 63-66.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
355
2181-
3187
3.
Sultonova F.M. Prospects for training and development of educational skills.
European journal of Research and Reflection and educational sciences. 8/2020. 37-38.
4.
Sultonova F.M., Gulomov F. Student engagement in online learning: whwt it
means to students. ERPA Internetional journal of multidisciplinary research. Volume
6, issue 12. 2020. 99-102.
5.
Tursunmetov K.A., Sultonova F.M. Abu Ali Ibn Sinoning fizika fani
shakllanishidagi o’rni. // “Xalq ta’limi” jurnali 2/2022. Toshkent. 64-68.
6.
Sultonova F.M. Osiyoda fizika fanining shakllanish bosqichlarini o’rganish va
ularning mazmuni. // “Mashinasozlik” ilmiy texnik jurnali. 5-son (maxsus son) I tom
2022 yil. Andijon. 380-383 b.
7.
Tursunmetov K.A., Sultonova F.M. Tarozi toshlarining shakllanish tarixi. //
“Fan va jamiyat” jurnali. 3/2022. 67-69 b.
8.
Tursunmetov K.A., Sultonova F.M. Fizika fanini shakllanishida Osiyo
allomalarining o’rni. // Journal of new century innovations. Volume 18. Issue 5. 2022.
18-19 b.
9.
Tursunmetov K.A., Sultonova F.M. History of the formation optics. // Asian
Journal of research in social Sciences and Humanities. Volume 8. Issue 5. 2022.
10.
Tursunmetov K.A., Sultanova F.M. Istorii formirovanii optiki. // O’zbekistonda
fanlararo innovatsiyayalar va ilmiy tadqiqotlar jurnali. 16/2023. 275-283 b.
11.
F.Sultonova. Fizika ta’limini rivojlantirishda allomalarning tutgan o’rni.//
Eurasian Journal of technology and innovation. Volume 1. Issue 2. 2023.
12.
Sultonova F.M. Fizika fanining rivojlanish bosqichlari. “Nauchniy impuls”
8(100), 2023. 518-523.
