ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
251
2181-
3187
MIRZO ULUG‘BEK HAYOTI VA ILMIY-MA’RIFIY MEROSINI
O‘RGANISH.
ИЗУЧЕНИЕ ЖИЗНИ И НАУЧНО-ПРОСВЕТИТЕЛЬСКОГО
НАСЛЕДИЯ МИРЗО УЛУГБЕКА.
STUDY OF THE LIFE AND SCIENTIFIC AND EDUCATIONAL
HERITAGE OF MIRZO ULUGBEK.
Muallif:
Shamshod Nosirjonovich G’ofurov.
TDTU. 146-22 guruh- Iqtisodiyot.
3-bosqich talabasi.
+99891-9489848.
Mirzo Ulug‘bek hayoti va ilmiy-ma’rifiy merosini o‘rganish.
Изучение жизни и научно-просветительского наследия Мирзо Улугбека.
Study of the life and scientific and educational heritage of Mirzo Ulugbek.
Annotatsiya:
maqolada davlat arbobi, buyuk olim va sarkarda Mirzo
Ulug’bekning hayot yo’li, uning Movarounnahr davlati va dunyo madaniyati hamda
siyosati oldidagi yuksak xizmatlari va qo’shgan ulkan hissasi muhokama qilingan.
Shuningdek, Mirzo Ulug’bekning astronomiya sohasidagi ilmiy izlanishlari va
ularning bugungi kundagi ahamiyatiga doir fikr va mulohazalar keltirilgan..
Аннотация:
в статье рассматривается жизненный путь государственного
деятеля, крупного учёного и полководца Мирзо Улугбека, его большие заслуги
и большой вклад в государство Моваруннахр и мировую культуру и политику.
Также представлены научные исследования Мирзо Улугбека в области
астрономии и их значение сегодня.
Abstract:
the article discusses the life path of the statesman, great scientist and
general Mirzo Ulugbek, his great services and great contribution to the Movarounnahr
state and world culture and politics. Mirzo Ulug'bek's scientific researches in the field
of astronomy and their importance today are also presented.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
252
2181-
3187
Kalit so’zlar:
kuchli siyosatchi, ilmiy meros, Ziji Ko’ragoniy, Ma’mun
akademiyasi, rasadxona, astronomiya, usturlob, munajjimlar, Shohrux, Ali Qushchi.
Ключевые слова:
сильный политик, научное наследие, Зиджи Корагоний,
Академия Мамуна, обсерватория, астрономия, астролог, астрологи, Шахрух,
Али Кушчи.
Key words:
strong politician, scientific heritage, Ziji Koragoniy, Ma'mun
Academy, observatory, astronomy, astrologer, astrologers, Shahrukh, Ali Kushchi.
Asosiy qism
Mirzo Ulug‘bek – Amir Temurning nabirasi, buyuk o‘zbek astronomi, matematigi
va davlat arbobi.
Mirzo Muhammad ibn Shohrux ibn Temur Ulug‘bek Qo‘rag‘oniy – 1394-yil 22-
mart kuni hozirgi Ozarbayjon hududidagi Sultoniya shahrida, Amir Temurning
to‘rtinchi o‘g‘li Shohrux Mirzo oilasida dunyoga kelgan.
Ma’lumotlarga ko‘ra, 1394-yilda Amir Temur Iroqdagi Mordin qal’asini qamal
qiladi. Tarixchi Sharafuddin Ali Yazdiyning “Zafarnoma” asarida yozilishicha, Amir
Temurga nabirasi tug‘ilgani haqida xabar keltiriladi va munajjimlar uning hukmdor va
olim bo‘lishini bashorat qiladi. Temur ushbu xushxabar tufayli Mordin qal’asi qamalini
to‘xtatadi va uning xalqiga yuklangan tovonni bekor qiladi. Yangi tug‘ilgan nabiraga
Muhammad Tarag‘ay ismi beriladi.
Ulug‘bek 1447-yilda otasining vafotidan
xabar topgach Balxga jo‘naydi. Bu yerda u
marhum
akasi
Boysung‘urning
o‘g‘li
Alovuddavlaning Hirotda Temuriylar saltanati
hukmronligini da’vo qilganidan xabar topadi.
Ulug‘bek Alouddavlaga qarshi yurish qiladi va
Murg‘obda bo‘lib o‘tgan jangda u bilan
uchrashadi. O‘z jiyani ustidan g‘alaba qozonib,
1448-yilda
Hirotga
qarab
yuradi.
Biroq
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
253
2181-
3187
Alouddavlaning ukasi Abulqosim Bobur Mirzo unga yordamga kelib birgalikda
Ulug‘bekni mag‘lub etishadi.
Ulug‘bek Balxga chekinadi va u yerda to‘ng‘ich o‘g‘li Abdullatif Mirzo ison
ko‘targanidan xabar topadi. Shahardagi notinchlik xabarini eshitib, Ulug‘bek hech
qanday jang bo‘lmasdan Samarqandga chekinishga majbur bo‘ladi. Abdullatif tez
orada Samarqandga yetib boradi va Ulug‘bek beixtiyor o‘g‘liga taslim bo‘ladi.
Abdullatif otasini hibsdan ozod qilib, Makkaga haj qilishiga ruxsat beradi. Biroq,
manziliga yetib bormasdan turib otasi va ukasi Abdulazizni ham 1449-yilda qatl
qildirdi.
Ulug‘bek davrida Samarqand ilm-fan o‘choqlardan biriga aylangan. U yerda 15-
asrning birinchi yarmida Ulug‘bekning atrofida G‘iyosiddin Jamshid Koshiy,
Qozizoda Rumiy, Ali Qushchi kabi taniqli astronom va matematiklarni birlashtirgan
katta ilmiy maktab vujudga keladi. U vaqtlar Samarqandda O‘rta Osiyo haqida ajoyib
asar yozgan tarixshunos Hofiziy Abru, taniqli shifokor Mavlono Nefis, shoirlar
Sirojiddin Samarqandiy, Sakkokiy, Lutfiy, Badaxshiylar va boshqalar yashagan. Ular
o‘z davrining eng ilg‘or fikrli va ilmli kishilari bo‘lgan.
Ulug‘bek ilmiy merosining eng asosiysi, ma’lum va mashhuri uning “Zij”i bo‘lib,
bu asar “Ziji Ulug‘bek”, “Ziji jadidi Guragoniy” deb ham ataladi. “Zij”dan tashqari
uning qalamiga mansub matematik asari “Bir daraja sinusini aniqlash haqida risola”,
astronomiyaga oid “Risolayi Ulug‘bek” (yagona nusxasi Hindistonda, Aligarh
universiteti kutubxonasida saqlanadi) va tarixga doir “Tarixi arba’ ulus” (“To‘rt ulus
tarixi”) asaridir.
Ma’lumotlarga ko‘ra, Ulug‘bek tibbiyot va musiqaga ham qiziqqan. Jumladan,
Alisher Navoiy “Majolis un-nafois” asarida unng she’rlaridan namunalar keltirib
o‘tgan.
Mirzo Ulug‘bekning vafotidan so‘ng Samarqand olimlari asta-sekin Yaqin va
O‘rta Sharq mamlakatlari bo‘ylab tarqalib ketadi. Olimlar o‘zlari borgan yerlarda
Samarqand olimlarining yutuqlari va “Zij”ning nusxalarini ham yetkazadilar. Xususan,
Ali Qushchi 1473-yil Istanbulga borib, rasadxona quradi. Shunday qilib Ulug‘bekning
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
254
2181-
3187
ushbu yirik asari Turkiyada tarqaladi va u orqali Yevropa mamlakatlariga yetib boradi.
Masalan, 1638-yili Istanbulga ingliz olimi va sharqshunosi, Oksford universitetining
professori Jon Grivs (1602—1652) keladi. Qaytishida u o‘zi bilan Ulug‘bek “Zij”ining
bir nusxasini Angliyaga olib ketadi. 1648-yili avval “Zij”dagi 98 yulduzning jadvalini
chop etadi. O‘sha yilning o‘zida Grivs “Zij”dagi geografik jadvalni ham nashr etadi.
1650-yili esa u “Zij”ning birinchi maqolasining lotincha tarjimasini nashr etadi. Grivs
1652-yili mazkur oxirgi ikki ishni qayta nashr etadi.
Ma’lumotlarga ko‘ra, hozirgi kunda “Zij” asarining yuzga yaqin forsiy nusxasi va
15 dan ortiq arab tilida nusxasi mavjud. U musulmon mamlakatlarining deyarli
barchasida o‘rganilgan.
Shunday bo‘lishiga qaramay, “Zij” asari umuman olganda to‘liq ravishda
o‘rganilmagan va biror zamonaviy tilga to‘liq tarjima qilinmagan. 1994-yili Mirzo
Ulug‘bek tavalludining 600-yilligi munosabati bilan asar ilk bor rus tilidagi to‘liq
tarjimasi nashr etiladi. Shu yili Ulug‘bekning yana bir asari “To‘rt ulus tarixi” ham
Toshkentda o‘zbek tilida nashr etiladi.
O‘zbekiston Fanlar akademiyasi Sharqshunoslik instituti qo‘lozmalar fondida
Mirzo Ulug‘bekning samarqandlik xattot Azizullo tomonidan nasx xatida taxminan
1439-yilda, Ulug‘bek 45 yoshda bo‘lganida ko‘chirilgan “Ziji Ko‘ragoniy”si
saqlanmoqda. Qo‘lyozma sahifalarida Ulug‘bekning tuzatishlari ham bor. Ushbu
tuzatishlar uning dastxati, yozuvi haqida ma’lumot beradi.
1417-1420 yillar Ulug‘bek Samarqandda madrasa qurdirib, Registonda barpo
etilgan birinchi me’moriy ansamblga aylanadi. Ushbu madrasaga Ulug‘bek islom
olamining ko‘plab astronom va matematiklarini taklif etadi. Qolgan ikki madrasa
G‘ijduvon va Buxoroda qurilgan. Ulug‘bek tomonidan qurilgna madrasalar universitet
vazifasini bajargan. Ulug‘bekning Buxoroda qurdirgan madrasasi peshtoqida “Ilmga
intilish har bir musulmon uchun farzdir” yozuvi saqlanib qolgan.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
255
2181-
3187
1428-1429-yillarda Ulug‘bek farmoyishi bilan Cho‘ponota tepaligida ulkan
silindr shaklida bunyod etilgan. Zahiriddin Muhammad Boburning “Boburnoma”
asarida yozilishicha, balandligi 30,4 metrdan iborat 3 qavatli bino qurilgan. Unda
o‘ndan ortiq turli astronomik qurilmalar va asboblar bo‘lgan. Boburning yozishicha,
rasadxonaning sirti koshin va sirli parchinlar bilan bezatilgan. Uning ichiga o‘rnatilgan
juda katta asbob yordamida Quyosh, Oy, sayyora va yulduzlar katta aniqlikda
o‘rganilgan. Shuningdek, ma’lumotlarga ko‘ra rasadxonada kutubxona bo‘lgan. Mirzo
Ulug‘bekning eng yirik astronomik asari “Ziji Ko‘ragoniy” rasadxonada yaratilgan.
Uning qurilishi va keyingi ilmiy faoliyati Ulug‘bek taklifi bilan yig‘ilgan qator
mashhur olimlar G‘iyosiddin Koshiy, Qozizoda
Rumiy, Ali Qushchi va boshqalar nomi bilan
bog‘liq.
Riga shahridagi
Mirzo Ulug’bek haykali
1966-yilda
O‘zbekistonda
“Ulug‘bek
yulduzi” filmi suratga olindi. Yozuvchi Maqsud
Shayxzoda
1964-yilda
“Mirzo Ulug‘bek”
pyesasini yozgan. Yozuvchi Odil Yoqubov
“Ulug‘bek xazinasi” (1970-1973) romanini yaratgan. Yozuvchi va shoir Xurshid
Davron “Sohibqironning nabirasi” qissasi va “Algul yulduzi yoki Ulug‘bekning
so‘nggi kuni” pyesasini yozgan. 1970 yillarda O‘zbekistonda Odil Yoqubovning
romani asosida “Ulug‘bek xazinasi” ko‘p qismli videofilm suratga olingan. 1994 yil
Mirzo Ulug‘bek yili deb e’lon qilingan. O‘zbekiston Milliy universiteti Mirzo
Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Toshkent, Samarqand, Buxoro va O‘zbekistonning
boshqa shaharlaridagi xiyobon va ko‘chalarga Mirzo Ulug‘bek nomi berilgan.
Qozog‘istonning Olmaota shahrida Mirzo Ulug‘bek nomli ko‘cha bor. Toshkent
metropolitenidagi bekatlardan biri Mirzo Ulug‘bek nomi bilan atalgan. Poytaxt
tumanlaridan biri Mirzo Ulug‘bek nomi bilan atalgan. Samarqand davlat arxitektura-
qurilish instituti Mirzo Ulug‘bek nomi bilan ataladi. Samarqandda Mirzo Ulug‘bek
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
256
2181-
3187
muzeyi tashkil etilgan. Toshkent va Samarqandda Mirzo Ulug‘bek sharafiga haykallar
o‘rnatilgan. Riga shahridagi Kronvalda bog‘ida, O‘zbekiston elchixonasidan uzoq
bo‘lmagan joyda Mirzo Ulug‘bek haykali o‘rnatilgan. O‘zbekiston Respublikasi Fanlar
akademiyasi Astronomiya institutiga Ulug‘bek nomi berilgan. Oyning ko‘rinadigan
tomonida, limbning shimoli-g‘arbiy chekkasi yaqinida joylashgan kraterga,
shuningdek, 1977-yilda kashf etilgan asosiy kamar asteroidiga Ulug‘bek nomi
berilgan.
Xususan, davlatimiz oldidagi xizmatlari, yurtimiz ilm-fan sohasidagi taqqoslab
bo’lmas yutuqlarini nafaqat olimlarimizni, balki butun millatimizning ko’z o’ngida
namoyon qildirish maqsadida Prezidentimiz tomonidan 2024-yilning o’zida Mirzo
Ulug’bekning 630-yilligiga bag’ishlab qator tadbirlar, jamoaviy yig’ilishlar va
seminarlar o’tkazish mas’ul davlat organlari va xodimlariga yuklatildi. Bularga misol
sifatida quyidagilarni keltirib o’tishni lozim deb topdim:
✓
Mirzo Ulug‘bek nomi bilan bog‘liq obektlar, Mirzo Ulug‘bek sharafiga
barpo etilgan yodgorlik majmualari mukammal ta’mirlanadi va ularning hududi
obodonlashtirildi;
✓
alloma ilmiy-ijodiy merosiga mansub qo‘lyozma va boshqa madaniy
boyliklar restavratsiya qilinadi, ishonchli saqlash uchun zarur sharoit yaratildi;
✓
Mirzo Ulug‘bek tavalludining 630 yilligiga bag‘ishlab «Jahon tamadduni
rivojida Mirzo Ulug‘bek ilmiy-ma’rifiy merosining o‘rni va ahamiyati» mavzusida
ilmiy-adabiy tadbirlar o‘tkazildi;
✓
Samarqand shahrida 10-11 oktyabr kunlari «Mirzo Ulug‘bek: buyuk
qomusiy olim va mashhur davlat arbobi» mavzusidagi xalqaro konferensiya o‘tkazildi;
✓
Mirzo Ulug‘bekning «Ziji jadidi Ko‘ragoniy» asarini o‘zbek, rus va ingliz
tillarida, «To‘rt ulus tarixi» nomli tarixiy asarining o‘zbek tiliga tarjimasi qayta nashr
qilinadi;
✓
Ulug‘bek haqida yaratilgan «Osmon toqiga qo‘yilgan narvon» nomli
hujjatli film taqdimoti o‘tkazildi.
Xulosa
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-71
Часть–2_ июня–2025
257
2181-
3187
Maqolamning xulosasi sifatida shuni ta’kidlashim joizki, Mirzo Ulug’bek nafaqat
o’zi mansub millatning, ayni paytda butun insoniyatning ham faxridir. U xalqni,
saltanat sohiblarini ochiq yuzlilik, samimiyat, mehr-shafqat bilan o’ziga rom etdi,
adolat bilan ish yuritdi. Islom diniga bobosi kabi e’tiborla munosabatda bo’ldi.
Ulug’bek o’z asarlari, ma’naviy-axloqiy ta’limoti orqali barcha insonlarni go’zal
xulqli, mexr-oqibatli bo’lishga va yaxshilikka chaqirdi. Go’zal xulqli bo’lish, faqat
yaxshilikni o’ylab, yaxshilik qilishdan charchamaslik, ezgulik deya yashash, o’zida
borini o’zgalar bilan baham ko’rish, muhtojlarga yordam berish, yoru do’stlar sharafi,
nomusini himoya qilish, zohiran va botinan pok yurish, tirikchilikni halol topilgan non
bilan kechirish har qanday odamning ma’naviy qiyofasini bezaydi, deydi.
Ulug’bekday farzandi bo’lgan xalq har qancha faxrlansa arziydi. O’z
tomirlarimizda Ulug’bek qoni oqayotganligidan, ruhimizda ul muborak zotning ruhi
barhayotligidan baxtiyormiz. “Mirzo Ulug’bek o’z umrini kelajak uchun, bugungi
hayot uchun fido etdi. O’sha uzoq zamonlarda bashariyat taraqqiyotini o’ylab yashadi,
o’z avlodlari asrlar osha tartib etajak ma’rifatli bir jamiyatni orzu qildi. Har qanday
millat ham Ulug’bekday farzandni tarbiya etgani uchun g’ururlanishi tabiiy holdir.
Chunki bunday insonlar faqat o’z xalqiga emas, balki umumbashariy sivilizatsiya
uchun ham xizmat qiladi va jahonning e’tiborini qozonadi”.
Shunday qilib, Mirzo Ulug’bekning milliy va umumbashariy ma’naviy-ma’rifiy
va pedagogik ta’limotlar rivojlanishiga qo’shgan hissasi beqiyos bo’lib, u bugungi
kunda
ham hayotimizda ulkan ahamiyat kasb etmoqda va O’zbekistonning xalqaro
maydonda obro’sini oshirish yo’lida katta xizmat qilmoqda.
Foydalanilgan adabiyotlar ro’yxati.
1.
O’zbekiston Respublikasi PQ- “Buyuk qomusiy olim va mashhur davlat arbobi
Mirzo Ulugʻbek tavalludining 630 yilligini keng nishonlash toʻgʻrisida”-12.09.2024.
2.
O’rta ta’lim maktabining “O’zbekiston tarixi” darsliklari-2023.
3.
“Ma’naviyat yulduzlari”- madaniy-ma’rifiy jurnal-2022.
4.
