ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
128
2181-3187
“MILLIY NON MAHSULOTLARI TEXNOLOGIYASI VA ISHLAB
CHIQARISH JARAYONI.”
Nazarova Lobar Xolovna
Buxoro davlat texnika universiteti 3-bosqich talabasi
Annotatsiya:
Mazkur maqolada O‘zbekiston xalqining an’anaviy oziq-ovqat
madaniyatida alohida o‘rin egallagan milliy non mahsulotlari hamda ularning
texnologik jarayonlari yoritilgan. Unda turli hududlarga xos non turlari — patir, obi-
non, tandir non, qatlama va boshqa mahsulotlarning xususiyatlari, xomashyo tarkibi,
tayyorlanish texnologiyasi hamda ularni saqlash usullari haqida ma’lumot beriladi.
Shuningdek, non mahsulotlarining oziqlanishdagi o‘rni, ularning biologik va energetik
qiymati hamda zamonaviy texnologiyalar asosida ishlab chiqarishni takomillashtirish
yo‘nalishlari tahlil qilingan. Maqola milliy an’analarni asrash, non mahsulotlari sifatini
oshirish va sanoatlashtirish imkoniyatlarini o‘rganishga qaratilgan.
Kalit so’zlar:
Milliy non, non mahsulotlari, non texnologiyasi, tandir non, patir,
qatlama, an’anaviy oziq-ovqat, xamir mahsulotlari, oziq-ovqat texnologiyasi, non
sifati;
“Технология и процесс производства национальных хлебобулочных
изделий”.
Назарова
Лобар
Холовна.
Студент
3-го
курса
Бухарского
государственного
технического
университета.
Аннотация
: В данной статье освещены национальные хлебобулочные
изделия, которые занимают особое место в традиционной пищевой культуре
народа Узбекистана, а также их технологические процессы. Рассмотрены
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
129
2181-3187
особенности различных видов хлеба, характерных для разных регионов, таких
как патир, оби-нон, тандемный хлеб, катлама и других, их состав, технология
приготовления и способы хранения. Также анализируются роль хлебобулочных
изделий в питании, их биологическая и энергетическая ценность, а также
направления совершенствования производства на основе современных
технологий. Статья направлена на сохранение национальных традиций,
улучшение качества хлебобулочных изделий и исследование возможностей их
индустриализации.
Ключевые слова
: Национальный хлеб, хлебобулочные изделия,
технология хлеба, тандемный хлеб, патир, катлама, традиционная пища, мучные
изделия, пищевая технология, качество хлеба.
“Technology and Production Process of National Bakery Products”
Nazarova
Lobar
Kholovna
3rd-year student of Bukhara State Technical University
Annotation
: This article highlights national bread products, which hold a special
place in the traditional food culture of the Uzbek people, as well as their technological
processes. It provides information about the characteristics, composition of raw
materials, preparation technology, and storage methods of various types of bread
specific to different regions, such as patir, obi-non, tandir non, qatlama, and other
products. Furthermore, the article analyzes the role of bread products in nutrition, their
biological and energetic value, and the directions for improving production based on
modern technologies. The article is aimed at preserving national traditions, enhancing
the quality of bread products, and exploring opportunities for industrialization.
Keywords
: National bread, bread products, bread technology, tandir bread, patir,
qatlama, traditional food, flour products, food technology, bread quality.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
130
2181-3187
O‘zbekiston Respublikasida milliy non mahsulotlari qadimiy an’analarga
tayangan holda ishlab chiqariladi. Non xalqimiz uchun nafaqat asosiy oziq-ovqat
mahsuloti, balki muqaddas ne’mat, madaniyat va urf-odatlarning ajralmas qismidir.
Hozirgi kunda bu mahsulotlarning ishlab chiqarish texnologiyasi zamonaviy ilm-fan
yutuqlari asosida takomillashtirilmoqda.Milliy non mahsulotlarini tayyorlash
jarayonida xom ashyo tanlash, xamir tayyorlash, qorish, dam berish, shakl berish,
pishirish va saqlash bosqichlari muhim texnologik jarayonlar sifatida qaraladi. Asosiy
xom ashyo sifatida bug‘doy unining yuqori navlari qo‘llaniladi. Ayrim hollarda aralash
un turlari (masalan, javdar uni) yoki qo‘shimcha tarkibiy qismlar (zanjabil, mosh,
piyoz, sedana va h.k.) ham ishlatiladi.Milliy non turlarining texnologik farqlari
ularning hududiy xususiyatlariga bog‘liq. Masalan, Samarqand noni maxsus og‘ir
xamir bilan tayyorlanadi, diametri katta va qalin bo‘lib, yuqori haroratda uzoq muddat
pishiriladi. Andijon patiri esa yupqa xamirli, yog‘li qatlamli bo‘lib, tandirda yoki
panjara ustida pishiriladi.Tandir non pishirish texnologiyasi alohida e’tiborga loyiq.
Tandir avvaldan qizdiriladi (500–600°C gacha), so‘ngra xamir mahsulotlari uning
ichki devoriga yopishtiriladi. Tandirning harorati xamirga bir me’yorda ta’sir qilib,
nonning tashqi qatlamini tiniq va ichki qismini esa yumshoq holatda saqlaydi. Pishirish
muddati 10–15 daqiqa atrofida bo‘ladi.So‘nggi yillarda milliy non mahsulotlari ishlab
chiqarish sanoat korxonalarida ham jadal rivojlanmoqda. Bu yerda xamirni avtomatik
qorish mashinalari, fermentatsiya uskunalari va yuqori haroratli pechlar orqali ishlab
chiqarish jarayoni soddalashtirilgan. Shu bilan birga, an’anaviy retseptlar va pishirish
uslublari saqlab qolinishiga alohida e’tibor qaratilmoqda.Markaziy Osiyo va
Kavkazorti davlatlarida non mahsulotlarining ommaviy navlari bilan bir qatorda
mahalliy milliy non mahsulotlari ham ishlab chiqariladi. Bu mahsulotlarni ishlab
chiqarish tub aholining tarixiy shakllangan urf odatlariga ko’ra rivojlangan. [1]
O’zbek milliy non mahsulotlari. Asosiy qismini o'rtalari ingichka.chetlari qalin
bo'lgan, yuzasiga rasm tushirilgan yumaloq shakldagi mahsulotlar tashkil
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
131
2181-3187
qiladi.An’anaviy texnologiyaga ko'ra , bunday nonlarning xamiri xamirturushlarda
tayyorlanadi. Xamirturushning o‘zi turli xildagi xom ashyodan foydalanilgan holda
ko‘p bosqichli usulda hozirlanadi. Masalan, Obi-non uchun xamirturush tayyorlash
quyidagicha amalga oshiriladi. Un (3 kg), harorati 38”C bo'lgan go'sht va boshqa
masalliqlari ajratilganquruq sho'rva (1,5 1)va achigan sut (0,21). tozalab maydalangan
bosh piyoz (0,5 kg) aralashtirilib namligi 43,2 % bo'lgan xamirturush qoriladi. Uning
boshlang'ich kislotaliligi 2,4 grad, ni tashkil etadi. Xamirturush 29°C haroratda 16 soat
davomida 6,5 grad kislotalilikkacha bijg'itiladi. Tayyorlangan xamirturushga 17 kg un
va suv qo'shib qoriladi va namligi 43,2 %, harorati 29°C bo'lgan xamirturushning
miqdori oshiriladi, ya’ni ishlab chiqarishga yuboriladigan xamirturush qoriladi.
Xamirturush 4-6 soat davomida 6,5 grad kislotalilikkacha bijg'itib, tayyor xamirturush
xamir qorishga yuboriladi. Xamir tayyorlash uchun ishlatiladigan xamirturushning
miqdori (ko'tarish kuchiga qarab) sarflanadigan unga nisbatan 25-30 % ni tashkil
qiladi. Xamirturush har 8-10 kunda yangilanib turiladi. Shirmoy non xamirini
yetiltirish uchun no'xat-arpadivon shirasi asosida tayyorlangan xamirturush
ishlatiladi. Shira 0,02 kg arpadivon 0.25 kg maydalangan no'xat va 0,8 1 suvdan
tayyorlanadi. Buning uchun arpadivon urug'i ustiga suv solinib, qaynash holatiga
yetkaziladi va 10-15 daqiqa saqlanadi. Tayyorlangan suyuqlik filtrlanib, yanchilgan
no'xat bilan aralashtirgan holda shira hosil qilish uchun 80 “C haroratda 1 soat
saqlanadi. Shundan so'ng, shira 38-40°C haroratda 13-14 soat bijg'itiladi. Shiraga 0.4
kg un qo'shib 28-29°C haroratda 2-6 grad kislotalilikkacha 1 soat davomida bijg'itib
opara tayyorlanadi. Oparaga 0. 5 kg un, 0,2 1 suv qo'shib, shu haroratda va
davomiylikda bijg'itib yarim poygir tayyorlanadi. Yarim poygir. 5,5 kg un va 2,9 1
suvdan 30 °C haroratda 3 soat davomida bijg'itib poygir tayyorlanadi. Uning oxirgi
kislotaliligi 3 grad. Poygir asosida 20 kg un va 9 1 suv, 0,3 kg tuz, 1,7 kg shakar, 1,55
kg qo'y yog'i qo'shib atala tayyorlanadi. Atala 1 soat davomida 35-40"C haroratda 2,2
grad kislotalilikkacha bijg'itiladi. Tayyorlangan atalaga un va suv qo'shib xamir
tayyorlanadi.[2]
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
132
2181-3187
Yuqorida bayon etilganlardan ko'rinib turibdiki, xamirturushni an’anaviy usulda
tayyorlash. uzoq vaqtni talab qiladi. Shuning uchun novvoylik sanoatida xamir
tayyorlashda
xamirturushdan
emas,
balki
novvoylik
achitqilaridan
foydalaniladi.Xamir oparali va oparasiz usullarda presslangan va suyuq achitqilardan
foydalanib qoriladi. Oparali usul qo'llanilganda xamir tayyorlashda sarflanadigan
unning 40-50 % opara tayyorlash uchun ishlatiladi. Oparasiz usulda xamir
tayyorlanganda, unning umumiy miqdoridan 10-20 % ni o'rnida bijg'igan xamir
qo'shiladi. Presslangan va suyuq achitqilar aralashmasidan foydalanilganda opara va
xamirning kislotaliligi 0,5 grad ortishiga ruxsat etiladi. Bijg'igan xamir mashinalar yoki
qo'lda bo'laklanib, dumaloqlanadi. O'zbek nonlarining yana o'ziga xos tomoni
shundaki, xamir zuvalalariga oxirgi tindirishdan keyin shakl beriladi. Xamir
zuvalalarini tindirish vagonetkalar, tindirish kameralari va shkaflarida 20-60 daq.
davomida amalga oshiriladi. Ko'pchilik navdagi nonlarning zuvalalariga o'rtasi yupqa,
chetlari qalin yumaloq (doira) shakl berilib, o'rtasiga chekich uriladi. Bunday
nonlarning navlari nafaqat retsepturasi, balki shakli va yuzasidagi naqshlari bilan ham
bir-biridan farqlanadi. Shuning uchun ham ko'pchilik navdagi nonlarning zuvalasiga
o'rtasi yupqa va chetlari qalin shakl berilsa. ba’zilarining yuzasiga bir tekis qalinlikda
shakl beriladi. Chekichning uchi turli shaklda (doira, kvadrat va hokazo) joylashganligi
tufayli, uning yordamida sanchib teshiklash yo‘li bilan zuvalaning yuzasiga har xil
naqshlarni yaratish imkoni tug'iladi. Shakl berilgan xamir bo‘laklari pishirishga
(yopishga) yuboriladi. An’anaviy texnologiyaga ko'ra, o‘zbek nonlari maxsus
tandirlarda pishiriladi (yopiladi). Tandir ichidagi temperatura rejimi, issiqlik berish
usuli, tandirning konussimon shakli, gazsimon muhitning tarkibi va boshqa bir qator
omillar nonning sifatiga sezilarli ta’sir qiladi. O'zbek milliy nonlarini ko‘plab ishlab
chiqarish uchun respublikamizda yaratilgan Bruver-Solixov va Danko-Sultanxo‘jayev
konstruksiyasidagi pechlardan va kichik novvoyxonalarda elektr pechlardan
foydalaniladi. Shuning bilan birga nonlarning bir qismi katta tandirlarda ham yopiladi.
Non pishirishning davomiyligi ularning massasiga ko'ra 5-6 daqiqadan (0,1 kg) 18-22
daqiqagacha davom etadi. Nonlar qobig'ining yaltiroqligini ta’minlash uchun xamir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
133
2181-3187
mahsulotlarni pechga qo'ygandan keyin yoki nonni pechdan uzishdan oldin yuzasiga
suv purkaladi. Usta novvoylar non yopishni yuksak darajada takomillashtirganlar.
Ammo zamonaviy novvoylik sanoat korxonalari sharoitida bu nonlarni ishlab
chiqarishning an’anaviy texnologiyasini joriy qilish, binobarin, nonlarning o‘ziga xos
iste’molbop xususiyatlarini ham ta’minlash qiyin. Shuning uchun texnologik jarayonni
an’anaviy texnologik talablarga iloji boricha yaqinlashtirish asosiy vazifa
hisoblanadi.[3]
O'zbek nonlarining 50 dan ortiq navlari mavjud. Ularning bir qismi
respublikamizning novvoylik sanoati miqyosida ishlab chiqariladi. Shu bois, non
mahsulotlari umumiy miqdorining taxminan 25 % ni mahalliy non mahsulotlari tashkil
qiladi. O‘zbek nonlarning salmoqli miqdori uy sharoitida tayyorlanadi.Bunday
nonlarni shartli ravishda uch guruhga bo'lish mumkin. «Oddiy o'zbek nonlari»
guruhiga oliy, birinchi va ikkinchi navli bug'doy unidan tayyorlanadigan Obi-non va
Gijda , birinchi va ikkinchi navli unidan tayyorlanadigan - Oyla-non, birinchi navli
bug'doy unidan tayyorlanadigan - Namangon, Qashg'ar, Lochira, Kulcha, Osiyogi va
Chap-chap nonlari kiradi. « Patir o‘zbek nonlari» guruhiga oliy navli bug'doy unidan
tayyorlanadigan, «Dehnov», «Baxt» patirlari, oliy va birinchi navli - «Bahor» va
Shirmoy p atirlari, birinchi navli bug'doy unidan tayyorlanadigan «Yubiley»,
«Toshkent», «Piyozli», «Oddiy» va «Qatlama» patirlari kiradi. «Patir» deganda,
odatda» yog' qo'shib tayyorlangan non tushuniladi. Shuning uchun yuqorida
nomlangan barcha patirlaming retsepturasida 2,5 % dan (oddiy patir) 12 % gacha
(Qatlama patir) qo'y yog'i yoki margarin, ularning aralashmasini qo'llash ko'zda
tutilgan. Bundan tashqari, retsepturaga asosan «Toshkent» patiri uchun quruq sut (2
%), kunjut (0,3 %), «Bahor» patiri uchun shakar (10 %), tuxum (3,6 %), «Dehnov»
patiri uchun tuxum (0,6 %), kunjut (0,15 %), «Piyozli» patiri uchun tozalangan bosh
piyoz (20%) ishlatiladi. «Shirmoy o'zbek nonlari» guruhiga «X o'jayog'liq», «Piyozli»,
«Sutli», «Doktor-non», «To'y-non», «Sovg'a non», «Mehmon-non», «Paxta non»,
«Shirmoy» «Buxoro», «Navoiy», «Xorazm», «G 'ijduvon», «Angren» nonlarini
kiritish mumkin. Bu nonlarni tayyorlashda retsepturaga, asosan, shirmoy mahsulotlari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
134
2181-3187
(yog', tuxum, tabiiy yoki quruq sut, shakar,ziravorlar, kunjut va shu kabi xom ashyolar)
ishlatiladi. O‘zbek nonlari donalab sotiladigan mahsulotlar bo'lib, bir donasining
massasi naviga ko'ra 0,1 kg dan (patir «Bahor») 0,6 kg gacha («Buxoro noni») bo'lishi
mumkin. Oliy navli bug'doy unidan tayyorlangan nonlarning kislotaliligi 2,5-3 gradni,
birinchi oliy navli undan tayyorlangan nonlarning kislotaliligi esa - 3,0- 3.5 gradni
tashkil etadi. O'zbek nonlarining namligi ishlatiladigan unning navi va xom ashyolar
miqdoriga k o 'ra, asosan 38-42 %dan iborat. «Lochira» noni bundan istisno. Ushbu
non zuvalasini tayyorlash uchun namligi 42-43 % bo'lgan xamirga un bilan ishlov
berilib, qattiq konsistensiyali xamir hosil qilinadi. Xamir bo'laklari yupqa (0,8 sm)
qilinib butun yuzasi chekichlanadi. Tandir yoki pechda mahsulot 28 % namlikgacha
pishiriladi. Xamirga un qo'shish tayyor non kislotaligini 2.5 grad dan oshmasligini
ta’minlaydi. Shuning uchun Lochira nonini parhezbop mahsulotlar qatoriga kiritish
mumkin.[4]
Kavkazorti va Markaziy Osivo boshqa davlat xalqlarining milliy nonlari. O'zbek
nonlarining ko'pgina navlari boshqa davlatlarda ham ishlab chiqariladi. Shu bilan birga
bu mamlakatlarda yashovchi tub aholining o'ziga xos milliy non navlarini ishlab
chiqarish ham rivojlangan.
Tojikistonda
ishlab chiqariladigan «Chaboti» noni oddiy
retsepturaga asosan tayyorlansa, «Kulcha» noni tayyorlashda esa qo'shimcha xom
ashyo sifatida 20 % yog'i olinmagan tabiiy sut va 5 % qo'y yog'i (un massasiga
nisbatan), «Noni ravg'ani» uchun 7 % margarin, «Patir» uchun 2.5 % qo'y yog'i va 1
% kunjut ishlatiladi. Bu nonlarning tashqi ko'rinishi o'zbek nonlaridan sezilarli
darajada farq qilmaydi.
Qirg'izistonda
«Komoch nan», «Gulcha nan» kabi nonlar oddiy
retseptura bo'yicha, «Shakek» noni tayyorlashda esa qo'shimcha xom ashyo sifatida 15
% margarin va 3 % yog'sizlantirilmagan quruq sut, «Chuy nan» tayyorlashda - 2,4 %
tuxum ishlatiladi. «Chuy nan» doirasimon, o'rtasi yupqa va chekichlangan, chetlari
qalin, butun yuzasidan ikkita chuqur chiziq o'tkazilgan shaklga ega. «Komoch nan»
ham shu shaklga ega bo'lib, yuzasida chuqur chiziqchalarsiz ishlab chiqariladi. Bu
nonlar 0,8 va 1,0 kg massada, donalab sotiladigan holda ishlab chiqariladi. «Shakek»
noni massasi 0,2 kg bo'lgan donalab sotiladigan halqasimon non mahsulotdir.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
135
2181-3187
Qozog'istonda
«Taba nan», «Sutti nan», «Damdi nan» kabi milliy non mahsulotlarini
ishlab chiqarish yo'lga qo'yilgan. Xamir zuvalalariga shakl berish tindirishdan keyin,
ya’ni pishirishga yuborishdan oldin bajarilib, asosan chekichlash yo'li bilan emas, balki
xamir zuvalasining yuzasini pichoq yordamida kesish yo'li bilan amalga oshiriladi.
«Taba nan» oliy va birinchi navli bug'doy unidan 0,4 kg li, «Sutti nan» esa birinchi
navli bug'doy unidan 1,0 kg li massaga ega bo'lgan donalab sotiladigan holda ishlab
chiqariladi. Bu nonlar doirasimon shaklga ega bo'lib yuzalarida 10-12 qator chiziqlar
mavjud. «Damdi nan» oliy navli bug'doy unidan 0,4 kg li va birinchi navli undan 0,5
kg li massada ishlab chiqariladi. Non mahsuloti doirasimon, o'rtasi yupqa va
chekichlangan, chetlari qalin shaklga ega. [5]
Turkmanistonda
milliy non mahsulotlari sifatida asosan oddiy va «Kulcha»
chureklar
ishlab chiqariladi. Chureklar, asosan, uzunchoq, ba’zida doirasimon shaklda
bo'lib, ularning yuzasida qator chuqur chiziqlar mavjud. O'zbek nonlariga nisbatan
chureklar ancha qalin, shu tufayli ularning mag'zi sezarli darajada ifodalangan
g'ovaklikga ega bo'ladi. Xamir zuvalasiga shakl berish va uning yuzasiga chuqur
chiziqlarni chizish, asosan, qo'lda bajariladi. Yuzasiga pishirishdan avval unli
qaynatma surtma surtiladi. Oddiy chureklar oliy va birinchi navli bug'doy unidan 0,5
va 1,0 kg li, «Kulcha» chureklar birinchi navli bug'doy unidan 0,5 va 1,0 kg li massada
ishlab chiqariladi. «Kulcha» churegini tayyorlashda qo'shimcha xom ashyo sifatida 1,2
% eritilgan yog', 4 % yog'i olinmagan sut va 2,8 % tuxum ishlatiladi.
Ozarbayjonda,
asosan, chureklar milliy non mahsulotlari sifatida tarqalgan. Ozarbayjon va Ganja
chureklari oliy, birinchi va ikkinchi navli bug'doy unidan 0.2, 0,4, 0,5, 1,0 kg li massada
donalab sotiladigan holda ishlab chiqariladi. U lar asosan oddiy retseptura bo'yicha
tayyorlanadi. Ayrim navlarning xamir zuvalalarini yuzasiga surtish uchun retsepturada
tuxum ishlatishi ham nazarda tutilgan. Uy sharoitida «Yuxa» (yupqa) va «Galin»
(qalin) kabi milliy non mahsulotlari ham tayyorlanadi. «Yuxa» qalinligining 2 mm ga
yaqin va diametri 25- 50 sm, «Galin»ning diametri 30 sm va qalinligi 3-4 sm.
Gurjistonda
asosan oddiy retseptura bo'yicha tayyorlanadigan turli shaklga va
nomlarga ega milliy non mahsulotlarini ishlab chiqarish yo'lga qo'yilgan. «Shoti» deb
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
136
2181-3187
nomlangan gurji noni oliy birinchi va ikkinchi navli bug'doy unidan donalab
sotiladigan holda ishlab chiqariladi. U yarim oyni eslatuvchi uzunchoq shaklga ega
bo'lib. yuzasining ayrim joylari shishlar bilan qoplangan va un sepilgan bo'lishi ham
mumkin. «Madauri» lavashi oliy. birinchi, ikkinchi navli va jaydari bug'doy unidan,
asosan, tortib sotiladigan holda tayyorlanadi. «Madauri» lavashi ovalsimon shaklda
bo'lib mahsulot yuzasi kichik shishlar va teshiklar bilan qoplangan. «Traxtanuli»
uzunchoq, «Mrgvali» gurji noni doirasimon shaklga ega. Gurji nonlarini barchasini u
yoki bu uchi odatda yo'g'onlashgan bo'lib, bu ularni pishirish jarayonida pechda
(tandirda) vertikal holda joylashganligi bilan tushuntiriladi.
Armanistonda
oddiy
retseptura bilan tayyorlanadigan «Matnakash», «Arman» lavashi, «Dogik» kabi milliy
nonlar ishlab chiqariladi. «Matnakash» noni uzunchoq, ovalsimon shakli bilan
chureklarni eslatadi. U oliy, birinchi, ikkinchi navli va jaydari bug'doy unidan donalab
(massasi 0,5-1,0 kg) yoki tortib sotiladigan (massasasi 1,5-2,2 kg) holda ishlab
chiqariladi. «Arman» lavashi uzunchoq ovalsimon shakida bo'lib qalinligi 3 mm ni
tashkil etadi. Elastik konsistentsiyaga ega bo'lishi tufayli lavashni sindirmay yengilgina
egish va o'rash mumkin. Bir dona lavashning massasi 0,3 kg dan oshmaydi. Tashqi
diametri 30-32 sm va ichki diametri 10-12 sm li halqasimon «Dogik» noni navli
bug'doy unidan tayyorlanadi. Uning massasi 1,0 kg gacha bo'lishi mumkin.[6]
Xulosa sifatida shuni aytish mumkinki, milliy non mahsulotlari O‘zbekiston
xalqining azaliy an’analari, urf-odatlari va madaniy merosining muhim tarkibiy
qismlaridan biridir. Non — oddiy oziq-ovqat emas, balki xalq ruhiyatining,
mehnatsevarlikning, mehmondo‘stlikning va bir butun milliy tafakkurning ramzidir.
Uning har bir turi — bu bir hududning, bir avlodning hayot tarzi, tajribasi va didining
mahsuli hisoblanadi.Non mahsulotlarini ishlab chiqarish texnologiyasi bu
mahsulotlarning nafaqat sifatini, balki ularning madaniy va iqtisodiy ahamiyatini ham
belgilab beradi. An’anaviy uslublar asosida shakllangan texnologik jarayonlar —
xamir qorish, dam berish, tandirda yoki pechda pishirish — asrlar davomida
takomillashib, zamonaviy texnologiyalar bilan uyg‘unlashmoqda.Bu esa milliy
mahsulotlarni ommaviy ishlab chiqarish imkoniyatini kengaytiradi, bir vaqtning o‘zida
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
137
2181-3187
ularning tabiiy ta’mi va foydali xossalarini saqlashga xizmat qiladi.Bugungi
globallashuv sharoitida milliy non mahsulotlarini asrash, ularni xalqaro miqyosda
targ‘ib qilish dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. Mahalliy nonvoyxonalar, sanoat
korxonalari, ilmiy-tadqiqot institutlari hamda ta’lim muassasalari o‘zaro hamkorlikda
ishlagan taqdirda, nafaqat milliy mahsulotlar assortimenti kengayadi, balki yosh avlod
orasida kasb-hunar egallash, milliy qadriyatlarga hurmat hissi ham kuchayadi.Shu
sababli, milliy non mahsulotlarini ishlab chiqarish va ularning texnologiyasini chuqur
o‘rganish, takomillashtirish hamda targ‘ib qilish har bir mutaxassis, ishlab chiqaruvchi
va iste’molchi zimmasidagi umumiy vazifadir. Bu yo‘nalishdagi yondashuv nafaqat
oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlaydi, balki milliy g‘urur, madaniyat va iqtisodiy
barqarorlikka ham xizmat qiladi.[7]
Foydalanilgan adabiyotlar:
1.
M.G.Vasiyev.Non
mahsulotlari
texnologiyasi.
Toshkent: “Yangi asr
avlodi”.(2009).
2.
Suyunov, K. K. Milliy non mahsulotlari va ularning pishirish texnologiyalari.
Toshkent: Ilm-fan nashriyoti. (2018).
3.
M.G. Vasiyev, M.A. Vasiyeva, X.J. Ualov, M.A. Saidxodjayeva. Non
mahsulotlari ishlab chiqarish texnologiyasi. Toshkent. “Mehnat”. (2002)
4.
Ismatova S. N.
Prospects of the use of quinoa and amaranth for expanding of
food reserve of poultry farming
//Isabayev I.B., Ergasheva Kh. B.,Yuldasheva S.J. //
Austrian Journal of Technical and Natural Sciences, 2020,
Vol.
7-8,
pp.
26-30.
5.
Ismatova S. N. Research of Impact of Direct Bioconversion of Secondary Grain
and Fruit Raw Materials by Probiotic Microorganisms on Increasing the Protein Value
of Feed Additives. //Journal of Pharmaceutical Negative Results, 2022, Vol.13, Special
Issue 08 pp. 2370-2374.
6.
Ergasheva K.B., Current State of Processing of Seed Wheat in the Republic
//Yuldasheva S.J., Khuzhakulova, N.F., Ismatova S.N., Ruziyeva Z. //Journal of
Pharmaceutical Negative Results, 2022, Vol.13, Special Issue 08, pp 2381-2386.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–2_ Мая –2025
138
2181-3187
7.
Ismatova S. N. Determining the optimal modes of the technological process of
obtaining dietary flour from oat grain. // Ismatova S. N. Yuldasheva S. J., Khujakulova
N. F.// In
E3S Web of Conferences
(Vol. 390), 2023, EDP Sciences.
