ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
61
2181-3187
"NON MAHSULOTLARI ISROFI VA UNING IJTIMOIY-IQTISODIY
OQIBATLARI : OʻZBEKISTON TAJRIBASI ASOSIDA TAHLIL".
Nazarova Lobar Xolovna
Buxoro davlat texnika universiteti
3- bosqich talabasi
nazarovalobar82@gmail.com
Annotatsiya:
Non mahsulotlari isrofi bugungi kunda nafaqat O‘zbekistonda,
balki butun dunyoda jiddiy muammo sifatida qaralmoqda. Non inson hayoti uchun eng
zarur oziq-ovqat mahsulotlaridan biri bo‘lib, uning isrof qilinishi nafaqat iqtisodiy
zarar keltiradi, balki ijtimoiy va ekologik muammolarni ham yuzaga chiqaradi.
O‘zbekiston sharoitida non mahsulotlari isrofi masalasi o‘zining o‘ziga xos
xususiyatlari va ijtimoiy-iqtisodiy oqibatlari bilan ajralib turadi.
Kalit so‘zlar:
non mahsulotlari, jamiyat, iste’molchilar, resurslar, iqtisodiyot,
non ishlab chiqarish, oziq-ovqat.
O‘zbekiston aholisi uchun non nafaqat kundalik ovqatning ajralmas qismi, balki
madaniy va an’anaviy qadriyat sifatida ham katta ahamiyatga ega. Shu sababli, non
isrofi masalasi ko‘plab oilalarda, jamiyatda va hatto davlat darajasida ham jiddiy
muhokama qilinmoqda. Non mahsulotlari isrofi ko‘plab omillar bilan bog‘liq bo‘lib,
ularning asosiylari orasida yetarlicha rejalashtirilmagan iste’mol, noto‘g‘ri saqlash
sharoitlari, iste’molchilarning ehtiyojidan ortiqcha xarid qilishlari va oshxonalarda
yetarlicha e’tibor berilmasligi mavjud. O‘zbekiston sharoitida non ishlab chiqarish
sanoati mamlakat iqtisodiyotining muhim tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Ammo
ishlab chiqarilgan nonning bir qismi iste’molga yetib bormay, isrof qilinadi. Bu holat
ishlab chiqaruvchilar uchun ham, iste’molchilar uchun ham iqtisodiy zarar keltiradi.
Ishlab chiqaruvchilar uchun bu resurslarning behuda sarflanishi, ishlab chiqarish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
62
2181-3187
jarayonining samarasizligi, bozor talabini noto‘g‘ri baholash natijasida ortiqcha
mahsulot ishlab chiqarilishi kabi muammolarni yuzaga keltiradi. Iste’molchilar uchun
esa, bu ortiqcha xarajatlar va oziq-ovqat ta’minotining samaradorligining pasayishi
sifatida namoyon bo‘ladi.[1]
Non mahsulotlari isrofining ijtimoiy oqibatlari ham muhim ahamiyatga ega.
Nonning isrof qilinishi oziq-ovqat xavfsizligiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi, ayniqsa kam
ta’minlangan oilalar uchun nonning yetishmasligi yoki narxining oshishiga olib keladi.
Bu esa ijtimoiy tengsizlikni kuchaytiradi va aholining ayrim qatlamlarida ochlik va
kambag‘allik darajasining oshishiga sabab bo‘lishi mumkin. Shuningdek, non isrofi
jamiyatda madaniyat va axloqiy qadriyatlarning pasayishiga ham olib keladi, chunki
oziq-ovqatni qadrlamaslik, uni behuda sarflash madaniyatimizga zid xulq-atvor
sifatida ko‘riladi. Iqtisodiy nuqtai nazardan qaraganda, non isrofi mamlakatning
umumiy iqtisodiyotiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Resurslarning behuda sarflanishi, ishlab
chiqarish va ta’minot zanjiridagi samaradorlikning pasayishi, shuningdek,
iste’molchilarning ortiqcha xarajatlari iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi. Bu holat
davlat byudjetiga ham ta’sir ko‘rsatadi, chunki oziq-ovqat xavfsizligini ta’minlash
uchun qo‘shimcha xarajatlar talab qilinadi. Shuningdek, isrof natijasida chiqindilar
ko‘payadi, bu esa atrof-muhitga zarar yetkazadi va ekologik muammolarni
kuchaytiradi.[2]
O‘zbekiston tajribasida non mahsulotlari isrofini kamaytirish uchun bir qator
chora-tadbirlar amalga oshirilmoqda. Davlat darajasida oziq-ovqat isrofi muammosiga
e’tibor qaratilib, bu borada qator qonunlar va dasturlar ishlab chiqilgan. Masalan, oziq-
ovqat mahsulotlarining saqlash va tashish sharoitlarini yaxshilash, iste’molchilarni
oziq-ovqatni qadrlashga o‘rgatish, yetarlicha rejalashtirilgan ishlab chiqarishni
ta’minlash kabi choralar ko‘rilmoqda. Shu bilan birga, nodavlat tashkilotlar va jamoat
faollari ham aholining xabardorligini oshirishga qaratilgan kampaniyalarni olib
bormoqdalar. Mahalliy darajada esa, ko‘plab tadbirkorlik subyektlari va oziq-ovqat
sotuvchilari non mahsulotlarini isrofsiz taqsimlash va sotish tizimlarini joriy etishga
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
63
2181-3187
harakat qilmoqdalar. Masalan, ortiqcha nonni chegirma asosida sotish yoki uni boshqa
mahsulotlarga qayta ishlash amaliyotlari kengaymoqda. Shuningdek, oilalar darajasida
ham nonni isrof qilmaslik uchun ma’naviy va amaliy ko‘nikmalarni shakllantirish
muhim ahamiyatga ega.[3]
Non mahsulotlari isrofi muammosini hal etishda ta’lim va madaniyatning roli
katta. Maktab va oliy ta’lim muassasalarida oziq-ovqatni qadrlash, uning isrofi oldini
olish bo‘yicha maxsus kurslar tashkil etilishi, ommaviy axborot vositalarida bu mavzu
doimiy yoritib borilishi zarur. Shuningdek, oilalarda ham nonni qadrlash, uni behuda
sarflashdan saqlanish bo‘yicha tarbiya berish muhimdir. Non mahsulotlari isrofi
iqtisodiyotga bir qator salbiy ta’sirlarni ko‘rsatadi. Avvalo, bu isrof ishlab chiqarish
jarayonida sarflangan resurslarning behuda ketishiga olib keladi. Bug‘doy yetishtirish,
uni qayta ishlash va non ishlab chiqarish uchun yer, suv, mehnat va energiya kabi
resurslar sarflanadi. Agar mahsulotlar isrof bo‘lsa, bu resurslar samarali
foydalanilmaydi, natijada iqtisodiyotda yo‘qotishlar yuzaga keladi.[4]
Shuningdek, isroflar iqtisodiy samaradorlikni pasaytiradi. Ishlab chiqaruvchilar
uchun bu qo‘shimcha xarajatlar va zararlarni anglatadi, chunki ular ishlab chiqargan
mahsulotlarning bir qismi sotilmay, yo‘qoladi. Bu esa narxlarning oshishiga olib
kelishi mumkin, natijada iste’molchilar uchun oziq-ovqat mahsulotlari qimmatlashadi.
Oziq-ovqat isrofi mamlakatning umumiy oziq-ovqat xavfsizligiga ham salbiy ta’sir
ko‘rsatadi. Resurslar samarali ishlatilmagani uchun mamlakat oziq-ovqat
mahsulotlarini import qilishga majbur bo‘lishi mumkin, bu esa tashqi iqtisodiy
bog‘liqlikni oshiradi va valyuta zahiralarining kamayishiga olib keladi. Bundan
tashqari, isroflar iqtisodiy o‘sishni sekinlashtiradi. Resurslarning noto‘g‘ri
taqsimlanishi va yo‘qotilishi ishlab chiqarish hajmini kamaytiradi, bu esa iqtisodiy
rivojlanishga to‘sqinlik qiladi. Shu bilan birga, isroflar ijtimoiy sohada ham iqtisodiy
bosimlarni kuchaytiradi, chunki oziq-ovqat yetishmovchiligi va narxlarning oshishi
kam ta’minlangan qatlamlarga yanada qiyinchiliklar keltiradi. Umuman olganda, non
mahsulotlari isrofi iqtisodiyotning samarali ishlashiga to‘sqinlik qiladi, resurslarni
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
64
2181-3187
behuda sarflaydi va mamlakatning barqaror rivojlanishiga salbiy ta’sir ko‘rsatadi. Shu
sababli, isroflarni kamaytirish va oziq-ovqat mahsulotlarini oqilona boshqarish
iqtisodiy siyosatning muhim yo‘nalishlaridan biri bo‘lishi lozim.[5]
Xulosa:
Xulosa qilib aytganda, non mahsulotlari isrofi nafaqat iqtisodiy, balki ijtimoiy va
madaniy muammo sifatida ko‘rilishi lozim. O‘zbekiston misolida bu muammoni hal
qilish uchun kompleks yondashuv talab etiladi, ya’ni davlat siyosati, ishlab
chiqaruvchilar faoliyati, iste’molchilar ongini oshirish va ta’lim tizimining birgalikdagi
harakatlari orqali isrofning oldini olish mumkin. Bu esa nafaqat iqtisodiy
samaradorlikni oshiradi, balki ijtimoiy barqarorlik va ekologik muvozanatni
ta’minlashga ham xizmat qiladi. Shunday qilib, non mahsulotlari isrofi muammosiga
jiddiy yondashish va uni hal etish uchun barcha darajalarda sa’y-harakatlarni
kuchaytirish zarur.
References:
1. Axmedov, S. (2020). O‘zbekiston oziq-ovqat xavfsizligi va isrofi muammolari.
Toshkent: O‘zbekiston Milliy Universiteti Nashriyoti.
2. Tursunov, B. (2019). Oziq-ovqat mahsulotlarini isrof qilishning ijtimoiy-iqtisodiy
ta’siri. Samarqand: Samarqand Davlat Universiteti Nashriyoti.
3. Karimova, L. (2021). Non mahsulotlari ishlab chiqarish va iste’mol jarayonida
isrofi: O‘zbekiston misolida tahlil. Toshkent: Iqtisodiyot va Menejment Jurnali.
4. Rasulov, M. (2018). O‘zbekiston sharoitida oziq-ovqat isrofi va uning oldini olish
choralari. Toshkent: O‘zbekiston Qishloq Xo‘jaligi Vazirligi nashri.
5. Usmonov, D. (2022). Non mahsulotlarining iqtisodiy samaradorligi va isrof
muammosi. Toshkent: O‘zbekiston Tadbirkorlik Akademiyasi Nashriyoti.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–2_ Мая –2025
65
2181-3187
6. Yusupova, N. (2020). Oziq-ovqat isrofi va uning ekologik oqibatlari. Toshkent:
O‘zbekiston Ekologiya Instituti Nashriyoti.
7. Islomov, A. (2019). O‘zbekiston oziq-ovqat sanoatida isrofi kamaytirish
strategiyalari. Toshkent: Iqtisodiyot va Innovatsiyalar Jurnali.
8. Mamatqulov, R. (2021). Non mahsulotlari isrofi va uning ijtimoiy oqibatlari:
O‘zbekiston tajribasi. Toshkent: O‘zbekiston Milliy Axborot Agentligi Nashriyoti.
