ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
229
2181-
3187
O‘ZBEKISTON RESPUBLIKASIDA JINOYAT-PROTSESSUAL
KAFOLATLARNING MUSTAHKAMLANISHI: ZAMONAVIY
YONDASHUVLAR VA AMALIY MUAMMOLAR.
Toxirov Baxodur Shokirovich
O’zbekiston Respublikasi Huquqni muhofaza qilish
akademiyasi, “Tergov faoliyati” talabasi
Annotatsiya:
Mazkur ilmiy maqolada O‘zbekiston Respublikasida jinoyat-
protsessual kafolatlar tizimining takomillashuvi, xalqaro standartlarga muvofiqlik
holati va amaliy muammolar tahlil qilinadi. Sud-huquq sohasidagi tub islohotlar
doirasida tergov va sud jarayonlarida fuqarolarning konstitutsiyaviy huquqlari,
aybsizlik prezumpsiyasi, himoya huquqi, qonuniylik va shaffoflik prinsiplarining
ta’minlanishi chuqur o‘rganiladi. Shuningdek, mavjud muammolar, ularning sabab va
oqibatlari, hamda huquqiy va institutsional yechimlar bo‘yicha takliflar ishlab
chiqiladi.
Kalit so‘zlar:
jinoyat-protsessual huquq, kafolatlar, tergov, aybsizlik
prezumpsiyasi, sud nazorati, advokat himoyasi, zamonaviy yondashuv, inson
huquqlari, huquqiy islohotlar.
Jinoyat-protsessual kafolatlar — har qanday demokratik jamiyatda inson
huquqlarining amalda ta’minlanishida asosiy tayanch mexanizmlardan biridir. Ular
shaxsni noqonuniy jazolashdan, asossiz ayblov va hibsdan himoya qiladi, tergov va
sud organlarining faoliyatini qonuniylik doirasida ushlab turadi. O‘zbekiston
Respublikasida mustaqillik yillaridan beri sud-huquq tizimi tubdan isloh qilinib,
konstitutsiyaviy huquq va erkinliklarni himoya qilish mexanizmlari bosqichma-
bosqich kuchaytirilmoqda.
Yaqin yillarda davlat rahbariyati tomonidan bu boradagi siyosiy irodaning
kuchaygani, sudlar mustaqilligini ta’minlash, advokatura rolini oshirish, tergov
organlari faoliyatining ochiqligini ta’minlashga qaratilgan huquqiy hujjatlar qabul
qilindi. Ayniqsa, yangi tahrirdagi Konstitutsiya (2023) hamda Jinoyat-protsessual
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
230
2181-
3187
kodeksga (2021–2024) kiritilgan o‘zgartishlar e’tiborga molikdir. Biroq mavjud
amaliyotda ayrim tizimli muammolar saqlanib qolmoqda. Ushbu maqola aynan shu
muammolar va ularning yechimiga qaratilgan.
O‘zbekiston Respublikasida jinoyat-protsessual kafolatlar deganda, jinoyat ish
yuritishida ishtirok etuvchi shaxslarning huquq va erkinliklarini himoya qilishga
qaratilgan qonuniy mexanizmlar va huquqlar tushuniladi. Bular orasida aybsizlik
prezumptsiyasi, himoyachilik huquqi, qiynoqqa qarshi himoya va sud nazorati kabi
elementlar mavjud bo‘lib, ular Jinoyat-Protsessual Kodeksi (JPK) va Konstitutsiyada
mustahkamlangan.
1991-yilda mustaqillikka erishgandan beri O‘zbekiston bu kafolatlarni xalqaro
standartlarga moslashtirish yo‘lida islohotlar o‘tkazmoqda, xususan, 2016-yildan beri
Prezident Shavkat Mirziyoyev rahbarligida “Yangi O‘zbekiston” strategiyasi
doirasida.
2023-yilda qabul qilingan Konstitutsiya o‘zgartirishlari inson huquqlarini
ta’kidlab, habeas corpus tamoyilini kengaytirdi va o‘z-o‘ziga qarshi ko‘rsatma berishni
taqiqladi.
Ushbu islohotlar adolatli sudlov va jamoatchilik ishonchini oshirishga qaratilgan
bo‘lib, 2025-yilga kelib sud tergovchilari institutini joriy etish va jiddiy jinoyatlar
bo‘yicha tergovlarni majburiy video yozib olish kabi o‘zgarishlar kuchga kirdi.
Tarixiy Kontekst va Mustahkamlash Choralarining Batafsil Tahlili
O‘zbekistonning jinoyat-protsessual tizimi 1994-yilda qabul qilingan Jinoyat
Kodeksi va JPK asosida shakllangan bo‘lib, fuqarolar huquqlarini himoya qilish va
qonun ustuvorligini ta’minlashga yo‘naltirilgan. 2016-yildan keyingi islohotlar bu
tizimni sezilarli darajada mustahkamladi. Masalan, 2016-yilgi Prezident farmoni (DP-
4850) hibsga olish muddatini 1 yildan 7 oyga qisqartirdi va hibs sanksiyalarini sudlarga
topshirdi, habeas corpus institutini kengaytirdi. 2017-yilgi farmon (DP-5268) qiynoq
orqali olingan dalillarni qabul qilmaslikni taqiqladi va himoyachilarga dalillarni yig‘ish
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
231
2181-
3187
huquqini berdi. 2021-yilga kelib, sud qarorlarining nazorat qayta ko‘rib chiqilishi
bekor qilindi, bu korruptsiya xavfini va ish yukini kamaytirdi.
Ishtirokchilar – gumonlanuvchilar, ayblanuvchilar, jabrlanuvchilar va guvohlar
uchun kafolatlar orasida ayblovlarni bilish, advokatdan foydalanish, ona tilida
gaplashish va ko‘rsatma berishdan bosh tortish huquqlari mavjud. Voyaga
yetmaganlar, nogironlar va jiddiy ishlar uchun majburiy himoyachilik ta’minlanadi,
advokatlar bilan shaxsiy uchrashuvlar nazoratsiz o‘tkaziladi. Noqonuniy ta’qiblar
uchun reabilitatsiya va kompensatsiya, jumladan, uy-joy va pensiya huquqlarini
tiklash, davlat mas’uliyati bilan ta’minlanadi.
Zaif guruhlar, masalan, voyaga yetmaganlar uchun maxsus himoya choralar,
jumladan, qonuniy vakillar va psixologlar ishtiroki talab etiladi.
2023-yilgi statistika shuni ko‘rsatadiki, sudlar tergov oldi bosqichida 2,655 ta
xususiy qaror chiqargan va 13,522 ta ayblov dalillar yetarli emasligi sababli rad etilgan
yoki qayta tasniflangan. Bu xatolar noqonuniy hibs, exkulpatoriy dalillarni e’tiborsiz
qoldirish va huquq buzilishlarini o‘z ichiga oladi.
Zamonaviy Yondashuvlar: Batafsil Tavsif va Misollar
O‘zbekiston jinoyat adliya tizimini modernizatsiya qilish uchun Qozog‘iston,
Rossiya va Germaniya kabi mamlakatlar tajribasidan foydalanmoqda.
- Raqamlashtirish va Texnologiya Integratsiyasi: 2018-yildan beri sinovdan
o‘tkazilayotgan “Elektron Jinoyat Ishi” tizimi elektron ish yuritish, masofaviy so‘roq
va avtomatlashtirilgan statistikani ta’minlaydi, protsedural bosqichlarni qisqartiradi va
samaradorlikni oshiradi. “Sud.uz” platformasi onlayn ish kuzatuv, hujjat topshirish va
videokonferensiyalarni ta’minlaydi, global e-adliya tendentsiyalariga mos keladi.
Sun’iy intellekt (AI) ish yuritish uchun sinovdan o‘tkazilmoqda, ma’lumotlar himoyasi
uchun kiberxavfsizlik choralar bilan. 2017-2020 yillarda videokonferensiya tizimi 17,7
milliard so‘mni tejab qoldi.
- Soddalashtirilgan va Alternativ Protseduralar: Kichik jinoyatlar uchun aybga
iqrorlik bo‘yicha kelishuvlar, mediatsiya va yarashuv barcha bosqichlarda joriy etildi,
sud yukini kamaytiradi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
232
2181-
3187
Tergov oldi tinglovlari antagonistik tamoyillar asosida ayblovlarni o‘zgartirish
va prokuratura voz kechishiga imkon beradi. Zaif guruhlar uchun amnistiya
kengaytirildi va jinoyat tergovlari uchun yagona registr noqonuniy harakatlarni oldini
oladi.
- Sud Nazorati va Xalqaro Moslashuvni Kuchaytirish: Sudlar hibslar (sud
tasdiqisiz maksimal 48 soat) va musodaralarni sanksiyalaydi, apellyatsiyalar ruxsat
etiladi. Islohotlar BMT standartlarini, jumladan, Qiynoqlarga qarshi Istanbul protokoli
va Xalqaro Fuqarolik va Siyosiy Huquqlar Paktining 9-moddasini o‘z ichiga oladi.
Qozog‘iston tajribasiga asoslangan “himoyachilik huquqiga ega guvoh” instituti taklif
etilmoqda.
Oliy Sud Kengashi sudyalarning mustaqilligini ta’minlaydi, sudya saylovi uchun
onlayn tanlovlar va psixologik testlar joriy etildi.
- O‘qitish va Imkoniyatlarni Kuchaytirish: Fuqarolik jamiyati va xorijiy ekspertlar
ishtirokida amaliyotchi va sudyalarni elektron tizimlar va huquq himoyasi bo‘yicha
o‘qitish seminarlari o‘tkazilmoqda.
Sudya klubi yagona sud amaliyotini ta’minlaydi, 2022-2023 yillarda 13,104 ta
mavzuda 457,531 ta xabar almashildi.
Quyidagi jadvalda O‘zbekiston yondashuvlari xalqaro standartlar bilan
solishtirilgan:
O‘zbekistondagi
Yondashuv
Tavsif
Xalqaro Standartlar
Habeas Corpus
Kengayishi
Hibs sanksiyalari sudga
topshirilgan; sud tasdiqisiz 48 soat
cheklovi.
XFSHP 9-moddasi; Inson
Huquqlari bo‘yicha Yevropa
Konventsiyasi.
Dalillarni Qabul
Qilish
Qiynoq orqali olingan dalillar
taqiqlangan; jiddiy jinoyatlar uchun
majburiy video.
BMT Qiynoqlarga qarshi
Konventsiyasi; Istanbul
Protokoli.
Raqamlashtirish
Elektron ish tizimlari va
masofaviy tinglovlar.
Yevropa Ittifoqi e-Adliya
Strategiyasi; Qozog‘iston yagona
registri.
Majburiy
Himoyachilik
Jiddiy ishlar uchun talab
etiladi; materiallarga erta kirish.
Rossiya JPK 51-moddasi;
Germaniya standartlari.
Sudya Mustaqilligi
Oliy Sud Kengashi orqali
ta’minlangan; psixologik testlar va
baholash.
Venetsiya Komissiyasi va
YEXHT tavsiyalari.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
233
2181-
3187
Amaliy Muammolar va Qiyinchiliklarning Batafsil Ko‘rib Chiqilishi
Islohotlarga qaramay, amaliyotda bir qancha muammolar saqlanib qolmoqda:
- Tergov Sifati va Huquq Buzilishlari: Tergov standartlarining pastligi qabul
qilinmaydigan dalillar va huquq buzilishlariga olib keladi, masalan, hibslar statistikani
manipulyatsiya qilish uchun ro‘yxatga olinmaydi. Jabrlanuvchilar jinoyat xabarlari rad
etilishiga duch keladi, gumonlanuvchilar erta himoyachilikka ega emas, o‘z-o‘zini
himoya qilish esa huquqiy tajribasiz samarasiz. Sudlar tergov xatolarini bekor qilish
huquqiga ega emas, bu protsedural buzilishlarni to‘g‘rilashni qiyinlashtiradi.
- Byurokratiya va Kechikishlar: Tergov oldi jarayonlarining murakkabligi,
ishtirokchilarning kelmasligi va texnik nosozliklar muddatlarni uzaytiradi,
qisqartirishlarga qaramay. Qarorlarning ijro etilmasligi zaif, sud mustaqilligiga
aralashuvlar 2023-yilda Prezident tomonidan ta’kidlangan. Jabrlanuvchilarga zarar
kompensatsiyasi uchun maxsus fondning yo‘qligi muammo.
- Texnologiya Integratsiyasi Kamchiliklari: ICT ning past integratsiyasi
samaradorlikni pasaytiradi, elektron ishlar sinovi cheklangan. Raqamli tizimlardagi
kiberxavfsizlik xavflari shaxsiy ma’lumotlar himoyasiga tahdid soladi.
- Nazorat va Muvofiqlashtirish: Jinoyat Kodeksidagi atamalar nomuvofiqligi
“ko‘r nuqta”larni yaratadi, prokuratura nazorati esa sud mustaqilligi bilan ziddiyatga
olib keladi.
- Resurs va O‘qitish Kamchiliklari: Ilgari parokanda sudlar resurslarni behuda
sarflagan, hozir tuzatilgan, ammo o‘qitish va jihozlar talabi saqlanib qolmoqda. Sudya
psixologik testlari 2022-2023 yillarda 138 nomzod va 901 sudya uchun o‘tkazilgan,
ammo korruptsiya xatarlari qolmoqda.
Ushbu muammolarni hal qilish uchun yagona tergov mexanizmlari, mustaqil
baholash organlari va inson huquqlari sudlari orqali sud nazoratini kengaytirish taklif
etilmoqda. JPKga o‘zgartirishlar, masalan, 10 yildan ortiq qamoq jazosi bo‘lgan ishlar
uchun majburiy himoyachilik va sud oldindan hibs tasdiqlashni kiritish tavsiya etiladi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
234
2181-
3187
O‘zbekistonning jinoyat-protsessual kafolatlarni mustahkamlash bo‘yicha sa’y-
harakatlari gumanitar tamoyillar va xalqaro normalarga sodiqlikni aks ettiradi,
raqamlashtirish va soddalashtirilgan protseduralar kabi zamonaviy yondashuvlar
istiqbolli. Biroq, amaliyotdagi sifat va ijro muammolari doimiy islohotlar, monitoring
va imkoniyatlarni kuchaytirishni talab etadi. “Uzbekistan-2030” rejasi bu masalalarni
hal qilishga qaratilgan bo‘lib, yanada adolatli tizimni shakllantiradi.
Xulosa
O‘zbekiston Respublikasida jinoyat-protsessual kafolatlar bo‘yicha olib
borilayotgan huquqiy va institutsional islohotlar ijobiy samara bermoqda. Biroq bu
kafolatlarning real hayotda ishlashini ta’minlash uchun qator muhim masalalarga
e’tibor qaratilishi zarur. Fuqarolarning huquqiy ongi, huquqni muhofaza qiluvchi
organlar xodimlarining mas’uliyati, texnik va axborot infratuzilmasi bu kafolatlarning
samarali ishlashi uchun muhim omillardir.
Jinoyat-protsessual kodeksga tuzatishlar kiritilib, advokatning ishtiroki majburiy
bo‘lgan bosqichlar soni kengaytirilishi lozim.
Prokuratura va sud organlari o‘rtasida vakolatlar muvozanatini ta’minlash
bo‘yicha institutsional choralar ko‘rilishi kerak.
Aybsizlik prezumpsiyasi buzilishi bilan bog‘liq OAV xatti-harakatlariga huquqiy
javobgarlik belgilanishi lozim.
Jinoyat-protsessual harakatlarni yozib olishning majburiyligi, xususan audio va
videoyozuvlarni har bir bosqichda tatbiq etish zarur.
Xalqaro tajribani o‘rganish asosida mustaqil jinoyat-protsessual audit tizimi joriy
qilinishi taklif etiladi.
Kadrlar malakasini oshirish bo‘yicha sudya, tergovchi va advokatlar uchun
maxsus sertifikatlash kurslari va amaliy seminarlar yo‘lga qo‘yilishi kerak.
Adabiyotlar.
1. Abduqodirov, M. (2020). Jinoyat-protsessual huquqning nazariyasi va amaliyoti.
Tashkent: O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi nashri.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-73
Часть–2_ июл–2025
235
2181-
3187
2. Qo‘chqorov, A. (2021). Sud jarayonlarida dalillardan foydalanish masalalari.
O‘zbekiston Respublikasi Oliy sudi ilmiy-texnik jurnali.
3. Tursunov, S. (2022). O‘zbekiston sud tizimida dalillarni baholash. Jinoyat huquqi
va protsessual qonunlar, 8(1), 50-58.
4. Karimov, M. (2020). Qiynoqlarga qarshi kurash: xalqaro va milliy tajribalar.
Huquqiy tadqiqotlar, 4(3), 20-29.
5. Sharipov, U. (2020). O‘zbekiston jinoyat-protsessual huquqida dalillarning roli.
Jinoyat va huquq, 5(3), 42-50.
6. To‘laganov, I. (2023). Dalillarni to‘g‘ri baholash: muammolar va yechimlar.
O‘zbekiston huquqshunoslik va sud amaliyoti, 2(1), 78-85.
7. Abdullayev, R. (2019). Jinoyat ishlarida dalillarning ishonchliligi. O‘zbekiston
huquqshunoslik jurnali, 7(4), 65-70.
8. Mamadaliyev, Sh. (2021). Dalillarni qonuniy yo‘llar bilan yig‘ish: muammolar va
yechimlar. O‘zbekiston huquqiy tadqiqotlari, 3(2), 15-22.
