ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
352
2181-3187
SHARQ MUTAFAKKIRLARINING ILMIY MEROSIDAN YOSH
AVLOD TARBIYASIDA FOYDALANISH ISTIQBOLLARI
Bobonorov Shohruh Qosimovich
Nizomiy nomidagi O'zbekiston milliy pedagogika universiteti
Musiqa madaniyatfakulteti
Yoshlar bilan ishlash bo'yicha dekan o'rinbosari
Annotatsiya
Ushbu maqolada Sharq mutafakkirlarining boy ilmiy va axloqiy merosining
yosh avlod tarbiyasidagi ahamiyati yoritiladi. Ayniqsa, Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn
Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom al-Buxoriy, va Alisher Navoiyning g‘oyalari
zamonaviy ta’lim-tarbiya jarayonida qanday qo‘llanishi mumkinligi tahlil qilinadi.
Maqolada an’anaviy g‘oyalarni zamonaviy pedagogika bilan uyg‘unlashtirish
istiqbollari asoslanadi.
Kalit so‘zlar:
tarbiya, ma’naviyat, ilmiy meros, yosh avlod, Sharq
mutafakkirlari, pedagogika, qadriyat
Annotation
This article discusses the significance of the rich scientific and moral heritage of
Eastern thinkers in the education of the younger generation. It particularly analyzes
how the ideas of Abu Nasr Al-Farabi, Abu Ali Ibn Sina, Abu Rayhan Beruni, Imam
Al-Bukhari, and Alisher Navoi can be applied in contemporary education and
upbringing processes. The article substantiates the prospects of integrating traditional
ideas with modern pedagogy.
Keywords:
education, spirituality, scientific heritage, younger generation,
Eastern thinkers, pedagogy, values
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
353
2181-3187
Аннотация
В данной статье рассматривается значимость научного и
нравственного наследия восточных мыслителей в воспитании молодого
поколения. Анализируется, как идеи таких мыслителей, как Абу Наср Фараби,
Абу Али Ибн Сино, Абу Райхон Беруни, Имам аль-Бухари и Алишер Навои,
могут быть применены в современном образовательном процессе. Обоснованы
перспективы интеграции традиционных восточных ценностей с современными
педагогическими подходами.
Ключевые слова:
воспитание, нравственность, научное наследие,
молодое поколение, восточные мыслители, педагогика, ценности
Kirish.
Bugungi globallashuv jarayonida milliy o‘zlikni asrash, yosh avlodni
barkamol inson qilib tarbiyalash masalasi dolzarb ahamiyat kasb etmoqda. O‘zbekiston
Respublikasi ta’lim siyosatida yoshlarda yuksak ma’naviy-axloqiy fazilatlarni
shakllantirish, ularni milliy qadriyatlarga sadoqat ruhida tarbiyalashga alohida e’tibor
qaratilmoqda. Bu borada Sharq mutafakkirlarining ilmiy merosini chuqur o‘rganish va
uni zamonaviy ta’lim jarayoniga tatbiq etish muhim vazifalardan biridir.
Tarbiya va ta’lim tizimining yuksak samaradorligini ta’minlashda milliy
qadriyatlar, tarixiy meros va ayniqsa, Sharq mutafakkirlarining asarlarida mujassam
bo‘lgan ilmiy-falsafiy qarashlar beqiyos manba bo‘lib xizmat qilishi mumkin. Ushbu
meros o‘zining yuksak axloqiy tamoyillari, bilimga intilishni rag‘batlantiruvchi
g‘oyalari, insonparvarlik ruhidagi qarashlari bilan bugungi o‘quvchi-yoshlarni komil
inson sifatida shakllantirishda amaliy va nazariy asos bo‘lib xizmat qiladi.
Abu Nasr Forobiy, Abu Ali Ibn Sino, Abu Rayhon Beruniy, Imom al-
Buxoriy, Imom Termiziy, Alisher Navoiy kabi ulug‘ mutafakkirlar ilm, tarbiya, axloq,
shaxsiy kamolot kabi sohalarda ilgari surgan qarashlari bugungi pedagogik
yondashuvlar bilan uyg‘unlashadi. Ularning asarlarida ilgari surilgan fikrlar nafaqat
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
354
2181-3187
tarixiy ahamiyatga ega, balki zamonaviy ta’lim jarayonida ham metodik asos bo‘la
oladi.
Sharq mutafakkirlari orasida Abu Nasr Forobiy (870–950) o‘zining falsafiy
qarashlari, ijtimoiy g‘oyalari va axloqiy tamoyillari bilan alohida o‘rin egallaydi. U
Yaqin Sharq va musulmon dunyosining “muallimi soniy”i sifatida tanilgan, ya’ni
Aristoteldan keyingi ikkinchi muallim. Forobiyning ilmiy-falsafiy qarashlari bugungi
kunda ham o‘z ahamiyatini yo‘qotmagan bo‘lib, ayniqsa yosh avlod tarbiyasi nuqtai
nazaridan chuqur o‘rganilishi lozim.
Forobiy ta’limotining asosiy markazida — inson. Unga ko‘ra, inson
hayotdagi eng oliy mavjudot bo‘lib, aql orqali haqiqiy kamolotga erishadi. U “Fozil
odamlar shahri” nomli asarida ideal jamiyatni tavsiflar ekan, bu jamiyat faqat aql,
adolat, fazilat, axloq va ilm bilan boshqarilsa, insoniyat farovonlikka erishadi, deya
ta’kidlaydi. Forobiyning ushbu g‘oyalari zamonaviy ta’lim-tarbiya tizimi uchun
chuqur nazariy asos bo‘la oladi.
Mutafakkir axloqiy tarbiyani uch bosqichda tasniflaydi:
1. Ilmiy tarbiya – bilim olishga qaratilgan;
2. Amaliy tarbiya – odob-axloqni o‘zlashtirishga xizmat qiladi;
3. Ijtimoiy tarbiya – jamiyatdagi mas’uliyatni his qilish, fuqarolik pozitsiyasini
shakllantirish.
Zamonaviy pedagogikada shaxsga yo‘naltirilgan yondashuv aynan
Forobiyning g‘oyalariga uyg‘un: har bir o‘quvchi o‘z qobiliyatiga ko‘ra bilim olishi,
o‘zini anglashga harakat qilishi, va ijtimoiy jihatdan foydali shaxsga aylanishi kerak.
Bu yondashuv, ayniqsa, maktab va oliy ta’lim tizimida muhim metodik asos bo‘lib
xizmat qilishi mumkin.
Forobiyning ilmiy merosi shuni ko‘rsatadiki, yosh avlodni tarbiyalashda
nafaqat texnik bilimlar, balki fazilat, axloq va jamiyatga foydali bo‘lish g‘oyalari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
355
2181-3187
yetakchi bo‘lishi kerak. U insonni faqat aqliy rivojlanishga emas, balki ruhiy yetuklik
sari yo‘naltirgan. Bu esa hozirgi davr tarbiyasining ham markaziy tamoyiliga aylanishi
zarur.
Sharq mutafakkirlarining ilmiy merosi – tarbiyaning ma’naviy ildizi
Sharq dunyosi turli davrlarda o‘zining yuksak tafakkuri bilan jahon
sivilizatsiyasiga katta hissa qo‘shgan. Forobiy “baxtli jamiyat” g‘oyasini ilgari surgan
bo‘lsa, Ibn Sino bilim va axloqning uyg‘unligini asoslagan. Beruniy ilm-fanni har bir
inson uchun hayotiy zarurat sifatida baholagan. Alisher Navoiy esa odob, mehr,
halollik, el-yurtga xizmat qilish singari fazilatlarni tarbiyaning markaziga qo‘ygan.
Bu mutafakkirlarning asarlarida tarbiya faqat bilim berish emas, balki
shaxsning ruhiy, axloqiy va ijtimoiy jihatdan yetuk bo‘lishi deb qaraladi. Ularning
merosini o‘rganish, yosh avlodga hayotiy saboq bo‘ladigan ibratli g‘oyalarni yetkazish
orqali tarbiyani ma’naviy-axloqiy asoslar bilan mustahkamlash mumkin.
Tarbiya konsepsiyasidagi g‘oyalarning zamonaviy talqini
Zamonaviy pedagogikada shaxsga yo‘naltirilgan ta’lim muhim o‘ringa ega. Bu
qarash Sharq mutafakkirlarining “inson – jamiyat tayanchi” degan tamoyiliga to‘la mos
keladi. Forobiy ta’kidlaganidek, ilm-fan orqali inson kamolotga erishadi. Ibn Sino esa
tarbiya va ta’limda sog‘lom muhitning, mehr-shafqatning ahamiyatini alohida
ta’kidlaydi.
Bugun bu g‘oyalar zamonaviy ta’limda interfaol metodlar, shaxsiy
rivojlanishga yo‘naltirilgan yondashuvlar, ijtimoiy loyihalar va tarbiyaviy
mashg‘ulotlar orqali amaliy ifodasini topmoqda. Misol uchun, Navoiy asarlaridagi
badiiy obrazlar va axloqiy saboqlar adabiyot darslarida samarali pedagogik vosita
sifatida qo‘llanmoqda.
Ilmiy merosdan foydalanish istiqbollari
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
356
2181-3187
Sharq allomalarining merosidan foydalanish nafaqat tarixiy haqiqatni tiklash,
balki ta’lim-tarbiyaga yangi ma’naviy asoslar olib kirish imkonini beradi. Bu
yo‘nalishda quyidagi istiqbolli yo‘nalishlarni ajratib ko‘rsatish mumkin:
•
ta’lim
dasturlariga Sharq allomalarining axloqiy-g‘oyaviy
qarashlarini integratsiya qilish;
•
yoshlar bilan ishlovchi tarbiyachilar va murabbiylar uchun o‘quv-
metodik qo‘llanmalar yaratish;
•
adabiyot, tarix va falsafa fanlarida ilmiy merosga asoslangan
tahliliy topshiriqlar berish;
Ma’naviyat darslarida Forobiy, Ibn Sino, Navoiy qarashlarini dolzarb
mavzular bilan bog‘lab tushuntirish.
Bu istiqbollar yosh avlod tarbiyasida tarixiy xotirani tiklash, o‘zligini anglash va
jamiyatda faol pozitsiya egallashiga xizmat qiladi.
Xulosa
Sharq mutafakkirlarining ilmiy va ma’naviy merosi — bu shunchaki tarixiy
yodgorlik emas, balki bugungi zamonaviy ta’lim-tarbiyaning g‘oyaviy poydevoridir.
Forobiyning “fazilatli jamiyat” haqidagi qarashlari, Ibn Sinoning sog‘lom fikrlash va
ruhiy kamolotga qaratilgan tafakkuri, Beruniyning ilmni insoniy taraqqiyotning asosi
deb baholagani, Buxoriy va Termiziyning axloqiy poklikka chaqiruvi, Navoiy
asarlarida ilgari surilgan ma’naviyat va insonga e’tibor — bularning barchasi yosh
avlodni barkamol inson sifatida tarbiyalashda beqiyos manba bo‘lib xizmat qilmoqda.
Bugungi kunda ta’lim tizimi ko‘p hollarda texnik va texnologik bilimlarni yetkazishga
qaratilgan bo‘lsa-da, ushbu meros bizga axloq, fazilat, ijtimoiy mas’uliyat, milliy
o‘zlik kabi ma’naviy mezonlarni unutmaslik zarurligini eslatadi. Mutafakkirlar
merosining o‘quv jarayoniga tatbiqi nafaqat darsliklar darajasida, balki sinfdagi har bir
muomala, o‘qituvchi-nazorat va tarbiyaviy mashg‘ulotlar orqali amalga oshirilishi
mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-70
Часть–6_ июня –2025
357
2181-3187
Foydalanilgan adabiyotlar:
1. Forobiy A.N. “Fozil odamlar shahri”. Toshkent, 1993
2. Ibn Sino. “Aql va axloq haqida risolalar”. Toshkent, 2005
3. Beruniy A.R. “Tanlangan asarlar”. Fan nashriyoti, 1975
4. Navoiy A. “Mahbub ul-qulub”. G‘afur G‘ulom nomidagi nashriyot, 2006
5. Xamidov A. “Ma’naviy tarbiya asoslari”. Toshkent, 2020
6. Karimov I.A. “Yuksak ma’naviyat – yengilmas kuch”. Toshkent, 2008
