ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
79
2181-3187
TARJIMONLIKDA UCHRAYDIGAN SINTAKTIK XATOLAR
Muhayyo Shomuradova
Xalqaro innovatsion universitet talabasi
Ilmiy rahbar: Nilufar Xamidova XIU o‘qituvchisi
Annotatsiya.
Ushbu maqolada tarjimonlik va sintaksis xatolarining turlari,
sabablari va ularni bartaraf etish usullari muhokama qilinadi. Tarjimonlikdagi xatolar
ikki asosiy guruhga bo‘linadi: yuzaki xatolar va tushuncha xatolari. Sintaksis xatolari
esa gap qurilishi va grammatik xatolarga taalluqlidir. Maqolada tarjimonning til va
madaniyatni to‘liq tushunishi, shuningdek, sintaksis va grammatik qoidalariga rioya
qilishi muhimligi ta’kidlanadi. Tarjimonlikdagi xatolarni kamaytirish uchun bilimni
chuqurlashtirish va amaliy tajriba orttirish zarurligi keltirilgan.
Kalit so‘zlar:
Tarjimonlik xatolari, sintaksis xatolari, grammatika, tushuncha
xatolari.
Abstract.
This article discusses the types of translation and syntax errors, their
causes and methods of eliminating them. Translation errors are divided into two main
groups: superficial errors and conceptual errors. Syntactic errors relate to sentence
construction and grammatical errors. The article emphasizes the importance of a
translator's complete understanding of the language and culture, as well as adherence
to the rules of syntax and grammar. The need to deepen knowledge and gain practical
experience is presented in order to reduce translation errors.
Keywords:
Translation errors, syntax errors, grammar, conceptual errors.
Tarjimonlik va sintaksis xatolar matnni noto‘g‘ri tushunish va ifodalashga olib
kelishi mumkin. Bu xatolar, o‘z navbatida, tarjima sifatini pasaytiradi va matnning asl
ma'nosini buzadi. Tarjimonning tilni chuqur bilishi va madaniyatlararo tafovutlarni
anglash, shuningdek, sintaksis va grammatikaning to‘g‘ri qo‘llanishi tarjima sifatini
yaxshilaydi.
Tarjimonlik va sintaktik xatolar mavzusi dolzarb va muhim bir soha bo‘lib, bu
sohada yuzaga keladigan xatolar nafaqat til o‘rganuvchilari, balki tarjimonlar va
matnlarni tarjima qiluvchi mutaxassislar uchun ham katta muammo yaratishi mumkin.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
80
2181-3187
Tarjimonlikda xatolar ikki asosiy guruhga bo‘linadi: yuzaki xatolar va
tushuncha xatolari.
Yuzaki xatolar – bu tarjimada grammatika, so‘z tanlovi yoki imlo xatolari
keltirib chiqaradigan xatolardir. Masalan, noto‘g‘ri so‘z ishlatish, imlo xatolari, gap
tuzilishini noto‘g‘ri tushunish kabi xatolarni o‘z ichiga oladi. Bu xatolar asosan
tarjimonning tilni yaxshi bilmasligidan yoki tafsiliy kontekstni to‘liq tushunmasligidan
kelib chiqadi.
Tushuncha xatolari – bu xatolar tarjimaning mantiqiy yoki semantik xatolarini
anglatadi. Bunday xatolar tarjimon matnning asl mazmunini to‘liq va aniq
yetkazmaslikdan kelib chiqadi. Bunga til va madaniyat o‘rtasidagi tafovutlar,
so‘zlarning bir nechta ma'nolarini noto‘g‘ri talqin qilish yoki kontekstga mos
kelmaydigan tarjima tanlash kiradi.
Tarjimonning tilni to‘liq tushunishi va madaniyatlararo farqlarni anglash muhim
ahamiyatga ega. Masalan, bir tilning idiomatik ifodalari boshqa tilda to‘g‘ri tarjima
qilinmaydi yoki ular noto‘g‘ri tushunilishi mumkin.
Sintaksis xatolar – bu gap tuzilishi yoki grammatik tartibdagi xatolardir. Har bir
til o‘zining sintaktik qoidalariga ega, va bu qoidalar doirasida to‘g‘ri gap qurish talab
qilinadi. Sintaksis xatolari quyidagi shakllarda namoyon bo‘lishi mumkin:
Noto‘g‘ri gap qurilishi.
O‘zbek tilida yoki boshqa tillarda gap tuzilishi
boshqacha bo‘lishi mumkin. Masalan, ingliz tilidagi "She gave him a book"
jumlasining tarjimasi "U unga kitob berdi" bo‘ladi. Ammo ba'zida bu kabi sintaksis
xatolari, masalan, "U kitobni unga berdi" tarzida noto‘g‘ri tushunilishi yoki tarjima
qilinishi mumkin.
Predlog va qo‘shimchalarni noto‘g‘ri ishlatish: Ba'zan tarjimonlar predloglarni
yoki qo‘shimchalarni noto‘g‘ri ishlatishi mumkin. O‘zbek tilida predloglar ingliz tiliga
qaraganda boshqacha ishlatiladi. Masalan, "on the table" inglizcha ifodasi "stol ustida"
tarzida tarjima qilinadi, lekin buni "stolga ustida" deb noto‘g‘ri aytish sintaksis xatosi
bo‘lar edi.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
81
2181-3187
Xato bo‘lishi mumkin bo‘lgan xususiyatlar: ba'zi tillarda predmetning joyi yoki
fe'lning shakli o‘zgarganida gapning ma'nosi sezilarli darajada o‘zgaradi. Tarjimon bu
farqlarni hisobga olmasa, xatoliklar paydo bo‘lishi mumkin.
Tarjimonlikdagi sintaksis xatolarni bartaraf etish usullari.
Yuqori darajadagi til bilimi.
Tarjimonning tilni mukammal bilishi, sintaksis
va grammatik qoidalarni puxta o‘rganishi xatolarni kamaytirishga yordam beradi.
Shuningdek, tarjimon tilning ijtimoiy va madaniy kontekstini ham yaxshi tushunishi
zarur.
Kontekstni to‘g‘ri tushunish.
Tarjimon asar yoki matnning umumiy
mazmunini tushunishi va tarjimani shu asosda amalga oshirishi kerak. Kontekstga mos
bo‘lmagan tarjimalar ko‘pincha xatolarga olib keladi.Avvalgi tajriba va ko‘nikmalar:
Tarjimonlikda tajriba katta rol o‘ynaydi. Dastlabki ishlarni ko‘rish, turli xil matnlarni
tarjima qilish va sohada ko‘proq ishlash orqali xatolarni kamaytirish
mumkin.Tarjimonlik va sintaksis – bu tilshunoslik va tarjima sohalaridagi muhim
mavzulardan biri bo‘lib, ular bir-biri bilan chambarchas bog‘liqdir. Tarjimonlikning
asosiy maqsadi – bir tildan boshqasiga mantiqiy, aniq va ifodali tarzda ma'lumotni
yetkazishdir. Sintaksis esa tildagi so‘zlarning birikishi va tuzilishini o‘rganadi. Ushbu
maqolada tarjimonlik va sintaksisning o‘zaro aloqasi, ularning tarjima jarayonidagi roli
va ahamiyati haqida so‘z yuritiladi.
Tarjimonlik va uning ahamiyati.
Tarjimonlik, avvalo, madaniy, iqtisodiy,
ilmiy va ijtimoiy sohalarda ma'lumot almashishni ta'minlash uchun zarurdir. Tarjimon
bir tildan ikkinchisiga faqat so‘zlarni emas, balki ularning ma'nolarini, uslubiy
xususiyatlarini va kontekstini ham to‘g‘ri ko‘chirishi kerak. Tarjimonlik jarayonida
sintaksisning ahamiyati katta, chunki har bir tilning o‘ziga xos tuzilishi va qoidalari
bor. Ba'zi hollarda, bitta tilning sintaksisi boshqa tildagi struktura bilan to‘g‘ri
kelmasligi mumkin, bu esa tarjimaning noaniqligiga yoki noto‘g‘riligiga olib kelishi
mumkin.
Sintaksis va uning tarjimonlikdagi roli.
Sintaksis, ya'ni so‘zlar va iboralar
o‘rtasidagi grammatik aloqalar, tarjimonlik jarayonida muhim ahamiyatga ega. Har bir
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
82
2181-3187
tilning o‘z sintaktik qoidalari mavjud va bu qoidalar tilning mazmunini qanday
ifodalashni belgilaydi. Masalan, ingliz tilida so‘z tartibi odatda "subyekt + fe'l + ob'ekt"
(SVO) bo‘lsa, rus tilida bu "subyekt + ob'ekt + fe'l" (SOV) bo‘lishi mumkin. Bunday
farqlar tarjimonda diqqatli bo‘lishni talab qiladi.
Tarjimon, ayniqsa, murakkab jumlalar
va iboralarni tarjima qilishda sintaksisning o‘ziga xos xususiyatlarini hisobga olishi
kerak. Bir tilda mukammal bo‘lgan sintaktik tuzilma boshqa tilda xato yoki tabiiy
bo‘lmasligi mumkin. Masalan, ba'zi tillarda biror mavzu yoki predikatni birinchi
o‘rinda joylashtirish odat tusiga kirgan bo‘lsa, boshqa tilda bu tuzilish grammatik yoki
stilistik jihatdan noto‘g‘ri bo‘lishi mumkin.
Tarjimonda sintaktik qoidalar va yondashuvlar.
Tarjimonlikda sintaksisni
to‘g‘ri qo‘llash uchun bir nechta yondashuvlar mavjud:
1. To‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima: Ba'zi hollarda, sintaktik tuzilmalar ikki til o‘rtasida
bir-biriga juda mos keladi, shuning uchun tarjimon to‘g‘ridan-to‘g‘ri tarjima qilishni
afzal ko‘rishi mumkin. Ammo bu usul faqat ba'zi hollarda ishlaydi, chunki ko‘plab
tillarda sintaksisning o‘ziga xos xususiyatlari mavjud.
2. Moslashtirilgan tarjima: Agar sintaktik tuzilma ikki tilda to‘g‘ri kelmasa,
tarjimon o‘zgarishlar kiritishi zarur. Bu usulda, tarjimon tilning sintaktik qoidalariga
mos ravishda jumla tuzilishini o‘zgartiradi, ammo asliyatning ma'nosi saqlanib qoladi.
3. Interlinar tarjima: Ba'zi hollarda, ayniqsa ilmiy yoki texnik matnlarda,
tarjimon tilda barcha sintaktik elementlarni saqlab qolishga intiladi va ularni bir-biriga
yaqinlashtirishga harakat qiladi. Biroq, bu usulda asliyatning tuzilishi o‘zgarishi
mumkin.
Tarjimonlikda sintaksis va madaniyat.
Sintaksis nafaqat grammatik qoidalar
bilan cheklanmaydi, balki madaniy xususiyatlarni ham o‘z ichiga oladi. Ba'zi tillarda
biror ifoda yoki jumla tuzilishi boshqa tilning madaniy kontekstiga mos kelmasligi
mumkin. Masalan, ba'zi madaniyatlarda to‘g‘ridan-to‘g‘ri ifodalash, ya'ni
xushmuomalalikdan voz kechish odat tusiga kirgan bo‘lsa, boshqalarida esa bunday
ifodalar nojo‘ya hisoblanishi mumkin. Shunday qilib, tarjimonlikda sintaksisni va
madaniyatni hisobga olish muhim ahamiyatga ega.
ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ
https://scientific-jl.org/obr
Выпуск журнала №-69
Часть–6_ Мая –2025
83
2181-3187
Xulosa.
Tarjimonlik va sintaksis xatolari – tarjimonlik jarayonining tabiiy bir
qismidir, ammo ularni to‘g‘ri aniqlash va bartaraf etish orqali tarjima sifatini oshirish
mumkin. Bu xatolarni oldini olish uchun tilni yaxshi bilish, kontekstni to‘g‘ri tushunish
va doimiy ravishda o‘z bilimini yangilash talab etiladi. Sintaksis va tarjimonlik xatolari
haqida ongli ravishda ish olib borish, tarjimonlarga sifatli va aniq tarjimalar yaratishda
yordam beradi.
Foydalanilgan adabiyotlar ro‘yxati:
1.
Sh.Mirziyoyev.
«O‘zbekiston
Respublikasida
xorijiy
tillarni
o‘rganishniommalashtirish faoliyatini sifat jihatidan yangi bosqichga olib chiqish
chora-tadbirlari to‘g‘risida» PQ-5117. 2021-yil 19-may.
2.
E. Begmatov, A. Madvaliyev, N.Mahkamov va boshqalar… O‘zbek tilining
izohli lug‘ati.
3.
G‘. Salomov. Tarjima nazariyasi asoslari. Toshkent. 1990.
4.
Мусаев Қ. Таржима назарияси. – Тошкент; 2003.
5.
Мусаев Қудрат. Таржима назарияси асослари. - Тошкент; Фан; 2005
