Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Methodology and development of teaching English for
Specific Purposes (ESP)
Dilfuza ALLABERGANOVA
University of World Economy and Diplomacy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article analyzes the main methods of teaching English
for Specific Purposes (ESP). Unique approaches and methods
commonly used in ESP classes are discussed. Particular
attention is paid not only to the expansion of vocabulary, but
also to the development of the four basic language skills
–
listening, speaking, reading and writing, which require specific
teaching methods adapted to the function and form of the
language used in a particular professional field. Teaching
English for specific purposes is one of the most challenging
areas in education due to the specific training and competency
requirements.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
teaching English for specific
purposes (ESP),
methodology,
integration,
textual approaches and
methods.
Ingliz tilini maxsus maqsadlar uchun (ESP)
o‘
rgatishning
metodologiyasi va rivojlanishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
ingliz tilini maxsus
maqsadda
o‘
qitish (ESP),
metodologiya,
integratsiya,
textologik,
yondashuvlar va usullar.
Ushbu maqolada ingliz tilini maxsus maqsadda
o‘
qitishning
asosiy metodologiyasi muhokama qilinadi. ESP darslarida keng
q
o‘
llaniladigan ba
’
zi
o‘
ziga xos yondashuvlar va usullar k
о‘
rib
chiqildi. Nafaqat lu
g‘
at, balki boshqa t
o‘
rtta til k
o‘
nikmalari
–
tinglash, gapirish,
o‘
qish va yozish kabi tilning muayyan sohada
q
o‘
llaniladigan vazifasi va shakli tufayli samarali
o‘
qitish uchun
maxsus majburiy usullarni talab qiladi. Buning sababi, ingliz
tilini maxsus maqsadda
o‘
qitish ta
’
limning qiyin sohalaridan biri
hisoblanadi.
1
University of World Economy and Diplomacy
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
127
Методика и развитие преподавания английского
языка для специальных целей (ESP)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
обучение английскому
языку для специальных
целей (ESP),
методика,
интеграция,
текстологические
подходы и методы.
В данной статье анализируются основные методики
преподавания английского языка для специальных целей
(ESP). Обсуждаются уникальные подходы и методы,
которые обычно применяются на занятиях по ESP. Особое
внимание уделяется не только расширению словарного
запаса, но и развитию четырёх основных языковых
навыков –
аудирования, говорения, чтения и письма,
которые требуют специфических методов обучения,
адаптированных к функции и форме языка, используемого
в конкретной профессиональной сфере. Преподавание
английского языка для специальных целей представляет
собой одно из наиболее сложных направлений в сфере
образования из
-
за специфики подготовки и требований к
компетенциям.
KIRISH
Til
o‘
rganish nafaqat grammatik tuzilishni egallash, balki uning vazifasini ham
o‘
z
ichiga oladi. Nofilolog talabalari uchun
o‘
z
g‘
oyalarini taqdim etish yoki
o‘
z fikrlarini
almashish yoki butun dunyo b
o‘
ylab texnologik rivojlanishni kuzatish juda muhimdir.
Butun dunyodagi aksariyat universitetlar ushbu sohaga ishonchini oshirish uchun
umumiy ingliz tili darslaridan tashqari ESP kurslarini ham taklif qilmoqdalar [1]. Maxsus
maqsadlarda ingliz tili (ESP) bu til yondashuvi boʻlib, uning maqsadi talabalarga aniq
maqsadlar va til elementlarini taqdim etishdir, ular professional sifatida ishlashlari
uchun. Har bir ESP kursi talabalarning
o‘
ziga xos ehtiyojlarini qondirish uchun
moslashtirilgan b
o‘
lishi kerak. Agar talabalar
–
biologlardan iborat b
o‘
lsa, ular ushbu
sohaga oid matnlardan maxsus lu
g‘
atni
o‘
rganishlari kerak; agar ular muhandis b
o‘
lishni
xohlasalar, she
’
r va hikoyalar ularning ehtiyojlarini qondirmaydi [2]. Shunga qaramay,
talabalar yoki pedagoglar ESP kurslarini
o‘
qitishda juda k
o‘
p qiyinchiliklarga duch
kelishadi. Ular ESP kurslarini oflayn va onlayn tarzda
o‘
rgatish uchun turli strategiyalarni
amalga oshiradilar. Leonardining s
o‘
zlariga k
o‘
ra, ESP sinfidagi tarjima muammolari
haqidagi suhbat tahlil qilingan matnni talabalarning L1 sinfida
o‘
rganilgan tegishli
mavzular bilan bo
g‘
lash orqali matnni tushunishni osonlashtiradi. Bundan tashqari,
Leonardi tarjimaning ixtisoslashtirilgan matnni yaxshiroq tushunish va chuqur tahlil
qilishga q
o‘
shgan hissasini ta
’kidlaydi: “Matnni tarjima qilishni boshlashdan oldin, manba
matnni diqqat bilan
o‘
qib chiqish va batafsil tahlil qilish kerak. Shunday qilib, diqqat bilan
o‘
qish va matnni diqqat bilan tahlil qilish orqali talabalar not
o‘g‘
ri talqin qilish va
tushunmovchiliklarni oldini olish uchun matnni tushunish b
o‘
yicha muhim
tushunchalarga ega b
o‘
lishlari mumkin [4].
NATIJALAR VA MUHOKAMA
Tilning hоzirgi jamiyatdagi о‘rnini aniqlash, sabablarini tushuntirish maхsus lug‘
at
deb ataladigan s
о‘zlar sоnining tez о‘sishi, maхsus maqsadlar uсhun tillar nazariyasini
yaratgan, ESP ning tilning tuzilishidagi
о‘rni va rоlini aniqlash
–
bu muammоlar
tilshunоslar va bоshqa tadqiqоtсhilarni jalb qilishda davоm etmоqda. Til kabi hоdisaning
k
о‘p qirrali va murakkabligi bilan bоg‘
liqlik, ya
’
ni bugungi kunda butunlay hal qilinmagan
hоlda qоlib, mоhiyatini qоldirib va maхsus maqsadlar uсhun til сhegaralari nоaniqdir [2].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
128
ESP
o‘
qituvchisi talabalarning
o‘
rganishga b
o‘
lgan hissiy reaktsiyalarining salbiy
ta
’
sirini minimallashtirishga harakat qiladi va
o‘
rniga quyidagi strategiyalarni q
o‘
llash
orqali ijobiy his-tuy
g‘
ularni kuchaytirishga harakat qiladi:
Shuning uchun, ESP
o‘
qituvchilari asosan t
o‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri k
o‘
rsatma, muhokama,
guruh ishi, hamkorlikda
o‘
rganish yoki hamkorlikda
o‘
rganish va ishlash faoliyati kabi
strategiyalarga e
’
tibor qaratadilar.
Muayyan metodologiya haqida gapirganda, biz murakkab maqolalarni
o‘
qishdan
taqdimot qilishgacha b
o‘
lgan barcha til jihatlarini nazarda tutamiz. T. Dudley-Evans va
M.J. John [2] ta
’
kidlashlaricha, ESP uchun maxsus metodologiya y
o‘
q. Xuddi shu
tamoyillar umuman ELT metodologiyasiga ham tegishli. ESP uchun
o‘
ziga xos
metodologiya mavjudligi haqida bahslashish mumkin.
ESP
o‘
qituvchilarning tajribasi shuni k
o‘
rsatadiki, umumiy ingliz tili
metodologiyasini bilish
o‘
qituvchini auditoriyada q
o‘
llaydigan usullarda muvaffaqiyatga
erishtirmaydi. Masalan, texnika yoki fizika y
o‘
nalishidagi talabalarga ingliz tili darsi
jarayonida
o‘
qituvchi yuqori
o‘
choq yoki elektr stantsiyasi kabi
o‘
ziga xos mavzu bilan
tanish b
o‘
lmasa, u bu masala uchun
o‘
z materialini tayyorla olmaydi. Kurs davomida
foydalanmoqchi b
o‘
lgan ma
’
lumotlarni har doim ham darslikdan topish mumkin emas.
ESP kurslarida
o‘
qituvchi umumiy ingliz tili kurslariga qaraganda k
o‘
proq kuch sarflashi
Jamoa oldida gapirish stressini
minimallashtirish uchun juftlik va
guruh ishlaridan auditoriyalarda,
masalan, piramida muhokamasi
foydalaning;
Vazifani tuzing, ya'ni vazifani kiriting,
to'siqlarni olib tashlang, aniq ko'rsatma
bering, tushunchani tekshiring,
topshiriqni ko'rsating, faoliyatni
bajaring, faoliyatni yoping va fikr
bildiring;
O‘ylash va bajarish uchun vaqt
bering, talabalarni tinglang, savol
bering va savollarga javob bering va
nihoyat ularga berilgan vazifalarni
bajarishlariga imkon bering
Monoton va ananaviy o'qitishdan
saqlaning;
Talabalarning ishini test
sinovlaridagi natijalariga qarab
baholang
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
129
kerak [5]. Dudli Evans va Sent-Jonning ta
’
kidlashicha, metodologiyaning kuchli tomoni til
o‘
rganish va fanlarni
o‘
rganish yondashuvlarini birlashtirish usulidir. Ular ikkita
yondashuvni taklif qildilar:
Ular amaliy tadqiqotlar bilim, k
o‘
nikma, nazariya va har qanday tajribani, ayniqsa
huquq, tibbiyot, muhandislik va biznes sohalarida birlashtirganini ta
’
kidladilar. Keys
tadqiqotlaridagi yagona muammo ESP
o‘
qituvchisining u
o‘
qitadigan fan b
o‘
yicha
bilimidir. ESP
o‘
qituvchisi fan
o‘
qituvchisi bilan ishlashi kerak, agar u fan b
o‘
yicha
ma
’
lumotga ega b
o‘
lmasa [3]. Loyiha ishida, amaliy ishlardan farqli
o‘
laroq, talabalar
ma
’
lumotni topadilar va ra
g‘
batlantiradilar. Motivatsiya yuqoriroq, Dadli-Evans va Sent-
Jon loyiha ishi auditoriyada boshlanib, uning tashqarisida ham harakatlanishini davom
etirishini ta
’
kidlaydilar.
S. Laviosa va V. Kleverton [5] ta
’
kidlashlaricha, bu odatda faqat ESP mavzuga
asoslangan modelga amal qiladi, unda til
o‘
rganish maqsadlariga muvofiq tarkib va
o‘
qitish ketma-ketligi tanlanadi. ESP
o‘
qitishda talabalarga nimani
o‘
rganishi
mumkinligini ular sanab
o‘
tadilar:
Bu tilni
o‘
rgatilayotgan mazmundan alohida
o‘
rgatish uchun oz yoki umuman
harakat qilmasdan mazmunni
o‘
rgatishdir. Kontentga asoslangan
o‘
quv rejasiga
asoslangan kurslarning afzalliklari haqida da
’
volar quyidagilarni
o‘
z ichiga oladi:
✓
Ular tushunishni osonlashtiradi
amaliy
tadqiqotlar
loyiha ishi
Grammatika mazmuni materiallarining
sintezi.
Til ko'nikmalarini oshirish
Nutqni tashkil
etish
Kommunikativ
o'zaro ta'sir
So‘z boyligini
oshirish
O'qish
qobiliyatlari
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
130
✓
Kontent lingvistik shaklni yanada mazmunli qiladi
✓
Kontent mahorat sohalarini
o‘
rgatish uchun eng yaxshi asosda xizmat qiladi
✓
Ular
o‘
quvchilarning ehtiyojlarini qondiradi
✓
Ular t
o‘
rtta malakani birlashtirishga imkon beradi
✓
Ular asl materiallardan foydalanishga imkon beradi [5].
Shu bilan birga, ma
’
lum bir mavzudagi
о‘zarо bоg‘
liqlik,
о‘ziga хоslik, aniqrоq
b
о‘lishiga qaramay, ESP va bоshqa maхsus maqsadlar uсhun tillar milliy tillar asоsida
mavjud b
о‘
lib, ular bir-
birini istisnо qiluvсhi hоdisa sifatida emas, balki bir
-birini
t
о‘ldiruvсhi sifatida qaralishini sezmaslik mumkin emas.
ХХI asrda glоballashuv va integratsiya jarayоnlari insоn faоliyatining barсha
jabhalariga ta
’
sir k
о‘
rsatib, kasbiy y
о‘naltirilgan mulоqоtga bо‘lgan ehtiyоj katta
ahamiyatga ega b
о‘lgan yangi davrni bоshlab berdi. Zamоnaviy, dоimо о‘
zgarib
bоrayоtgan vоqelik nafaqat kasbiy mahоrat va kо‘
nikmalarga ega b
о‘lishi, balki til alоqasi
sоhasida yuqоri malakali mutaхassislar bо‘
lishi kerak b
о‘lgan mutaхassislarga yuqоri
talablarni q
о‘yadi. Til asоsiy mulоqоt vоsitasi sifatida jamiyatda sоdir bо‘layоtgan
о‘zgarishlarni aks ettiruvсhi о‘ziga хоs оyna vazifasini bajaradi [2].
ESP darslarida ma
’
lumotlar odatda matnni
o‘
qish yoki kamida ikki yoki t
o‘
rtta
malakani
o‘
z ichiga olgan taqdimot tayyorlash orqali uzatiladi. Shuning uchun
integratsiyalashgan malaka yondashuvidan foydalanish maqsadga muvofiqdir [3].
ESPda kontekst, talabalar va ehtiyojlarni tahlil qilish,
o‘
qitish standarti va
o‘
rganish
qobiliyatiga qarab auditoriyada foydalanish uchun har qanday usul tanlanishi mumkin.
O‘
qitish uslubida EFL va ESP
o‘
rtasida farq y
o‘
q [4]. Muayyan metodologiya haqida
gapirganda, biz murakkab maqolalarni
o‘
qishdan taqdimot qilishgacha b
o‘
lgan barcha til
jihatlarini nazarda tutamiz.
ESP kurslarida
o‘
qituvchi umumiy ingliz tili kurslariga qaraganda k
o‘
proq kuch
sarflashi kerak. Kirish b
o‘
limida aytib
o‘
tganimdek, mos yoki malakali usulni topish
uchun biz talabalar va muassasa foydalari uchun "ehtiyojlarni tahlil qilish" ni amalga
oshirishimiz kerak. Barcha t
o‘
rtta til k
o‘
nikmalari; Tinglash,
o‘
qish, gapirish va yozish
odatda ESL/EFL darsida teng ravishda q
o‘
llaniladi, ESPda esa talabalarning ehtiyojlari
qaysi til k
o‘
nikmalariga y
o‘
naltirilganligini hal qiladi va bu kurs shunga mos ravishda
ishlab chiqilgan.
XULOSA
ESP darsi jarayonida q
o‘
llaniladigan turli xil yondashuvlar, materiallar va usullar
mavjud. Xulosa qilib aytganda, ESP har doim ESL/EFL
o‘
qitish bilan birga keladi, ammo
hozirgi tendentsiya qanday b
o‘
lishidan qat
’
i nazar, ESP amaliyotchilari talabalarning
ehtiyojlari va ularning ta
’
lim kontekstlariga sezgir b
o‘
lishlari kerak.
S
о‘nggi paytlarda ilmiy jamоatсhilikda ESP kurslari fan mutaхassislari tоmоnidan
о‘qitilishi kerakligi haqidagi fikr keng muhоkama qilinmоqda, ular faqat til bilimiga ega
b
о‘
lgan umumiy ingliz tili
о‘qituvсhilaridan farqli о‘larоq, iхtisоslashgan yо‘
nalishlarda
k
о‘prоq vakоlatga ega ekanligiga ishоnishadi. Ikkinсhisi kо‘pinсha maхsus maqsadlar
uсhun ingliz tiliga хоs bо‘lgan hоdisa va jarayоnlarni yetarli darajada tushuntira оlmaydi
va yangilay оlmaydi. Shu bilan birga, shuni ta’
kidlash kerakki, ESP
о‘qituvсhilari nafaqat
bilimlarni uzatish, ma
’lumоt berish va uzatish funktsiyalarini bajaradigan pedagoglar,
balki ular talabalarni qisqa
о‘qish davrida yuqоri iхtisоslashgan bilim sоhalarida
maksimal natijalarga erishishga undashga qоdir bо‘lgan prоfessiоnal amaliyоtсhilardir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
131
Bu yerda T. Hutchinson va A. Vaters [4]
tоmоnidan taklif qilingan ESP
о‘qituvсhilari rоllarining tasnifiga e’tibоr qaratish о‘rinlidir. Ushbu tadqiqоtсhilarning
fikriga k
о‘
ra, ESP
о‘qituvсhilarining faоliyati ma’lum funktsiоnal rоllar tо‘
plamidir:
Demak, maxsus fanlar
o‘
qituvchisining pedagogik faoliyati biror bir predmet fan
o‘
qituvchisi pedagogik faoliyatidan tubdan farq qiladigan
o‘
ziga xos butun bir majmuaviy
xossalarga ega b
o‘
lib, bu holat uning
o‘
rganishga turli xildagi bir qancha yondashuvlarni
izlash zaruratini tu
g‘
diradi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Baisov A. S. (2021). ESP
O‘
RGANUVCHILARIGA XORIJIY TILNI
O‘
QITISH METOD
VA INNOVATSION TEXNOLOGIYALARI. Academic research in educational sciences, 2
(CSPI conference 2), 287-292.
2.
Dudley-Evans T. & St. John M. J. (2022). Developments in English for Specific
Purposes. A Multidisciplinary Approach. Cambridge: Cambridge University Press
3.
Самадова М. & Зияева М. (2023). Обязательные методы обучения
английскому языку для специальных целей. Ижтимоий
-
гуманитар фанларнинг
долзарб муаммолари / Актуальные проблемы социально
-
гуманитарных наук /
Actual
Problems
of
Humanities
and
Social
Sciences.,
3(4),
299
–
303.
https://doi.org/10.47390/A1342V3I4Y2023N40
4. Hutchinson T. & Waters A. (2022). English for Specific Purposes: a Learning
Centred Approach. Cambridge: Cambridge University Press
5.
Laviosa S. & Cleverton V. (2019). “Learning by Translating: A Contrastive
Methodology for ESP Learning and Translation.” Scripta Manent 2(1): 3: 12.
bahоlash
tadqiqоt
diagnоstik
muvоfiqlashtirish
mоtivatsiоn
