Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Ways of emergence and development of the concept of
competence
Jurayeva TURGUNOY
Namangan State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
This article discusses the emergence and development of the
word competence. At the same time, it was also mentioned that
the teacher should establish a role and communicative
communication in the development of competence.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
competence,
communicative,
communication,
harmonious personality,
students,
teachers,
collaborationism,
creative thinking,
communicability,
critical thinking,
competence,
base competence,
knowledge,
competence,
skill.
Kompetensiya tushunchasining paydo b
o‘
lishi va
rivojlantirish y
o‘
llari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
kompetensiya,
kommunikativ,
muloqot,
barkamol shaxs,
o‘
quvchilar,
Ushbu maqolada kompetensiya s
o‘
zining paydo b
o‘
lishi va
rivojlanishi haqida fikrlar ketirilgan. Shu bilan birga
kompetensiyani rivojlantirishda
o‘
qituvchining
o‘
rni va
kommunikativ muloqot
o‘
rnatishi kerakligi ham aytib
o‘
tilgan.
1
Teacher, Department of Methods of Teaching Social and Humanitarian Sciences in Primary Education, Namangan
State University. E-mail: turgunoy91@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
564
o‘
qituvchilar,
kollaboratsiya,
kreativ fikrlash,
muloqotchanlik,
kritik fikrlash,
kompetentlik,
tayanch kompetensiya,
bilim,
malaka,
k
o‘
nikma.
Пути возникновения и развития понятия компетенции
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
компетентность,
коммуникация
,
коммуникативный
,
гармоничная личность,
ученики,
учитель
,
коллаборация,
креативное мышление,
коммуникативность,
критическое мышление,
компетентность,
базовая компетентность,
знания,
умения,
навыки.
В этой статье приводятся размышления о возникновении
и развитии слова компетентность. При этом отмечается и
роль учителя в развитии компетентности, и необходимость
налаживания коммуникативного общения.
KIRISH
Mustaqil O
‘
zbekistonimiz bugungi kunda rivojlangan davlatlar qatoridan munosib
o
‘
rin egallashga harakat qilmoqda va ba
’
zi sohalar bo
‘
yicha ham mustaxkam o
‘
rinlarni
egallashga ulgurdi. Bu yutuqlar biz uchun hali kamlik qiladi. Boisi, biz buyuk allomalar,
mutafakkirlar va olimlarning avlodlarimiz. Shu tinch va osoyishta kunlarga yetib
kelgunimizga qadar yurtimiz boshidan juda og
‘
ir kunlar o
‘
tdi.
O‘
tgan asrga nazar
tashlaydigan b
o‘
lsak jadidlar harakati k
o‘
z oldimizda gavdalanadi. Ular ol
g‘
a surgan
g‘
oyalar va harakatlar zamirida buyuk, mustaqil yurt barpo etish
g‘
oyasi yotadi.
Yurtimizda s
o‘
nggi paytlarda jadidlar mavzusi tez-tez tilga olina boshladi. Bu haqda
Prezident Shavkat Mirziyoyev ham gapirdi. “Bu kimgadir yoqadimi yoki yo‘
qmi, xalqimiz
jadid bobolarimiz k
o‘
rsatib bergan y
o‘
ldan o
g‘
ishmay borishi kerak. Chunki ularning
g‘
oya va dasturlari Yangi
O‘
zbekistonni barpo etish strategiyasi bilan har tomonlama
uy
g‘un va hamohangdir”,
–
dedilar prezidentimiz s
o‘
zlarida [1].
“Jadidlar g‘
oyalari yangi
O‘zbekiston strategiyasi bilan hamohangdir” –
Shavkat Mirziyoyev [2]. Prezident
Ma
’
naviyat va ma
’
rifat kengashi yi
g‘
ilishida
O‘
zbekiston mafkuraviy sohada raqobatga
tayyormi, degan savolni berdi. Uning aytishicha, mamlakat madaniy diplomatiyani
kuchaytiradi. Shuningdek,
o‘
zbek xalqi jadidlar k
o‘
rsatgan y
o‘
ldan o
g‘
ishmay borishi
kerakligi ta
’
kidlandi. Yangi
O‘
zbekistonni barpo etishimiz uchun esa biz avvalo ta
’
lim va
tarbiya sohalariga alohida e
’
tibor qaratishimiz darkor. Jadid bobolarimiz ham buni
chuqur anglagan holda xalqni savodli qilish va ularni dunyoning rivojlangan
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
565
mamlakatlarida ta
’
lim olishlarini bu orqali esa ularning yutuqlarini
o‘
rganib
o‘
zimizning
ta
’
lim jarayonimizga tatbiq etishlari uchun harakat qilganlar. Yoshlarimiz har tomonlama
barkamol shaxs sifatida voyaga yetkazish har birimizning vazifamizdir. Ta
’
kidlash joizki,
jamiyatni axborot va kommunikatsion
o‘
zgarishlarning hozirgi tendentsiyalari
kommunikativ hamkorlik, hamkorlik,
o‘
zaro tushunish masalalariga bo
g‘
lanmoqda. Shu
munosabat bilan kommunikativ muloqotni barqaror rivojlanish omili va atrofdagi dunyo
bilan munosabatlarni insonparvarlashtirishda
o‘
sish kuzatilmoqda. Shu bilan birga,
ta
’
limni insonparvarlashtirish,
o‘
qituvchining shaxsiyatiga q
o‘
yiladigan yangi talablar
o‘
qituvchining kasbiy madaniyatining turli xususiyatlariga, shu jumladan kommunikativ
faoliyatni kuchaytirishga qaratilgan. Umumiy
o‘
rta ta
’
lim sohasida ham keng k
o‘
lamli
islohotlar amalga oshirilmoqda. Bunga yaqqol misol darsliklarni tubdan yangilanishi va
mavzular tarkibiga 4K modelini singdirilishidir. Darsliklarning asosiy xususiyatlaridan
biri
–
ularning 4K tamoyili asosida ishlab chiqilganidadir. Ya
’
ni bu tamoyilda quruq
ma
’
lumotlarni yodlatish yoki shunchaki
o‘
qish, yozishni
o‘
rgatish bilan cheklanilmaydi.
O‘
quvchilar nafaqat fanlarni, balki XXI asrda zarur b
o‘
lgan hayotiy k
o‘
nikmalarni ham
o‘
rganadi.
4K yondashuvi
o‘
z nomi bilan 4 ta kompetensiyani
o‘
z ichiga oladi:
Kollaboratsiya:
Darsliklar
o‘
quvchilarning jamoada ishlash qobiliyatini
rivojlantirishga yordam beradigan tarzda tuzilgan. Bu
o‘
quvchilarga hamkorlik qilish,
samarali fikr almashish va
o‘
zaro q
o‘
llab-quvvatlash k
o‘
nikmalarini
o‘
rganishga
k
o‘
maklashadi.
Kommunikativlik:
O‘
quvchilar
o‘
z fikrlarini aniq, ravshan ifodalashga,
suhbatdoshni tinglashga va tushunishga, ma
’
lumotni yetkazishda til vositalaridan unumli
foydalanishga
o‘
rganadi.
Kreativ fikrlash:
O‘
quvchilar
o‘
z maqsadlariga erishish uchun yangi
yondashuvlarni q
o‘
llashni
o‘
rganadi, innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar va ijodiy
muammolarni hal qilish k
o‘
nikmalariga ega b
o‘
ladi.
Kritik (tanqidiy) fikrlash:
Ushbu metodologiya
o‘
quvchilarning axborotni
tanqidiy baholash,
o‘
z fikri va mulohazalarini shakllantirish k
o‘
nikmalarini
rivojlantirishni
o‘
z ichiga oladi.
O‘
quvchilar muammolarga tahliliy nuqtayi nazardan
yondashishni
o‘
rganadi va mantiqiy fikrlash asosida
o‘
z nuqtayi nazarini shakllantiradi.
Yangi innovatsion yondashuvni
O‘
zbekiston maktablarida joriy etishdan oldin
xorijiy tajribalar ham
o‘
rganildi. Singapur, Xitoy, Angliya, Finlandiya, Estoniya kabi ta
’
limi
il
g‘
or mamlakatlar
o‘
quvchilarda 4K tamoyilini
o‘
z ichiga olgan XXI asr k
o‘
nikmalarini
rivojlantirishga asosiy e
’
tibor qaratadi [3].
ADABIYOTLAR TAHLILI
Bugungi kunda madaniy olimlar, psixologlar, tilshunoslar, shuningdek yozuvchilar
va jurnalistlar,
o‘
qituvchilar barcha sohalarda insonlar bir-birlari bilan muloqot qilishadi.
Har bir sohaga tegishli bilimlar ham mavjud. Lekin qaysi soha b
o‘
lmasin barini ustozlar
o‘
rgatishadi va
o‘
qitishadi.
Kompetensiya (lotincha “competo” so‘
zidan olingan b
o‘lib, “erishaman,
muvofiqman, mos kelaman” ma’
nolarini beradi)
–
kishi egallagan muayyan bilim,
k
o‘
nikma, malakalar majmuasini anglatadi. Kompetensiya tushunchasi nisbatan yaqindan
boshlab, 1960-yillarning oxiri va 1970-yillarning boshlaridan keng q
o‘
llanila boshlandi.
Ta
’
lim jarayonida kompetensiyaviy yondashuvning vujudga kelishi tarixiga oid
materiallarni tahlil qilinsa, uning rivojlanish tarixini shartli ravishda t
o‘
rtta davrga b
o‘
lish
mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
566
Birinchi bosqich (1960
–
1970-yillar)
Bu davrda ilk bor “kompetensiya” va
“kompetentlik” so‘
zlari ilmiy adabiyotlarga kirib kela boshladi. Shu davrdan boshlab til
o‘
rganish nazariyasi y
o‘
nalishida til kompetensiyasi turlariga tegishli tadqiqotlar
boshlanib D.Xayms tomonidan, “kommunikativ kompetentlik” tushunchasi kiritildi.
Ikkinchi bosqich (1970
–
1990-yillar).
Bu davrda tilni
o‘
rganish (ayniqsa
o‘
z ona
tilisi b
o‘
lmagan) nazariyasi va amaliyotida, boshqarishda kasbiy mahorat,
rahbarlikqilishda, menejmentda, muloqot qilishni
o‘
rganishda kompetensiya /
kompetentlik kategoriyalari ishlatila boshlandi. “Ijtimoiy kompetensiya
/
kompetentlik”
tushunchalarining mazmuni ishlab chiqila boshlandi. Bu davr shunisi bilan ahamiyatliki
kompetentlikning turli k
o‘rinishlarida “tayyor bo‘lmoq”, “layoqat” kategoriyalarining
taqdim etilishi, shuningdek, “javobgarlik”, “ishonch bilan” kabi psixologik sifatlarni qayd
qilinishi e
’
tiborni jalb qiladi.
J. Ravenning 1984-
yilda chop etilgan “Zamonaviy jamiyatda kompetentlik” nomli
asarida kompetentlikka keng ta
’rif beriladi. Bu shunday hodisaki, “u juda ko‘
p
miqdordagi komponentlardan tashkil topgan b
o‘
lib, ulardan k
o‘
pchiligi bir-biriga
nisbatan mustaqildir…, ayrim komponentalar ko‘
proq kognitiv sohaga tegishlidir,
boshqalari
–
emotsional sohaga tegishli. Bu komponentalar
o‘
z-
o‘
zini samarali
boshqarishda bir-birini t
o‘ldirishi mumkin” deydi.
21 asr uchun ta
’
lim b
o‘yicha xalqaro komissiyada Jak Delorning “Ta’
lim: yashirin
xazina” nomli ma’ruzasida “ta’
lim tayanadigan t
o‘
rtta ustunni ta
’
riflab beradi:
–
bu
bilishni
o‘
rganish, bajarishni
o‘
rganish, birgalikda yashashni
o‘
rganish, yashashni
o‘rganish”. Bu bilan global kompetentlikning asosiy mazmunini ochib beradi. Jak Delorf
fikriga k
o‘
ra, bajarishni
o‘
rganish deyilganda, nafaqat kasbiy malakaga ega b
o‘
lish, balki
keng ma
’
noda competent b
o‘
lish nazarda tutiladiki guruhlarda ishlay olish va ish paytida
yuzaga keladigan juda k
o‘
p murakkab vaziyatlardan muvaffaqiyatli chiqib keta olsin.
Uchinchi bosqich
1990-yillardan boshlanadi. Bu davrda kompetentlikni ilmiy
kategoriya sifatida ta
’
limda nisbatan q
o‘
llash b
o‘
yicha tadqiqot ishlari bajarildi.
A.K. Markovaning (1993
–
1996) ishlarida mehnat psixologiyasi konteksida kasbiy
kampetentlik maxsus predmet sifatida har tomonlama qaraladi. Bu davrda shuningdek,
o‘
qituvchi kompetentligiga tegishli b
o‘
lgan ishlar L.M. Mitina, L.A. Petrovskoy,
N.V. Kuzmina, L.P. Alekseva, N.S. Shabligina va boshqalar tomonidan bajariladi. Mazkur
yondashuv rivojlanishining uchinchi bosqichining yana bir jihati shundaki, YUNESKO
materiallari va hujjatlarida ta
’
limda kutiladigan natija sifatida bir qancha
kompetentsiyalar ajratib olina boshlandi.
T
o‘
rtinch bosqich
kompetentsiyaviy yondashuv kasbiy ta
’
lim, umumta
’
lim fanlari
standartlari mazmuniga kiritish bo
g‘
langandir. 2006-yil 18-dekabrda Yevropa parlamenti
va Kengashi uzluksiz ta
’
lim uchun quyidagi tayanch kompetentsiyalarni tavsiya qildi.
•
O‘
z ona tilida muloqot qila olish;
•
Chet tilida muloqot qila olish;
•
Matematik kompetentlik hamda fan va texnika sohasidagi asosiy kompetentsiyalar;
•
Raqamli kompetentsiyalar;
•
O‘
qishni
o‘
rganish;
•
Ijtimoiy va fuqarolik kompetentsiyasi;
•
Tadbirkorlik va tashabbuskorlik tuy
g‘
usi;
•
Madaniyatdan xabardor b
o‘
lish va uni ifodalash.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
567
Keng k
o‘
lamli tayanch kompetentsiyalar: boshqalar bilan ishlay olish,
o‘
qish va
takomillashish, turli masala va muammolarni yechish k
o‘
nikmasi.
AQShda 1980-yillardan boshlab ta
’
lim standartlari ishlatila boshlagan.
Amerikaning tuman va shtatlari maktablarida yil yakunini baholashda shuningdek,
bitiruvchi sinflarda
o‘
quvchilarning bitirish imtihonlarida standartlashtirilgan imtihonlar
(test)dan foydalaniladi.
Germaniyada 1970-yilda PISA tomonidan
o‘
tkazilgan tadqiqotlarning butun
mamlakat b
o‘
yicha past natija k
o‘
rsatganidan s
o‘
ng ta
’
lim standartlari va dasturlari ishlab
chiqila boshlandi. Ta
’
lim standartida
o‘
quvchilarga tayanch malakalar va
kompetentsiyalarni shakllantirishga y
o‘
naltirilgan b
o‘
lib
o‘
quv dasturi ortiqcha bilimlar
bilan t
o‘
ldirib tashlanmagan.
TADQIQOT METODOLOGIYASI
Kompetentsiyaviy yondashuvga asoslangan ta
’
lim
o‘
quvchilarda bilim, k
o‘
nikma va
malakalarni alohida shakllantirish emas, balki ularni kompleks ravishda egallashni
taqozo etadi. Shunga k
o‘
ra,
o‘
qitish metodlari ham
o‘
zgaradi. Kompetentsiyaviy
yondashuvda
o‘
qitish metodlarini tanlash va konstruksiyasini tuzish asoslarini k
o‘
rib
chiqaylik.
Kompetentsiya
–
o‘
quvchining ma
’
lum sohada samarali faoliyat k
o‘
rsatishi uchun
ta
’
lim tayyorgarligiga oldindan q
o‘
yilgan ijtimoiy talab.
Kompetentlik k
o‘
p qirrali b
o‘
lib uning turli talqinlari mavjud.
KOMPETENTLIK
–
o‘
quvchida tarkib topgan shaxsiy sifatlar va berilgan sohadagi
faoliyati b
o‘
yicha t
o‘
plagan minimal tajribasi.
Kompetentlik
–
o‘
quvchi tomonidan tegishli kompetentsiyalarga ega b
o‘
lish.
Kompetentlik
–
o‘
quvchining shaxsiy sifatlari t
o‘
plami(bilim, ko;nikma, malaka,
layoqatlari) b
o‘
lib, belgilangan ijtimoiy va shaxsiy sohadagi faoliyatida orttirgan tajribasi
bilan belgilanadi.
Kompetentsiyalarni ta
’
lim kompetentsiyalaridan farqlash lozim. Ta
’
lim
kompetentsiyalari
o‘
quvchini kelajakdagi t
o‘
la qonli hayotidagi faoliyatini
modellashtiradi. Tayanch kompetentsiyalarining dunyo b
o‘
yicha ma
’
lum r
o‘
yxati y
o‘
q.
Chunki har bir mamlakatning yoki hududning
o‘
z an
’
analari, kelib chiqishi va ozziga xos
talablari bor. Kompetentsiya
–
bu jamiyatning
o‘
z fuqarolariga q
o‘
ygan ijtimoiy
buyurtmasi b
o‘
lib, ularning r
o‘
yxati ma
’
lum bir mamlakatdagi yoki regiondagi ijtimoiy
muhit bilan belgilanadi. Bunday kelishuvga har doim ham erishib b
o‘
lmaydi.
O‘
quvchilarning kompetentligiga doir turli kompetentsiyalarning analizi shuni
k
o‘
rsatadiki, ular kreativ (ijodiy) y
o‘
nalishga ega.
Kompetentlik
–
kompetentsiyalarni q
o‘
llay olishda ega b
o‘
lishi kerak b
o‘
lgan
minimal tajribasi b
o‘
lishni taqazo etadi.
O‘
qitishda ularning r
o‘
li va
o‘
rnini analiz qilish
asosida ajiratib olingan kompetentsiyalarning asosiy funksiyalarini sanab
o‘
tamiz:
•
Kundalik hayotda yashash uchun tayyor b
o‘
ladigan yosh fuqarolarga q
o‘
yiladigan
ijtimoiy talabning aks etishi;
•
Bilim, k
o‘
nikma, malakalarni hamda faoliyat usullarini kompleks holda maqsadli
q
o‘
llashi uchun atrof- muhitdan real obektlarni k
o‘
rsatish;
•
Turli
o‘
quv predmetlarri va ta
’
lim sohalari mazmuninig tarkibiy qismi b
o‘
lishi;
•
Aniq masalalarniyechishda nazariy bilimlarni amaaliyotda foydalanish bilan
bo
g‘
lash.
Kompetentsiyalarni uchta darajaga b
o‘
lish mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
568
1) tayanch kompetentsiyalar
–
ta
’
lim mazmuning umumiy qismiga tegishli.
2) umumpredmet kompetentsiyalar
–
ma
’
lum doiraga kiruvchi
o‘
quv predmetlari
va ta
’
lim sohalariga tegishli.
3) predmetga oid kompetentsiyalar
–
oldingi ikkitaga nisbatan xususiy hisoblanib,
o‘
quv predmeti doirasida shakllantiriladi.
TAHLILLAR VA NATIJALAR
S
o‘
ngi yillarda jamiyatda, ta
’
lim jarayonlarida olib borilayotgan islohotlarni barcha
o‘
zicha tahlil qilmoqda. Biz bu islohotlarni amalga oshirmasak kelgusida yuqori
natijalarga erishishimiz dargumon b
o‘
lib qoladi. Jahonda munosib
o‘
rin egallashimiz
uchun esa eng avvalo
o‘
qituvchilarmizga e
’
tiborli b
o‘
lishimiz kerak. Shubhasiz,
zamonaviy
o‘
qituvchiga bugunki kun juda katta talablarni q
o‘
ymoqda. Dunyoning
rivojlangan mamlakatlari ham ta
’
limdagi yutuqlarga
o‘
qituvchilar orqali erishgan.
O‘
qituvchi ona tilini yaxshi bilishi, muloqot jarayonida extiyotkor b
o‘
lishi talab etiladi. D.
S.Ghachev odamning nutqi haqida shunday deydi: "Biror kishini bilishning eng ishonchli
usuli
–
uning
o‘
zini tutishi, axloqiy k
o‘
rinishi va eng muhimi aytayotgan s
o‘
zlarini
tinglashdir”. Bu nutq oquvchining‘
xulq-atvori, k
o‘
pincha
o‘
qituvchini bilishi uchun uzoq
muddat talab qilishi ham mumkin. Shunday b
o‘
lsada muloqot jarayonida
o‘
qituvchini
s
o‘
zsiz hurmat qilishi yoki tortinishi uchrab turadi. Birinchi navbatda
o‘
qituvchi bir
tomondan aloqa faoliyatini amalga oshirishga imkon beradigan kommunikativ
qobiliyatlar t
o‘
plami sifatida namoyon b
o‘
lishi va
o‘
quvchilar bu jarayonlarda
o‘
zlarini
erkin va qulay his qilishlari zarur. Tabiat, jamiyatning rivojlanish qonunlari yosh avlodni
tushunishda, odamlar bilan kommunikativ munosabatlar tajribasini olishda
o‘
qituvchining nutqi shubhasiz juda muhim ekanligi k
o‘
p asrlar davomida
o‘
z isbotini
topmoqda.
O‘
qituvchining faoliyati nutqni rivojlantirish muammolari bilan bo
g‘
liq va eng
avvalo nutq bilan bo
g‘
liq b
o‘
lib, ular til va kognitiv jarayonlar
o‘
rtasidagi obyektiv
bo
g‘
liqlik printsipi asosida rivojlanadi.
Qattiqq
o‘
llik
–
k
o‘
p qatlamli hodisa, shu jumladan tadqiqotchilar,
komponentlarning butun majmui. Biz t
o‘
rtta asosiy narsani ta
’
kidlaymiz:
1) Hamkorlik
–
aloqa jarayonidan zavqlanish qobiliyati.
(Pedagogik ishini tark etgan
o‘
qituvchilarning aksariyati boshqa odamlar bilan
muloqot qilish haqiqati ularning shaxsiy tabiati uchun
o‘
ziga xos emasligini va kasbiy
sifati bilan bo
g‘
liq emasligiga ishonadi. Bu xarakterli k
o‘
plab zaif rahbarlarni belgilab
q
o‘
ydi. Pedagogik faoliyat
–
bu aloqa
–
doimiy, uzoq. Shuning uchun, kuchli iqtidorli
o‘
qituvchilar tezda charchab,
g‘
azablangan, tabiiyki, bu maktabda ishlashni
qiyinlashtiradi).
2) ijtimoiy munosabatlar
–
Boshqa odamlar orasida jamiyatda b
o‘
lishni istash.
Ijtimoiy munosabatlar
bu shunchaki vaqtinchalik ruhiy holat emas, balki shaxsning
professional-pedagogik y
o‘
nalishi bilan bo
g‘
liq b
o‘
lgan barqaror shaxsiy ta
’
lim sifatida
k
o‘
rinmaydi.
3) altruistik tendentsiyalar
(Altruizm
–
fidoyilik): hamdardlik va hamdardlik
qobiliyati kabi hamdardlik. Qiyinchilikning asosi, asosi tijorat va altruistik hissiyotlarning
aniq xususiyatiga ega.
Aloqa hislar orasida ajratilgan: fikrlarni, tajribalarni, hamdardlik hissi, joylashuvi,
aloqa ishtirokchilariga hurmat va boshqalarni baham k
o‘
rish istagi. Bu hissiyotlarning
mavjudligi va pedagogik aloqalarga moyillikni k
o‘
rsatadigan tajribalarga ehtiyoj.
Altruistik hissiyotlarda, ular odam bilan aloqa qiladigan odamlarga quvonch
keltiradigan, boshqalarning quvonchini ham yetkazish taqsimlash.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
569
4) identifikatsiya -
boshqa odamning dunyosiga qanday chidash qobiliyatiga ega
b
o‘
lish qobiliyati.
Kasb darajasiga aylangan shaxsiy xususiyatlar mulki sifatida pedagogik aloqa
samaradorligini ta
’
minlashi mumkin. Bu e
’
tiborga olish qonuniydir.
XULOSALAR
Xulosa qilib aytganda bugungi mustaqillik sharoitida
o‘
qtuvchilik kasbiga b
o‘
lgan
e
’
tibor va ehtiyoj har qachongiga nisbatan ortib bormoqda. Buyuk olim aytganidek
bildirilgan fikrlarga q
o‘
shimcha qilib D.I.
Mendeleyev aytganidek: “Jon fido qilib
ishlanmasa, na istedodlar va na daholar tu
g‘iladi” degan ibratli so‘
zlari bilan
o‘
z fikrimiz
dalili sifatida keltirish
o‘
rinli. Shuning bilan birga
o‘
qituvchi oldiga q
o‘
yiladigan talablar
ham
o‘
zgacha b
o‘
lmoqda. Yana shuni q
o‘
shimcha qilishimiz mumkinki, yaxshi matn, bilim
va k
o‘
nikmalarni nutq madaniyati bilan bo
g‘
lash uchun yetarli emas.Buning uchun
matnni yaratish qonunlarini bilish kerak, buning uchun bu s
o‘
z
g‘
oyasi y
o‘
l aloqa
qonunlari, kommunikativ va axloqiy xarakterdagi va madaniyatning boshqa tarkibiy
qismlaridan xabardor b
o‘
lishlari kerak. Chunki bugun
O‘
zbekiston mustaqil davlat
sifatida jahonga yuz tutar ekan bu borada pedagog
o‘
qituvchilarning
o‘
z
o‘
rni va
o‘
ziga
xos mohiyati borligini unutmasligimiz lozim. Pedagog
o‘
qituvchilarimizdan esa ta
’
lim
tarbiya jarayoniga sitqidildan yondashib ertangi kunimiz egalari b
o‘
lgan yosh avlodga
chuqur va mustahkam bilim berishlari talab qilinmoqda.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
https://www.amerikaovozi.com/a/7427563.html
2.
https://www.gazeta.uz/oz/2023/12/22/jadids/
3.
https://kun.uz/news/2023/08/17/xxi-asr-oquvchisi-uchun-zarur-
konikmalarini-orgatuvchi-model-4k-haqida
4.
AUhadeva, L. A. Kelgusi
o‘
qituvchini tayyorlash: kommunikativ madaniyatni
(Matn] / L. A. Auxeadeva // integratsiyalash.
–
Saransk,
–
2006.
–
№
2. 40-57.
5.
Bakulina, I.V.
O‘
qituvchining kommunikativ k
o‘
nikmalari [Matn] / L. V. Bakulin
// pedagogik texnologiyalar.
–
2008.
№
2.-9
6.
Bystrov, E.A. Rus tilini va maktab darsligini
o‘rgatish
bo‘yicha
kommunikativ
uslub [matn] / E. A. Bystrov // rus adabiyoti.
–
1996 yil.
№
4. 4-5- p-4-5, 39
–
44
7.
.Vedinapina, V. A.
O‘
qituvchining professional madaniyati [Matn]: / Vedinapina
tadqiqoti. Universitet talabalari uchun q
o‘
llanma.
–
Moskva,
–
2003. 26-p.
8.
.Vvedit, V.N.
O‘
qituvchining professional vakolatlari [matn]: / v.n tanishtirdi //
ma
’
rifat.
–
SPB,
–
2004.
–
158 p.
9.
Ivanchikova T.V. Nutqning vakolatlari yoki nutq madaniyati? / T.v. Ivanchikova /
/ pedagogika.
–
2009.
–
83-89 bet.
10.
Izmailova M.A. Biznes suhbati: amaliy q
llanma Barcha mutaxassisliklar uchun
/ m.A. Izmailova, O.V. Ilyina, quyi. Hamkorlik Universiteti.
–
m.: [B. va.] 2007 yil.
11.
Izenko S. A. Ta
’
lim sohasidagi ekspertlarning ixtiyoriyati va kommunikativ
madaniyati. / S. A. Izenko // Xalq ta
’
limi.
–
2007
№8.
P.115
12.
https://www.econferencezone.org/index.php/ecz/article/view/2194
13.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Z3K
CkAIAAAAJ&citation_for_view=Z3KCkAIAAAAJ:d1gkVwhDpl0C
14.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Z3K
CkAIAAAAJ&citation_for_view=Z3KCkAIAAAAJ:u-x6o8ySG0sC
15.
https://scholar.google.com/citations?view_op=view_citation&hl=ru&user=Z3K
CkAIAAAAJ&citation_for_view=Z3KCkAIAAAAJ:qjMakFHDy7sC
