Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Defective verbs in the science of “sarf” and “nahv” of the
Arabic languages
Aygul UMURZAKOVA
Uzbekistan State University of World Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received April 2024
Received in revised form
10 May 2024
Accepted 25 May 2024
Available online
25 June 2024
In this article, the defective verbs in the science of “sarf” and
“nahv” of the Arabic language are studied. As a result of our
research, differences between defective verbs have been shown
in the science of “sarf” and “nahv”. The purpose of the research
work is to differentiate between the defective verbs studied in
the science of “sarf” and the defective verbs studied in the science
of “nahv” based on the original Arabic sources.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss1
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
sarf,
nahv,
defective verbs,
auxiliary verbs.
Arab sarf va nahv ilmida noqis fe’llar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
sarf,
nahv,
noqis fe’llar,
yordamchi fe’llar.
Ushbu maqolada, arab tili “sarf” va “nahv” ilmida noqis fe’llar
o‘rganib chiqildi. Olib borilgan izlanishlarimiz natijasida, “sarf”
va “nahv” ilmida noqis fe’llarning farqlari ko‘rsatib berilgan.
Tadqiqot ishining maqsadi, asl arab manbalarga tayangan holda
“sarf” ilmida o‘rganiladigan noqis fe’llar va “nahv” ilmida
o‘rganiladigan noqis fe’llarni farqlarini ajratib berish.
Недостаточные глаголы в науке «сарф» и «нахв»
арабского языка
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сарф,
нахв,
недостаточные глаголы,
вспомогательные глаголы
.
В данной статье изучаются глаголы недостаточного вида
в науке о «сарф» и «нахв» арабского языка. В результате
наших исследований были показаны различия между
глаголами недостаточного вида в науке «сарф» и «нахв».
1
Teacher, Department of Theory and Practice of Arabic Translation, Uzbekistan State University of World Languages.
E-mail:
aygulumurzakova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
554
Цель исследовательской работы –
разграничить глаголы
недостаточного вида, изучаемые в науке «сарф», и глаголы
недостаточного вида, изучаемые в науке «нахв», на основе
оригинальных арабских источников.
KIRISH
Arab tilida so‘zlar o‘z semantik belgilari va grammatik xossalariga ko‘ra
turkumlarga bo‘linadi. So‘zning semantik belgisi, uning narsa, harakat, xoss kabi
ma’nolarining ifodalanishidir. Grammatik xossa deganda, so‘zning morfologik va semantik
xususiyatlar
i nazarda tutiladi. So‘zni tarkib nuqtai nazaridan o‘rganish morfologiya
“sarf”
(
فرصلا
)
ning vazifasidir. Ma’lumki, gaplarning o‘zi so‘zlardan tuziladi. So‘zlarning gapdagi
vazifasini sintaksis
“nahv” (
وحنلا
)
o‘rganadi. Arab tilidagi barcha so‘zlar uch qisi
mga
–
turkumga bo‘linib o‘rganiladi. Bular
ism (
مسلاا
), fe’l (
لعفلا
)
va
harf (
فرحلا
)
lardir. Til haqidagi
bilimda “turkum” ma’no va leksik xossalari mushtarak bo‘lgan so‘zlarning majmuasidir.
Shu nuqtai nazardan qaraganda arab sarfidagi turkum tushunchasi nisbiy xarakterga ega.
Hamma gap shundaki, mazkur qismlarning har biri o‘z ichiga biz
ning tushunchamizdagi
bir necha turkumlarni oladi. Shunga ko‘ra, ularni turkum guruhlari deb atash maqsadga
muvofiqdir[6].
MAVZU DOLZARBLIGI
Sarf (
فرصلا
) ilmi arab tili haqidagi bilimlar tarkibiga kiruvchi asosiy fanlardan
hisoblanib, zamonaviy va klassik arab tilini o‘rganishda g‘oyat muhim o‘rin tutadi.
Ba’zi ulamolar ushbu fanni “tasrif ilmi” (
فرصتلا
) deyishgan. Lekin aksar olimlar fikricha,
shu ilmga “sarf”
(
فرصلا
) atamasi ishlatish to‘g‘riroqdir. Zero, “tasrif” so‘zi “sarf”dan
olingan. Bundan tashqari, “sarf”
(
فرصلا
) vazn jihatdan ham “nahv” (
وحنلا
) so‘ziga mos
keladi. Shu bois manbalarda “nahvu sarf” iborasi ko‘p uchraydi.
Lug‘atda, “sarf”
(
فرصلا
) va “tasrif” (
فرصتلا
) so‘zlari “o‘zgartirmoq, aylantirmoq”
ma’nolarini anglatadi. Istilohda esa, “sarf”
(
فرصلا
) ilmi kalimalarning tuzilishi, turli
ma’nolarni ifoda qilish uchun masdarlardan xilma
-
xil kalimalar yasash, fe’llarni turli
siyg‘alarda tuslashini o‘rgatadigan fandir. “Sarf”
(
فرصلا
) ilmi bir o‘zakdan turli so‘zlar
yasashni o‘rgatadi. Bu fanning muhimligi ham shunda
[2].
Ahmad ibn Ali ibn Mas’ud (rahimahulloh):
“Bilginki, sarf ilmlarning onasi, nahv esa otasidir”,
–
deganlar.
Demak, bu fan orqali so‘zlar paydo bo‘ladi, ulardan turli shakl va siyg‘alar kelib
chiqadi. Sarf (
فرصلا
) ilmi kalimalarning yolg‘iz shakldagi holatlarini va fe’llarning
tuslanishini o‘rganadigan ilm hisoblanadi.
TAHLIL
“As
-sarf al-
kaafi” asari muallifi Ayman Amin Abdulg‘oni “sarf” (
فرصلا
) ilmini
istilohda mana bunday ta’riflagan[10]:
ملع وه فرصلا "
وأ ، فذح وأ ، ةدايز وأ ، ةلاصأ نم اهفورح نايب و اهتغيص و ةيبرعلا ةملكلا ةينبأ نع ثحبي
."كلذ ريغ ىلإ ، ...لادبإ وأ ، للاعإ وأ ، ةحص
Ushbu ta’rifga ko‘ra “sarf” (
فرصلا
) ilmi, arab so‘zlarining tuzilishi, shakli, so‘zlarning
harflari aslmi yo orttirilganmi yo tushurib qolinganmi yoki so ‘lommi yo illatlimi yo
almashtirilganmi va boshqa shu kabilarni tushuntirib berish haqida muhokama qiladigan
ilmdir.
Mana shu kitobning davomida
“sarf” (
فرصلا
) ilmining o‘rganiladigan mavzulari
ko‘lami haqida to‘xtalib o‘tilgan[10].
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
555
، رئامضلاك ةينبملا ءامسلأا يف ثحبي لاف ، ةفرصتملا لاعفلأاو ، ةنكمتملا ةيبرعلا ءامسلأاب فرصلا ملع صتخي "
."ةفلتخملا اهعاونأب فورحلا يف لاو ، سيلو ىسعك ةدماجلا لاعفلأا يف لاو ، فسويك ةيمجعلأا ءامسلأا يف لاو
“Sarf” (
فرصلا
)
ilmi, ism so‘z turkumidagi fleksiya bo‘yicha o‘zgaruvchi arab so‘zlari
va fe’l so‘z turkumidagi fleksiya bo‘yicha o‘zgaruvchi fe’llar bilan maxsus shug‘ullanadi. Bu
ilm ism so‘z turkumidagi o‘zgarmaydigan so‘zlar olmoshlar kabi, so‘zlarning arabcha
bo‘lmagan shakli Yusuf kabi so‘zlar, fe’l so‘z turkumidagi fe’llarning turlanmaydigan, qotib
qolgan shakldagi fe’llari masalan,
َسيَل ،ىَسَع
va harf so‘z turkumidagi harflarning turli xil
turlarini o‘rganmaydi.
Arab kalimalarining mazoni
ل ، ع ، ف
dir. Ya’ni kalimadagi asl harflardan zoida
harflarini ajratish uchun qo‘yiladigan o‘lchovdir. Kalimada
ل ، ع ، ف
barobarida kelgan
harflar asliy harflar deyiladi. Masalan:
َلَعَف
–
َب َرَض
vaznida. Arab tilida illat harflari uchta
bo‘lib, ular
ى ، ا ، و
harflaridir.
“Sarf” (
فرصلا
)
ilmida fe’llarning o‘zak harflari
illatli harf bo‘lishi yoki bo‘lmasligi
jihatidan fe’llarning
qismlarga bo‘linishini haqida “Jomi’ ad
-durus al-
arabiyya”
asarida
shunday deyilgan[8]:
مسقني "
ُلعفلا
–
اهفعَضو اهفرحأ ِةوق رابتعاب
–
. ٍ لتعُمو ، ٍحيحص : ِنيمسق ىلإ
َبتك" : لثم ةحيحص اًفرحأ ةيلصلأا هف ُرحأ تناك ام : حيحصلاف
–
، ٌزومهمو ، ٌملاس : ٍماسقأ ةثلاث وهو . " َبتاكو
زومهملاو ."َملعو بهذو بتك" : لثم ،اًف عضم لاو ، ةزمه لاو ، ة لع َفرح ِة يلصلأا ِهفرحأ ُدحأ نكي مل ام : ملاسلاف . ٌفَعاضُمو
لصلأا هِفرحأ ُدحأ ناك ام :
.أ َرقك : ملالا َزومهمو ، لأسك : نيعلا ُزومهمو ،ذخأك : ءافلا ُزومهم : ٍماسقأ ةثلاث وهو .ةزمه ِةي
: يعابُر ٌفَعاضمو ، َّرَمو َّدمك :ٌّيثلاُث ٌفَعاضم : نامسق وهو . ةدايز ِريغل اًر ركم ِةيلصلأا هِفرحأ ُدحأ ناك ام : ُفعاضملاو
."َمدمدو َل َزل َزك
Fe’l harflarning illatli harfi bo‘lishi yoki bo‘lmasligi e’tiborga olgan holda ikki qismga
bo‘linadi: sahih
"
حيحص
"
va mo’’tal
"
" لتعُم
.
Sahih
"
حيحص
"
fe’l
–
asl harflarida illatli harfi
bo‘lmagan fe’l, masalan
َبتك "
–
" َبتاكو
.
U uch qismga bo‘linadi: solim
"
"
ملاس
, mahmuz
"
ٌزومهم
"
va
muzo’af
"
" ٌفَعاضُم
.
1.
Solim
"
"
ملاس
(to
‘
g
‘ri fe’l)
–
fe’lning
asl harflarida illatli harfning birortasi ham va
na hamza va na ikki bir jinsli harf
bo‘lmagan fe’l. Misol,
"َملعو بهذو بتك"
.
2.
Mahmuz
"
ٌزومهم
"
(hamzali fe’l)
–
fe’lning asl harflaridan birida hamza bo‘lgan
fe’l. Hamzaning qaysi o‘zak undosh “
ل ، ع ، ف
”
o‘rnida kelishiga qarab, bu fe’llar uch turga
bo‘linadi:
1)
birinchi o‘zak undosh
“
ف
”
hamzadan iborat fe’l. Misol,
َذخأ
2)
ikkinchi o‘zak undosh
“
ع
” hamzadan iborat fe’l. Misol,
َلأس
3)
uchinchi o‘zak undosh
“
ل
”
hamzadan iborat fe’l. Misol,
َأرق
3.
Muzo’af
"
ٌفَعاضُم
"
(ikkilangan fe’l)
–
fe’lning
asl harflaridan birining ikkinchi
“
ع
” bilan uchunchi “
ل
” bir jinsda bo‘lgan fe’l. Ikkilangan fe’l ikki qismga bo‘linadi:
1)
muzo’af sulasiy
"
"
ٌّيثلاُث ٌفَعاضم
–
uch harfli fe’l. Misol,
دم
َّرَمو
2)
muzo’af
ruboiy
"
يعابُر ٌفَعاضم
"
–
to‘rt harfli fe’l. Misol,
َمدمدو َل َزل َز
"
ةَّيلصلأا ِهفرحأ دحأ ناك ام : ُّلتعملا ُلعفلاو
، ٌلاثم : ماسقأ ُةعبرأ وهو ." ىم َرو َلاقو َدَع َو " : لثم ، ةَّلع َفرح
َلاقك : ة لع َفرح هُنيع تناك ام : ُفوجلأاو . َث ِر َوو َدَع َوك : ةَّلع َفرح ٌهُؤاف تناك ام : لاثملاف . ٌفيفلو ، ٌصقانو ، ٌفوجأو
. ىم َرو َي ِض َرك : ة لع فرح هُملا تناك ام : ُصقانلاو . َعاَبو
: وحن ، ناَّيلصأ ة لعلا فرحأ نم نافرح هيف ناك ام : ُفيف للاو
" : وحن ، ِنيعمتجم هيف ِةلعلا افرح ناك ام : نورقملا فيف للاف . ٌقورفم ٌفيفلو ، ٌنورقم ٌفيفل : ِنامسق وهو . " ىف َوو ىوَط "
لا ُفيفللاو . " ىونو ىوط
. " "ىق َوو ىف َو " : وحن ، ِنيقرتفُم هيف ِةلعلا افرح ناك ام : ُقورفم
Mo’’tal
ّلتعُم
"
"
fe’l (zoif)
–
asl harflaridan biri illatli harf bo‘lgan fe’l, masalan
َلاقو َدَع َو "
" ىم َرو
. U to‘rt qismga bo‘linadi: misal
"
ٌلاثم "
, ajvaf
" ٌفوجأ
"
, noqis
"
" ٌصقان
va lafif
" ٌفيفل
"
[8].
1.
Misal
"
ٌلاثم "
(solimsifat fe’l) –
fe’lning birinchi o‘zak undosh
“
ف
”
si, illatli harf
bo‘lgan fe’l. Misol,
َث ِر َوو َدَع َو
.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
556
2.
Ajvaf
" ٌفوجأ
"
–
fe’lning ikkinchi o‘zak undosh
“
ع
” i, illatli harf bo‘lgan fe’l. Misol,
َعاَبو َلاق
.
3.
Noqis
"
" ٌصقان
–
fe’lning uchinchi o‘zak undosh
“
ل
” i, illatli harf bo‘lgan fe’l. Misol,
ىم َرو َي ِض َر
.
4.
Lafif
" ٌفيفل
"
–
fe’l o‘zagidagi asl ikki harf, illatli harflardan bo‘lgan fe’l. Shunday,
" ىف َوو ىوَط "
. Bu fe’l ikkiga bo‘linadi: lafif maqrun
" ٌنورقم ٌفيفل "
va lafif mafruq
"
" ٌقورفم ٌفيفل
.
1)
lafif maqrun
" ٌنورقم ٌفيفل "
–
fe’ldagi ikki illatli harfning birga qo‘shilgan holda
bo‘lishi. Shu ko‘rinishda,
" ىونو ىوط "
.
2)
lafif mafruq
"
" ٌقورفم ٌفيفل
–
fe’ldagi ikki illatli harfning ajralgan holda kelishi. Shu
ko‘rinishda,
"ىق َوو ىف َو "
.
Shunday qilib sarf ilmida noqis fe’l, fe’lning uchinchi o‘zak undosh
“
ل
” i, illatli harf
bo‘lgan fe’ldir.
Fuad Ne’mat
“
ةيبرعلا ةغللا دعاوق صخلم
”
asarida
“nahv” (
وحنلا
) ilmiga shunday ta’rif
beradi[13]:
"اهبارعإ ةيفيكو ، تاملكلا رخاوأ طبضو ، ةلمجلا لخاد ةملك لك ةفيظو اهب فرعي دعاوق : وحنلا "
“Nahv” (
وحنلا
) ilmi qoidalaridan,
har bir so‘zning jumla ichidagi vazifasi ma’lum
bo‘lib, bunda so‘zlarning oxirgi harakatini aniqlash va ularni qanday e’roblash haqida
o‘rganiladi.
“Jomi’ ad
-durus al-
arabiyya”
asarida Mustafo al-
G’aloyiniy
noqis fe’l haqida
quyidagilarni aytib o‘tgan
[8]:
لوعفملاب هل اًهيبشت َرخلآا ُبصنيو ، لعافلاب هل اًهيبشت لولأا ُعفريف ، ربخلاو أدتبملا ىلع لخدي ام وه : ُصقانلا لعفلا "
.هل ا ًربخ ُربخلاو ، هل اًمسا هلوخد دعب ُأدتبملا ى مسُيو ." ًلاداَع ُرمُع ناك " : وحن ، هب
. ملاكلا متيل بوصنملا ركذ نم دب لا لب ، مات ملاك اهعوفرم عم اهب متي لا اهنلأ ، ةصقان لاعفلأا هذه تيمسو "
بصن امنإو ، أدتبملل ربخ لصلأا يف هنلأ ، ةدمع وه لب ، ةلضف سيل اهبوصنمف
لاعفلأا نم اهريغ فلاخب ، ةلضفلاب هل اًهيبشت
." بيكرتلا سفن نع ةجراخ ةلضف اهبوصنمو ، عوفرملا ركذب اهعم دقعني ملاكلا نإف ، ةماتلا
. "اهتاوخأو َداكو ، اهُتاوخأو َناك : ِنيمسق ىلع ُصقانلا ُلعفلاو
“Noqis fe’l, ega va kesimning oldida kelib, uning birinchisini foil (fe’liy jumlaning
egasi)ga o‘xshab bosh kelishikka, oxirini to‘ldiruvchiga o‘xshab tushum kelishigiga soladi.
“Umar adolatli edi” ko‘rinishida. Noqis fe’lning qo‘shilishida ega –
noqis fe’lning ismi va
kesim esa noqis fe’lning kesimi deb
ataladi.
“Bu fe’llarning noqis fe’llar deb nomlanishi, chunki ularning bosh kelishik bilan
kelishi tugallanmagan bo‘lib,
jumla mukammal bo‘lmaydi. Balki mukammal jumla bo‘lishi
uchun, tushum kelishigi ko‘rsatilib o‘tilishi zarur. Ularning tushum kelishigida kelishi
gapning ikkinchi darajali bo‘lagi degani emas, balki u asosdir. Chunki u aslida eganing
kesimidir. Haqiqatda uning tushum kelishigida kelishi
ulardan tashqari, to‘liq fe’llarning
ikkinchi darajali bo‘lagiga o‘xshaydi. Agar jumla ular bilan bosh kelishik ko‘rinishida
bog‘langan bo‘lsa, tushum kelishigida kelishi esa tarkibning o‘zidan tashqari ikkinchi
darajali bo‘lagi hisoblanadi”.
Nahv ilmida noqis fe’l ikki qismga bo‘linadi: “
اهُتاوخأو َناك
” va “
اهتاوخأو َداك
”.
“
اهُتاوخأو َناك
” va “
اهتاوخأو َداك
”
yordamchi fe’llari
ismiy jumla
" ةيمسلإا ةلمجلا "
ning
boshida
kelib, bu fe’llar jumlada tugallangan ma’noga ega bo‘lishi uchun, xabarga muhtoj bo‘ladi,
shu jihatidan noqis fe’llar
"
ةصقانلا لاعفلأا
"
ga aylanadi.
“
اهُتاوخأو َناك
” va “
اهتاوخأو َداك
” fe’llarining noqisligi
"
ةصقانلا لاعفلأا
"
ning sababi,
odatda to‘liq fe’llar
" ةماتلا لاعفلأا "
bosh kelishikda kelgan o‘z foillari bilan birga, xoh u
zohiriy xoh u taqdiriy bo‘lsin, biror bir ma’no anglatishga kifoya qiladi.
"
ةصقانلا لاعفلأا
"
fe’llar esa jumlaning tugal ma’nosi uchun faqat bosh kelishikning o‘ziga kifoya
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
1 (2024) / ISSN 2181-3701
557
qilmasdan, xabarga ehtiyoj sezadi.
" ةماتلا لاعفلأا "
to‘liq fe’llar biror bir hodisani sodir
bo‘lgan zamoniga dalolat beradi. Masalan,
" َبَتَك "
bo‘lsa,
"ةباتك"
yozishning o‘tgan
zamonda sodir bo‘lganiga dalolat bermoqda.
"
ةصقانلا لاعفلأا
"
noqis fe’llar esa faqatgina
zamonini ko‘rsatadi.
XULOSA
Shunday qilib, arab tili
“Sarf” (
فرصلا
)
ilmida fe’llarning o‘zak harflari
illatli harf
bo‘lishi yoki bo‘lmasligi jihatidan fe’llarning
qismlarga bo‘linishiga ko‘ra, fe’lning uchinchi
o‘zak undosh
“
ل
” i, illatli harf bo‘lgan fe’llar “noqis fe’llar”dir. “Nahv” (
وحنلا
)
ilmida esa
sintaktik aloqalarni ifodalashda qo‘llaniladigan yordamchi fe’llar
,
“noqis fe’llar”
mavzusida
o‘rganiladi. Bu fe’llarning noqis deb atalishi, ularning semantik
xususiyatidan kelib chiqqan. Ularning ma’no jihatidan “noqisligi” yordamchi fe’l
vazifasida kelganida namoyon bo‘ladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Abdujabbarov A. Arab tili.
–
Т.
: 2007.
2.
Ahrorov I. Taysirus sarf.
–
T.: 2015.
3.
Ibrohimov N., Yusupov M. Arab tili grammatikasi. I jild.
–
N.: 2009.
4.
Hasanov M, Abzalova M. Arab tili darslari.
–
T: 2016.
5.
Orifxo’jayev N. Arab tili nazariy grammatikasi. –
T.: 2010.
6.
Talabov E. Arab tili.
–
T.: 1993.
7.
Халидов Б. З. Учебник арабского языка. –
Т
.: 1981.
8.
ةرهاقلا .ةيبرعلا سوردلا عماج .ينيلاغلا ىفطصم
–
٢٠٠٧
9.
لا .حلاص دمحم ،مومط ىفطصم ،بايد دمحم ،فصان ىنفح
د
ةرهاقلا . ةيوحنلا سور
–
۹
٢٠٠
10.
ةيقيفوتلا راد .يفاكلا فرصلا .ينغلا دبع نيمأ نميأ
-
ةرهاقلا
–
٢٠١٠
11.
ةيقيفوتلا راد .يفاكلا وحنلا .ينغلا دبع نيمأ نميأ
-
ةرهاقلا
–
٢٠١٠
12.
.حضاولا وحنلا .كب نيمأ ىفطصم ،كب مراجلا يلع
–
ةرهاقلا
–
٢٠١٥
13.
.ةيبرعلا ةغللا دعاوق .ةمعن داؤف
–
.
٢٠١٠