Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Technology of development of professional axiological
competence of future pedagogues
–
teachers through
integrative teaching of pedagogical axiology and
pedagogical skills
Mirjal
о
l TURGUNOV
Fergana State University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
This scientific article analyzes research results focused on
developing the professional axiological competence of future
educators through integrative teaching technologies in
pedagogical subjects. The effectiveness of new pedagogical
technologies in developing professional axiological competence
was examined based on experimental work conducted with
students from Tashkent State Pedagogical University, Fergana
State University, and Kokand Pedagogical Institute. The article
highlights the methodology for developing axiological
competence by integrating "Pedagogical Axiology" and
"Pedagogical Mastery".
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
integrative teaching,
pedagogical axiology,
pedagogical mastery,
professional axiological
competence,
new pedagogical
technologies,
experimental research,
teacher professional
preparation.
Pedagogik aksiologiya va pedagogik mahorat fanlarini
integrativ
o‘
qitish orqali b
o‘
lajak pedagog
–
o‘
qituvchilarni
kasbiy aksiologik kompetentligini rivojlantirish texnologiyasi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
integrativ
o‘
qitish,
pedagogik aksiologiya,
pedagogik mahorat,
kasbiy aksiologik
kompetentlik,
yangi pedagogik
Mazkur ilmiy maqolada pedagogik fanlarning integrativ
o‘
qitish texnologiyalari yordamida kelajak
o‘
qituvchilarining
kasbiy aksiologik kompetentligini rivojlantirish b
o‘
yicha olib
borilgan tadqiqot natijalari tahlil qilinadi. Toshkent davlat
pedagogika universiteti, Far
g‘
ona davlat universiteti va Q
o‘
qon
pedagogika institutlari talabalarida
o‘
tkazilgan eksperimental
1
Researcher, Fergana State University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
65
texnologiyalar,
eksperimental tadqiqot,
o‘
qituvchilarning kasbiy
tayyorgarligibuni ham.
ishlar asosida kasbiy aksiologik kompetentlikni rivojlantirish
jarayonida yangi pedagogik texnologiyalarning samaradorligi
o‘
rganilgan. Pedagogik aksiologiya va pedagogik mahorat
fanlarini integratsiyalash orqali aksiyologik kompetentlikni
rivojlantirish metodologiyasi yoritilgan.
Технология развития профессиональной аксиологической
компетентности будущих педагогов –
учителей через
интегративное обучение педагогической аксиологии и
педагогическому мастерству
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
интегративное обучение,
педагогическая
аксиология,
педагогическое
мастерство,
профессиональная
аксиологическая
компетенция,
новые педагогические
технологии,
экспериментальное
исследование,
профессиональная
подготовка учителей.
В данной научной статье анализируются результаты
исследований,
направленных
на
развитие
профессиональной аксиологической компетенции будущих
педагогов с использованием технологий интегративного
обучения педагогическим дисциплинам. На основе
экспериментальных работ, проведённых среди студентов
Ташкентского
государственного
педагогического
университета,
Ферганского
государственного
университета и Кокандского педагогического института,
была изучена эффективность новых педагогических
технологий
в
развитии
профессиональной
аксиологической компетенции. В статье освещена
методология развития аксиологической компетенции
через
интеграцию
дисциплин
«Педагогическая
аксиология» и «Педагогическое мастерство».
KIRISH
Bugungi kunda aksiyologik yondashuv asosida talabalarni kasbiy pedagogik
faoliyatga tayyorlashning amaliy texnologik tizimi va pedagogik sharoitlarni
takomillashtirish dolzarb vazifalardan biridir. Bo
‘
lajak pedagog-o
‘
qituvchilarni
aksiyologik jihatdan rivojlantirish, ularning kasbiy axloqiy qadriyatlari va bilimlarini
shakllantirishda pedagogik aksiologiya va pedagogik mahorat fanlarining integrativ
o
‘
qitilishi katta ahamiyat kasb etadi.
MAQSAD
Mazkur tadqiqotning asosiy maqsadi, pedagogik aksiologiya va pedagogik mahorat
fanlarini integrativ yondashuv orqali o
‘
qitish yordamida bo
‘
lajak pedagog-
o
‘
qituvchilarning kasbiy aksiologik kompetentligini rivojlantirish, shuningdek, bu
jarayonda zamonaviy pedagogik texnologiyalarning o
‘
rni va samaradorligini aniqlashdan
iboratdir.
METODOLOGIYA
Tadqiqot Toshkent davlat pedagogika universiteti, Far
g‘
ona davlat universiteti va
Qo
‘qon pedagogika institutlari talabalari
o
‘rtasida
o
‘tkazilgan eksperimental ishlar
asosida amalga oshirildi. Tadqiqotda
“
Blitssavol
”
,
“
SWOT-tahlil
”
,
“
Muloqot
”
,
“
FSMU
”
,
“
Intellektual duel
”
,
“
Fikrlar bahsi
”
kabi interfaol metodlar hamda
“
Fikriy hujum
”
,
“
Bumerang
”
,
“
Zinama-zina
”
kabi strategiyalar qo
‘llanildi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
66
NATIJALAR
Eksperimental tadqiqotlar natijalari shuni ko
‘
rsatdiki, pedagogik aksiologiya va
pedagogik mahorat fanlarini integrativ o
‘
qitish asosida bo
‘
lajak pedagog-
o
‘
qituvchilarning kasbiy aksiologik kompetentligi sezilarli darajada oshgan
. “
SWOT-
tahlil
”
va
“
Tushunchalar tahlili
”
kabi metodlar talabalarni mustaqil fikrlashga undashi,
shuningdek, ularning kasbiy axloqiy qaror qabul qilish qobiliyatlarini rivojlantirishda
samarali bo
‘
lgan.
MUHOKAMA
Tadqiqot natijalariga ko
‘
ra, pedagogik aksiologiya va pedagogik mahorat fanlarini
integrativ yondashuv orqali o
‘
qitish texnologiyalari talabalar orasida kasbiy aksiologik
kompetentlikni shakllantirishda muvaffaqiyatli ekanligini isbotladi. Ushbu yondashuv
kelajak o
‘
qituvchilarni professional faoliyatga yanada puxta tayyorlash, shuningdek,
ularda hayotiy va kasbiy qadriyatlarni chuqurroq anglash imkonini yaratadi.
Bosqichlari
I daraja
II daraja
III daraja
IV daraja
Bilim
Qadriyatga
tegishli
bilimlarni
oʻzlashtiradi,
ularni biladi
va eslab
qoladi
Qadriyat bilan
bogʻliqlikda
hodisalarning
mohiyatini
tushunadi; va
oʻzigi
xos belgilarini
tavsiflaydi
Nimani aks ettirishi
bilan bogʻliqlikda
odamlar hayotida
qadriyatlarning
namoyon boʻlish
qonuniyatlarini
tushuntiradi.
Qadriyatni hayot
me’yori sifatida
idrok etadi.
Qadriyatga
yoʻnalganlikni
faoliyatida
moʻljalga oladi.
Kadriyat
Qadriyatga
qiziqish
darajasini
namoyon
boʻlishi.
Ijtimoiy
ahamiyatli
sifatida
qad-riyatlarning
mohiyatini qabul
qilish.
Qadriyatlarga
shaxsiy
munosabatlarni
tahlil etish, shaxsiy
hayot yoʻnalishini
aniqlash.
Hayot tamoyili:
men ana shu
qadriyat bilan
bogʻliqlikda
harakat qilaman.
Metod va
usullari
Axloqiy qaygʻu
-
rishli vaziyat-
larni yaratish
usullari.
Hayotiy vaziyatga
doir tajribalarin
tahlil qilish
Oʻyinli vaziyat, modellashtirish,
oʻquv
loyihasi, ijtimoiy loyiha, kuzatish,
oʻz
-
oʻzini baholash
metodlari.
Faoliyat
tajribasi
Mushohadali
tajriba.
Ilk tajriba
Adaptiv tajriba.
Hayotda real aks
etgan xulq-atvor
odati.
Metod va
usullari
Manbalar
bilan ishlash,
empirik
suhbat.
Rolli vaziyat,
oʻzaro
bir-birini
baholash
metodi.
Muammoli
xarakterdagi
hujjatlar bilan
ishlash.
Ijtimoiy
loyiha, oʻquv
jarayonini
loyihalash.
1.
“Blis
-
soʻrov” metodi
yordamida talabalarni kasbiy pedagogik faoliyatga
tayyorlash.
“Blis
-
soʻrov” metodi
(ing. “blis” –
tezkor, bir zumda) berilgan savollarga qisqa,
aniq va loʻnda javob qaytarilishini taqozo etadigan metod. Oʻqituvchi savollar berdi.
Talabalar javoblarni oʻqituvchi tomonidan belgilangan yondashuvga koʻra jamoaviy,
guruhli, juftlik yoki individual tarzda qaytardi. Guruh va juftlikda ishlanganda bir nafar
talaba, koʻp holatlarda esa har bir savolga alohida
-alohida talaba javob qaytardi,
guruhdoshlari yoki sherigining javobni toʻldirdi. Bunga javobning qisqa, loʻnda va aniq
boʻlishiga e’
tibor qilindi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
67
2.“Klaster” grafik organayzeri
da tahliliy va tanqidiy tafakkurni rivojlantirish.
“Klaster”
(gʻuncha, toʻplam, bogʻlam) grafik organayzer. U puxta oʻylangan strategiya
boʻlib, ilgari surilgan gʻoyalarni umumlashtirish, ular oʻrtasidagi aloqalarni topish
imkoniyatini yaratadi. Klaster odatda elippsda ifodalanadi. Zero, elipps 360
0
da
tushunchalarni oʻzaro bir
-
biri bilan bogʻlash imkoniyatini yaratadi.
“Qadriyatli dunyoqarash” tushunchasiining mohiyatining “Klaster”da
yoritilishi
3. Sinkveynda
“aksiologik baho” tushunchasining
mazmunini ifodalash.
Sinkveyn
(fr. “besh qator”) –
ma
’
lumotlarni sintezlash (alohida ma
’
lumotlar asosida yaxlit
gʻoyalarni shakllantirish)ga yordam beradigan qofiyasiz she’r boʻlib, u asosida
oʻrganilayotgan mavzu (tushuncha, hodisa, voqea)larga oid ma’lumotlar toʻplanadi; har
bir talaba ushbu ma
’lumotlar yigʻindisini oʻz soʻzlari bilan turli variant yoki qarashlar
orqali ifodalash imkoniyatiga ega.
Talabalarga sinkveynga asoslangan oʻquv topshirigʻini berishda dastlab ushbu
strategiyaning mohiyatini tushuntirish maqsadga muvofiqdir.
Sinkveyn talaba
lar tomonidan oʻqituvchi ishtirokida toʻldirilishi zarur. Eng avval,
oʻqituvchi har bir qator boʻyicha
talabalarning takliflarini tinglab, doskasida qayd etib
boradi. Soʻngra barcha qatorlar boʻyicha
talabalar tomonidan bildirilgan takliflar
umumlashtirilib, yagona variant shakllantiriladi. Yagona variantni shakllantirishda
oʻqituvchi
talaba
larning fikrlarini grammatik jihatdan toʻgʻrilab ketishi ham mumkin.
4.
“Konseptual jadval” grafik organayzer
da aksiologik yondashuv asosida
talabalarni kasbiy pedagogik faoliyatga tayyorlash jarayonini yoritish.
“Konseptual
jadval” (“Ta’riflovchi jadval”)
talabalarni mavzu (masala, muammo)ni ikki yoki undan
ortiq jihatlarini oʻzaro taqqoslashga oʻrgatadi, ularda
aksiologik fikrlash, ma
’
lumotlarni
tizimlashtirish qobiliyatini oʻstiradi.
Tajriba-sinov ishlari davrida respondent-talabalardan iborat kichik guruhlarga
quyidagi ish qogʻozi taqdim etildi:
2.23-rasm
Muhim jihatlar
Asosiy belgi (tavsif)lar
1-belgi (tavsif)
2-belgi (tavsif)
3-belgi tavsif)
1. ...
2. ...
3. ...
5.
“Barcha omillarni hisobga ol!” (BOHO) metodi
yordamida aksiologik
yondashuv asosida talabalarni kasbiy pedagogik faoliyatga tayyorlash zaruratini yoritish.
“Barcha omillarni hisobga ol!”
(boho) metodi talaba e
’
tiborini muayyan omillarga
qaratishga xizmat qiluvchi metod sanalib, uni qoʻllashdan koʻzlangan maqsad shaxs
ongini rivojlantirish, fikrlash tarzini kengaytirish, tafakkurini boyitishdir.
Metod qanchalik aniq maqsad asosida qoʻllanilsa, uning samaradorligi shuncha
yuqori boʻladi.
Agar talaba u yoki bu fikrni ochiq aytishga tortinsa, u holda metodni
qoʻllash hech qanday samara bermaydi.
Shakllantiruvchi tajriba chogʻida kichik guruhlarga quyidagi ish qogʻozi taqdim
etildi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
68
Har bir guruh tomonidan toppshiriqning toʻla bajrilishi uchun oʻqituvchi
aksiologik
yondashuv asosida talabalarni kasbiy pedagogik faoliyatga tayyorlashning ahamiyatiga
doir videorolik taqdim etishi mumkin:
6.
“Mantiqiy chalkash zanjir” strategiyasi
orqali pedagogika fanlarini integrativ
oʻqitish orqali boʻlajak pedagog
-
oʻqituvchilarni kasbiy aksiologik kompetentligini
rivojlantirish zaruratini
yoritish. Strategiya tushunchalar, bildirilgan fikrlar oʻrtasida
bogʻliqlikni yuzaga
keltirish, ularni mantiqiy jihatdan ketma-
ketlikda toʻgʻri ifodalashga
yordam beradi. Uning mohiyatiga oʻqituvchi mavzuni yorituvchi ma’lumotlarni toʻgʻri va
notoʻgʻri tartibda bayon etadi.
Talaba
larning vazifasi mantiqiy jihatdan notoʻgʻri
ifodalangan ma
’lumotlarni toʻgʻri dalillarga aylantirish, yuzaga kelgan mantiqiy
chalkashlikni tuzatish, fikrlarni muayyan ketma-
ketlikda toʻgʻri joylashtirgan holda
uzilgan zanjirni “ulash”dan iborat.
Quyida keltirilgan usullar ham aksiologik yondashuv asosida talabalarni kasbiy
pedagogik faoliyatga tayyorlashga yoʻnaltirilgan faoliyat jarayonida keng foydalanish
yuqori darajadagi samaradorlikni ta
’
minlashga olib keladi.
“
Munozara
”
metodi. Mazkur metod talabalarni faollashtirish, bahsga barcha
ishtirokchilarni jalb qilish maqsadida tashkil qilinadi. Ma
’
lumki, oliy ta
’
limning odatdagi
seminar mashgʻulotlarida oʻqituvchi bir necha talaba bilan ishlash imkoniyatiga ega
boʻladi. Guruhdagi talabalar esa darsni monolog shaklida oʻtganligi sababli zerikib
qolmaydilar.
“Aqliy hujum” usulida ijodiy vazifaning muhokama qilinishi va unga baho berilishi
talabalarda tarixiy manbaalardan anglashilgan mulohazalari oʻsha davr toʻgʻrisida aniq
tushuncha hosil qilishiga yordam beradi.
“Aqliy hujum” usuli bu –
bosim ostida aqliy kuch yoʻli bilan qabul qilingan
gʻoyalarni hamkorlikda muhokama qilishdir. U vaqtinchalik mustahkamlangan, jismoniy
yoki ruhiy cheklovlarning oʻrnatilishi vositasida yaratiladi. Asabiy zoʻriqishsiz
qatnashuvchini ixtiyorsiz va birdan javob berishga majbur qiladi. Koʻp hollarda bu mashq
toʻgʻri va hissiyotli natija beradi. Agar undan toʻgʻri foydalana olinsa, u juda foydali
usuldir.
“
Aqliy hujum
”
mashqi qoʻllanilgan dars sur’
ati nazorat qilib boriladi. Bu kabi
mashqlar auditoriyani bosim bilan ushlab turilgan vaqtda yaxshi samara beradi.
Shuningdek, tarix darslarida tarixiy
–badiiy asarlaridan foydalanish jarayonida «Yashin
tezligida» usulini qoʻllash ham yaxshi samara beradi. Bunda barchani birdek jalb qilish,
faol ishtirok etmayotgan, u qadar soʻzomol boʻlmaganlarga toʻgʻridan
-
toʻgʻri savol berish
tavsiya etiladi.
“Pedagogik aksiologiya” va”Pedagogik mahorat”
fanlarini integrativ oʻqitishda
quyidagi metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq:
Muammoli tavsifdagi suhbat.
Mazkur suhbat turi talabalar bilan tahliliy-
izlanishli tarzda amalga oshiriladi. Savol-javobni tashkil etishda quyidagi shart-
sharoitlarni hisobga olish zarur:
a)
savollar talabalar tasavvurga ega boʻlgan ma’
lumotlarga asoslanishi;
b) savollar
oʻqilganlarini
mexanik qayta ishlab chiqish bilan cheklanuvchi
javoblarni talab etmasligi;
v) savollar mazmunining
oʻzaro
bir-biri bilan
bogʻliqligiga
e
’
tibor qaratish.
Kasbiy-aksiologik kompetensiyani rivojlantirish bilan
bogʻliq
qator muammoli
tavsifdagi suhbatlarni amalga oshirish mumkin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
69
1. Kasbiy-aksiologik kompetensiyani rivojlantirish jarayonida quyidagi muammoli
savollardan foydalanish mumkin:
❖
nega insonlar oʻzaro muloqot qilishga ehtiyoj sezadilar?
❖
boshqalarning fikrlarini diqqat bilan eshita olish uchun kishida qanday sifatlar
mavjud boʻlishi lozim?
❖
sizga qanday holatda suhbatdoshingizning fikrini
tinglash qiyinlik tugʻdiradi?
❖
nima uchun ba
’
zi insonlar
oʻz
nuqtai nazarlariga qarama-qarshi fikrlarni qabul
qila olmaydilar?
❖
doʻst boʻlish uchun, albatta, bir xil yoshda boʻlish shartmi?
❖
ikki kishi bir-
birini yoqtirmasa, doʻstlashishi mumkinmi?
❖
doʻstlar bir
-
biriga yolgʻon gapira oladimi?
❖
suhbatdoshingizdagi qanday sifatlarni qadrlaysiz?
❖
muomala odobi deganda nimani tushunasiz?
❖
soʻzlashuv
odobi haqida qaysi Sharq mutafakkirlarining fikrlarini bilasiz?
❖
Kasbiy-aksiologik kompetensiyalarni rivojlantirish jarayonida esa quyidagi
muammoli savollarni hal etishga e
’
tibor qaratilishi lozim:
a) milliy madaniyatning umumbashariy ahamiyati qanday jihatlarda namoyon
boʻladi?
b) madaniy jihatdan turli-tumanlik ijobiy tavsifga egami yoki salbiy?
v) submadaniyatni qadriyat sifatida qabul qilish mumkinmi? (submada-niyat lot.
sub
–
“ost”
jamiyatshunoslik, antropologiya, madaniyatshunoslik atamasi
boʻlib,
jamiyat
madaniyatining keskin farqlanuvchi bir qismini anglatadi. Submadaniyat ichida
oʻziga
xos
kiyinish, jargon, xatti-harakat
va boshqa madaniy normalar mavjud boʻlishi mumkin).
g)
vatanga sadoqatlilik insonlarda qanday namoyon boʻladi?
d) insonlarga mehr-
oqibatli boʻlishning hayotimizda tutgan oʻrni?
e) umuminsoniy va milliy qadriyatlarga e
’tiqodli boʻlishni izohlang.
yo) pedagogning orasta kiyinishi va madaniy qoidalarga rioya etishini qanday
tushunasiz?
j)
hayot tarzingizda sogʻlom turmush tarziga qanchalik amal qilasiz?
3. Millatlararo tolerantlikni rivojlantirish bilan
bogʻliq suhbatlar jarayonida
quyidagi muammoli savollar taqdim etilishi mumkin:
a)
oʻzga millat vakillariga nega hurmat bilan munosabatda boʻlish lozim?
b) boshqa millat vakillarining tili, madaniyati, urf-odatlarini
oʻrganish va ularni
qabul qila olishning zaruriyati nimada?
v) milliy biqiqlik qanday oqibatlarga olib keladi?
g)
“milliy gʻurur” bilan “millatchilik” tushunchalarini izohlab bering.
“
Zamonaviy sharoitda kasbiy tayyorgarlikni rivojlantirishda aksiologik mezonlari
”
mavzusini
oʻqitishda
faoliyat jarayonida ijtimoiy xulq tajribalarini rivojlantirishning
quyidagi metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq:
“Trening”
metodi. Ta
’limning faol metodlari orasida trening etakchi oʻrin
egallaydi.
Uning etakchi tamoyillari sifatida sub
’
ekt-sub
’
ekt, muammolilik, faollik, jamoaviylik.
Ijtimoiy-psixologik treningning bosh maqsadi
–
kasbiy muloqotda shaxslararo va kasbiy
xulq-atvor kompetentligini rivojlantirishdir. Keng ma
’
noda ijtimoiy-psixologik trening
deganda, muloqot sohasida egallanadigan alohida bilim va
koʻnikmalar,
ularni
korreksiyalashga muvofiq keluvchi ish shakllari tushuniladi. Treningning yana bir muhim
xususiyati insonlarning
oʻzaro
munosabati jarayonini qabul qilingan qarorlarni,
tanlangan harakatlar va ishlarni amaliyotga
tatbiq qilishda sinab koʻrishga imkon beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
70
“Kontakt” –
jamoaviy hikoya tuzish treningi
Trening maqsadi:
1) ishtirokchilarni bir-biri bilan ruhan yaqinlashtirish;
2)
doʻstona munosabatni va ijodiy muhitni yuzaga keltirish;
3)
talabalar oʻrtasidagi ruhiy toʻsiqlarni engishga oʻrgatish.
Kutiladigan natija: mazkur trening
oʻqituvchi
va talabalar jamoasi, uning tabiati,
ijodiy imkoniyatlari, qobiliyatlari, ishga munosabatlari, shuningdek, pedagogik jarayonda
kim bilan qanday ishlash, nimaga e
’
tibor qaratish, kimga nimada yordam berish, kimni
qoʻllab
-quvvatlash kabilarni bilishga imkon yaratadi.
Mashgʻulotni
oʻtkazish
tartibi:
mashgʻulot
boshlanishidan oldin
oʻqituvchi
iltimosiga
koʻra
talabalar xonaning kiraverish joyida maxsus stolga tayyorlab
qoʻyilgan
raqamlar yozilgan
qogʻozlardan
bittadan tanlab oladilar (raqamli
qogʻozlar
talabalar soni
boʻyicha
tayyorlanadi) va
doira shaklida qoʻyilgan stullarga borib joylashadilar.
Talabalar
oʻz
joylarini egallagach,
oʻqituvchi
ular bilan tuziladigan hikoyaning
mavzusini kelishib oladi yoki
oʻqituvchining
oʻzi
biron bir mavzu taklif etadi (hikoya
mavzusi talabalarning yoshi, qiziqishlarini hisobga olgan holda sarguzashtli, hayotiy yoki
yoshlar hayoti, odob-ahloqi haqida
boʻlishi mumkin).
Mashgʻulot talabalardan birining muayyan yoki tanlangan mavzu asosidagi
hikoyasidan boshlanishi mumkin (uncha faol boʻlmagan guruhlarda mavzu boʻyicha
hikoyani oʻqituvchining oʻzi boshlab berishi mumkin). Hikoyani boshlagan talaba, uning
eng qiziqarli joyida soʻzlashdan toʻxtab, “Hikoyaning davomi
...
raqamli talabada”
deydi.
Raqami
koʻrsatilgan
talaba hikoyani (voqeani)
toʻxtagan joyidan
(mavzudan chiqmagan
holda) davom ettiradi. Bu talaba ham avvalgi talaba kabi hikoyaning eng qiziqarli joyida
toʻxtab
“Hikoyaning
davomi ... raqamli
talabada”
deydi. Mos raqam
koʻrsatilgan
talaba
hikoyani (voqeani) kelgan joyidan davom ettiradi. Hikoyani
soʻzlash,
davom ettirish
davradagi talabalarning har biri ishtirok etmaguncha davom etadi.
Oʻqituvchi
talabalarning hikoyalari bir-biriga mantiqan
bogʻliq
va mazmunga ega
boʻlishini
kuzatib boradi hamda mavzudan, mazmundan
chetlanish boʻlsa,
bu holatni
toʻgʻrilab
boradi. Hikoya tuzilgach,
oʻqituvchi
barchaga minnatdorchilik bildiradi va
kerakli tavsiyalarni beradi.
Mazkur metod asosda talabalar
oʻrtasida
oʻzaro
ijobiy munosabatlarni tarkib
toptirish, mehnat va fuqarolik munosabatlarida muomala madaniyatiga ega
boʻlish
layoqatlarini rivojlantirishga imkoniyat yaratiladi. Talabalarda insonparvarlik, kamtarlik,
xushfe
’
llik, tartiblilik, mehribonlik, vazminlik kabi ma
’
naviy-axloqiy sifatlar yuksaltiriladi.
“Aksiologik tarbiyaning
mazmuni va
mohiyati”
mavzusini
oʻqitishda
esa mashq
va oʻrgatishning quyidagi metodlaridan foydalanish maqsadga muvofiq
“Qadam
-
baqadam” treningi:
Trening maqsadi: talabalarning kasbiy-aksiologik tarbiyalanganlik darajalarini
aniqlash.
kamtarlik
manmanlik
fidoiylik
xudbinlik
adolat
adolatsizlik
mehribonlik
bemehrlik
ziyraklik
loqaydlik
rahmdillik
berahmlik
saxiylik
ziqnalik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
71
erkinlik
qaramlik
mehnatsevarlik
dangasalik
xushfe’llik
balfe’llik
Treningdan kutiladigan natija: talabalar bir-biriga qarama-
qarshi soʻzlarni aytish
orqali tanishadilar, ularning hayotdagi oʻrnini aniqlaydilar, bu soʻzlarni oʻz faoliyatlarida
qoʻllash darajasini belgilaydilar.
Oʻtkazish tartibi:
mashgʻulot davomida amalga oshirilishi zarur
boʻlgan ish
bir
qadam deb olinadi. Har bir qadamda talabalar biron-bir faoliyatda ishtirok etadilar yoki
ish bajaradilar. Bunga misol tariqasida,
“Bir
-biriga qarama-qarshi ma
’noli soʻzlarni ayt”
shaklida
mashgʻulotni oʻtkazish tartibini keltirib oʻtish mumkin:
1-qadam
–
talabalar
oʻqituvchi
tomonidan tarqatma materialda
yozilgan soʻzlarni
diqqat bilan
oʻqib
chiqishlari va har birining qarshisiga
ahamiyati boʻyicha qarama
-qarshi
boʻlgan soʻzlarni yozishlari zarur:
2-qadam
–
talabalardan har bir soʻzga ta’rif berishlari soʻraladi.
3-qadam
–
guruhlarga boʻlinib, keltirilgan soʻzlar ishtirokida hikoya yoki ertak
tuzish tavsiya etiladi.
4-qadam
–
guruhlarda bir-birlarining hikoyalari (ertaklari) yuzasidan savol-
javoblar oʻtkaziladi.
5-qadam
–
guruh ishlari oʻzaro baholanadi.
6-qadam
–
oʻqituvchi mashgʻulotni yakunlaydi.
Mazkur metod asosida talabalarda vatanparvarlik, insonparvarlik, shirinsuxanlik,
rahmdillik, bolalarga muhabbat va ular haqida
qaygʻurish, tartiblilik,
talabchanlik,
uddaburonlik, mehnatsevarlik, fidoyilik kabi ma
’
naviy-axloqiy sifatlar hamda kamolotga
intilishi,
oʻz
xatti-harakatini muqobil baholash, jamiyatdagi voqea-hodisalarga
daxldorlikni his qilish layoqatlari rivojlantiriladi.
Mavzu: Aksiologik tarbiyaning mazmuni va mohiyati.
“FSMU” texnologiyasi.
Shaxs ma
’naviy yuksalishida milliy qadriyatlarning oʻrnini yoriting.
Texnologiyaning maqsadi: mazkur texnologiya ishtirokchilardagi umumiy
fikrlardan xususiy xulosalar chiqarish, taqqoslash, qiyoslash orqali axborotni
oʻzlashtirish,
xulosalash, shuningdek, mustaqil ijodiy
fikrlash koʻnikmalarini
shakllantirishga xizmat qiladi. Mazkur texnologiyadan ma
’ruza mashgʻulotlarida,
mavzuni mustahkamlashda, oʻtilgan mavzuni soʻrashda, uyga
vazifa berishda hamda
amaliy
mashgʻulot
natijalarini tahlil qilishda foydalanish tavsiya etiladi.
Texnologiyani amalga oshirish tartibi:
–
qatnashchilarga mavzuga oid
boʻlgan
yakuniy xulosa yoki
gʻoya
taklif etiladi;
–
har bir
ishtirokchiga FSMU texnologiyasi bosqichlari yozilgan qogʻozlar
tarqatiladi;
–
ishtirokchilarning munosabatlari individual yoki guruh tartibida taqdimot
qilinadi.
“FSMU” tahlili qatnashchilarning kasbiy
-nazariy bilimlarini amaliy mashqlar va
mavjud tajribalar asosida tezroq va
muvafaqqiyatli oʻzlashtirishiga asos boʻladi. Masalan:
Mavzu: Tarbiya jarayonini tashkil etish shakllari. Tarbiya jarayonini amalga
oshirishda innovasion texnologiyalardan foydalanish.
“Keys
-
stady”
texnologiyasi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
72
“Keys
-
stady”
(ingliz tilida “case”
–
metod,
“stady”
–
muammoli vaziyat; vaziyatli
tahlil yoki muammoli vaziyatlarni tahlil qilish) texnologiyasi ta
’
lim oluvchilarda aniq, real
yoki sun
’
iy yaratilgan muammoli vaziyatni tahlil qilish
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Ахунова Г.Н., Голиш Л.В., Файзуллаева Д.М. Педагогик технологияларни
лойиҳалаштириш ва режалаштириш.
-
Т.: “Иқтисодиёт”, 2009.
-
Б.6.
2.
Абрамян Г.В. Теоретические основы профессионального становления
педагога в информационной среде: Автореф. … дисс.пед.наук.
-
Санкт
-
Петерберг.,
2001. -
39 с.
3.
Арефьев Р.С. Формирование готовности к самопроектированию
коммуникативной
компетентности
у
студентов
педагогического
вуза:
Дисс.…канд.пед.наук.
-
С.: 2004.
-
190с.
4.
Бабаджанов С.С. Ўрта махсус ва олий таълим тизими таълим олувчиларида
касбий компетенцияларни шакллантириш / “Узлуксиз таълим тизимини
компетенциявий ёндашув асосида такомиллаштириш масалалари: муаммо ва
ечимлар” мавзусидаги Республика илмий амалий конференцияси.
-
Т.: 2016.
-
Б. 38
-39.
5.
Байденко В.И. Методические рекомендации по разработке проектов ФГОС
ВПО. –
М.: ИЦ ПКПС, 2007.–С.
104.
6.
Базарова С.Д. Олий техник таълимда касбий йўналтирилган ўқитиш
технологияларининг тизимли асосланиши: Пед.фан.докт….дисс. автореф.
-
Т., 2009,
-
36 б.
7.
Бердибеков П., Рашидова Г. Таълим
-
тарбия жараёнини ривожлантиришнинг
илмий
-
педагогик жиҳатлари/Халқ таълими Ж. 2016 №2.
-
Б.29.
8.
Бережнова Е.В. Профессиональная компетентность как критерий качества
подготовки специалистов Компетенции в образовании: сб. науч. тр.–
М.: «ИНЭК»,
2007.
–
С. 327.
9.
Буҳаркина М.Ю. Разработка учебного проекта. –
Москва
, 2003.
–
С.56.
10.
Вербицкий А.А. Компетентностный подход и теория контекстного
обучения.
–
М.: ИЦ ПКПС, 2004. –
С.
84.
11.
Воронько, Т. А. Задачи как средство формирования опыта исследовательской
деятельности учащихся//Наука и школа. –
2007.
–
№ 5.
-
С. 47
-49.
12.
Гирфанова Е.Ю. Стимулирование исследовательской деятельности
студентов высшей школы: дис….канд. пед. наук:.
–
Казань, 2005,
-
С.
201.
13.
ГолавскаяН.И. Формирование у старших подростков субъективного
исследовательского опыта во
внеурочной
деятельности: дис. . канд. пед. наук :
13.00.01 / Н.И. Голавская.
-
Улан
-
Удэ, 2004. –С.
183.
14.
Гончарова Е. Б. Формирование мотивации учебной деятельности
подростков//Ж. Вопросы психологии.
-
М.
: -
2000. №6. –
С. 132
-
135 б.
15.
Гозиев Э
.
Г
.
Психологические основы развития самоуправления учебной
деятельностью у школьников и студентов: автореферат дис. ... доктора
психологических наук: 19.00.07 / НИИ общей и пед. психологии.
–
Москва, 1992.
–
38 с. Педагогическая психология
. FB 9 92-3/4154.
