Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
History of studying the gender issue in modern linguistics
(examples of oral creativity of the people)
Sadaf SHABANOVA
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
This article explores the history of studying gender
stereotypes in modern linguistics through the lens of folklore. It
addresses key questions about the scope of gender linguistics
and the issues it seeks to resolve. Furthermore, the gender
dimension is most prominently reflected in folklore texts. The
analysis of proverbs related to men and women reveals national
and cultural characteristics that are distinctly differentiated by
gender.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
gender,
gender stereotypes,
national and cultural
characteristics,
proverbs,
folklore,
modern linguistics.
Zamonaviy tilshunoslikda gender masalasining o‘rganilish
tarixi (xalq og‘zaki ijodi namunalari misolida)
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
jins,
gender stereotiplari,
milliy va madaniy
xususiyatlar,
maqollar,
folklor,
zamonaviy tilshunoslik.
Ushbu maqolada zamonaviy tilshunoslikda gender
masalasining o‘rganilish tarixi xalq og‘zaki ijodi namunalari
misolida tahlil qilindi. Gender tilshunoslik nimani tadqiq qiladi
va qanday savollarga javob izlaydi kabi savollarga javoblar
maqolada bayon qilingan. Bundan tashqari, gender jihati folklor
matnlarida eng yaqqol namoyon bo‘ladi. Erkak va ayolga
bag‘ishlangan maqollarni tahlil qilishda aniqlangan milliy
-
madaniy xususiyatlar jinsi bo‘yicha yetarlicha aniq farqlanadi.
1
Doctoral student, Tashkent State University of Oriental Studies.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
108
История изучения гендерного вопроса в современной
лингвистике (примеры устного творчества народа)
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
гендер,
гендерные стереотипы,
национально
-
культурные
особенности,
пословицы,
фольклор,
современная лингвистика.
В данной статье на материале фольклора проводится
анализ истории изучения гендерных стереотипов в
современной лингвистике. В статье рассмотрены вопросы,
связанные
с
предметом
исследований
гендерной
лингвистики, а также основные задачи, которые она
стремится решить. Гендерный аспект наиболее явно
проявляется в фольклорных текстах. Анализ пословиц,
посвящённых
мужчинам
и
женщинам,
выявляет
национально
-
культурные особенности, которые чётко
дифференцируются по гендерному признаку.
Gender lingvistika sotsiolingvistikaga yaqin soha boʻlib, bugungi kun
tilshunosligining diqqat markazidagi fan tarmoqlaridan biri hisoblanadi. Gender
lingvistikasida gender (jins) konseptual semantikasini voqelantiruvchi til birliklari va ular
vositasida gender konsepti bilan bogʻliq tillararo tafovutlarning vujudga kelish holati, inson
biologik jinsining madaniy oʻzlik, ijtimoiy maqom, ruhiy xususiyatlar, xatti
-harakat va shu
jumladan, diskursiv faoliyat bilan oʻzaro bogʻliqligi masalalari oʻrganiladi. Bu jihatlar
tilshunoslikning yondosh sohalari boʻlgan nutq madaniyati, madaniyatshunoslik va
kognitologiya bilan yaqin aloqadorligiga olib keladi. Natijada gender tadqiqotlarning
interdissiplinarligi va mukammalligiga erishish imkoniyati ortadi [2].
Gender lingvistikasi ilmiy yoʻnalishdagi gender tadqiqotlari tarkibiga kirib,
lingvistik tushunchalar yordamida genderni oʻrganadi. Gender lingvistikasi har qanday
yangi yoʻnalish kabi oʻziga xos qirralarga boy, lekin terminologik apparati, kategoriyalari
hali aniq shakllanmagan yangi yoʻnalishdir. Hozirgi kunda genderning turli jihatlari ilmiy
tadqiq etilmoqda. Ular koʻproq genderning pragmatik belgilarda aks etishini yoritishga
urgʻu bermoqdalar [3].
Gender lingvistikasining rivojlanishi zamonaviy falsafaning rivojlanishi va
gumanitar fanlar ilmiy yoʻnalishlarining almashinishi bilan bogʻliq holda XX asrning
oxirgi oʻn yilliklariga toʻgʻri keladi. XX asrning 60
-yillari oxiri va 70-yillar boshlarida
gender tadqiqotlariga boʻlgan munosabat butunlay yangicha tus oldi. Aynan shu davrda
tilda jins munosabatlarini tadqiq etish metodlarining farqlanishiga koʻra tilshunoslikning
bir nechta yoʻnalishlari shakllandi:
➢
Sotsiolingvistik tadqiqotlar.
➢
Feministik tilshunoslik.
➢
Maskulinlik tadqiqotlari (Mens studies 90 yillarda vujudga kelgan yangi tadqiqot
yoʻnalishlaridan biri).
➢
Jins xususiyatlarini psixolingvistik nuqtai nazardan oʻrganish.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
109
Gender lingvistikasi umumiy holatda ikki yoʻnalishdagi muammolarni oʻrganadi:
Ma’lumki, maqol va matallar til va xalq og‘zaki ijodining
birliklaridir. Dunyo
xalqlari maqollarini qiyosiy o‘rganish muayyan xalq mentalitetidagi alohida hodisalarni
ko‘rsatadi va aktuallashtiradi. Albatta, maqollar til hodisalari, xalqning o‘zligini to‘g‘ri
ifodalovchi turg‘un birikmalardir. E’tibor bering, gender stereotiplarining eng yorqin
ko‘rinishlaridan biri maqollardir.
Genderning til va madaniyat nuqtai nazaridan namoyon bo‘lishi bizga ma’lum bir
tilda mavjud bo‘lgan gender stereotiplarini to‘liqroq tahlil qilish imkonini beradi. Gender
tilshunosligining lingvomadaniy jihati dunyo paremiologik rasmining milliy-madaniy
xususiyatlarini aniqlash imkonini beradi [5].
V.A.
Maslovaning taʼkidlashicha, lingvokulturologiya tilshunoslikning tilshunoslik
va madaniyatshunoslik chorrahasida vujudga kelgan va tilda mustahkam oʻrnashgan xalq
madaniyatining namoyon boʻlishini oʻrganuvchi sohadir [4].
So‘zlar, frazeologik birliklar, maqollar tarkibidagi madaniy ma’lumotlarni tahlil
qilish, Z.K.
Sobitovaning fikriga ko‘ra, xalqning o‘z
-
o‘zini anglashida, tashuvchisida
mustahkamlangan ideal va g‘alati g‘oyalarni tasvirlashga imkon beradi. Til
-madaniyat.
Erkaklar va ayollarning asosiy xususiyatlariga quyidagilar kiradi: yoshi, psixofizik
xususiyatlari va sharoitlari, nutq xatti-harakatlarining xususiyatlari, faoliyatning turli
shakllari [5].
Shunday qilib, lingvomadaniy tahlil lingvistik genderologiyaning milliy-madaniy
jihatlarini ochib beradi.
Xalq og‘zaki ijodi asarlari asrlar osha so‘nmas xazinadir, deb yozadi N.A.
Komilova
“Bular badiiy ijodning haqiqiy namunalari bo‘lib, avloddan
-
avlodga o‘tib kelmoqda, yosh
avlodni tarbiyalash, bolalarni hayotga tayyorlashga xizmat qiladi” [3]. Har bir folklor
tashuvchisi umume’tirof etilgan an’analar doirasida o‘tmishdoshlariga tayangan holda,
asar matnini takrorlaydi, o‘zgartiradi va to‘ldiradi. Adabiyotda yozuvchi va o‘quvchi, xalq
I
Genderning tilda yuzaga chiqishi
muammolari. U fonologik, morfologik,
leksik, sintaktik, frazeologik,
tekstologik sathlarda hamda
paralingvistik vositalarda namoyon
boʻladi. Bunday yondashuvning maqsadi
turli jins vakillari tilida gender
konseptining ifodalanishi, erkak va
ayollar nutqidagi asosiy farqlanishlar,
ularga baho berilishi hamda tilning
semantik maydonlarida ularning
tarqalish trayektoriyasi, uning omillari
va uni yuzaga chiqaruvchi lingvistik
mexanizm mavjudligi bilan ifodalanadi.
II
Genderning diskursda yuzaga chiqishi
genderni yuzaga chiqaruvchi vosita va
usullar hamda kontekstlardagi oʻziga
xoslikni oʻrganadi. Bu protsessga
ijtimoiy omillar va kommunikativ
vositalar koʻrsatayotgan taʼsirni
oʻrganadi. Til qurilishida jinsiy farqlilik
genderologik diskurs omili boʻlib, u nutq
mexanizmini belgilaydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
110
og‘zaki ijodida esa ijrochi va tinglovchi bor. “Xalq og‘zaki ijodi asarlari doimo o‘zi
yashagan yoki uzoq “mavjud” bo‘lgan zamon va muhit tamg‘asini bosib turadi. Shu
sabablarga ko‘ra folklor ommaviy xalq ijodiyoti deb ataladi. Unda alohida mualliflar yo‘q,
garchi ko‘plab iste’dodli ijrochilar va ijodkorlar mavjud bo‘lsa
-
da, ular an’anaviy hikoya
qilish va qo‘shiq aytish usullarini yaxshi biladilar. Folklor mazmunan bevosita xalqdir
ya’ni unda ifodalangan fikr va his
-
tuyg‘ularga ko‘ra. Folklor ham uslubda mashhur yani
kontentni uzatish shakliga ko‘ra. Xalq og‘zaki ijodi an’anaviy obrazli mazmun va
an’anaviy uslubiy shakllarning barcha belgilari va xususiyatlariga ko‘ra xalqdir” [1].
Ayollarga bag‘ishlangan ko‘plab maqollarda beparvo munosabat va sarkazm
ohangini namoyon etishini payqadik. Ayollarga nisbatan kamsitish qoralanmaydi,
aksincha, maqollarda mamnuniyat bilan aks etirilgan: “Sochi uzun
-
aqli kalta”, “Ayoling
yaxshi boʻlsa suf
-
suf, yomon boʻlsa boʻlarsan faylasuf”, “Ayollar sochi uzun, aqli qisqadur”,
“Ayol zoti tabiatning xatosi”, “Xayt desa it yugurar
-itdan oldin
–xotin”; agarda rus xalqining
maqollari bilan solishtirsak, unda ko‘roq zo‘ravonlik aks etadi: «Баба не бита, что ложка
не мыта», «Бей жену до детей, бей детей до людей», «Бей жену к обеду, а к ужину
опять, без боя за стол не сядь», «Шубу бей –
теплее, бабу бей –
милее» (русская).
Shuningdek ayollarning aqli zakovati va sabriga bag‘ishlangan maqollar: “Erni er
qiladigan ham, qaro yer
qiladigan ham xotin”, “Bir xotinning hiylasi qirq tuyaga yuk
boʻladi”, ” Erkak bosh boʻlsa, ayol boʻyin”, “ Erkak shoh boʻlsa, ayol vazirdir” kabi
maqollarni ham keltirib o‘tish joiz.
O‘zbek tili lingvistik genderologiyasining milliy
-madaniy jihatlari, eng avvalo,
an’anaviy ravishda erkak va ayolga berilgan gender stereotiplari va gender rollarida o‘z
ifodasini topadi. Masalan, sharq odamiga (o‘zbek
-
erkagiga) “oila boshlig‘i”, “oila
boquvchisi”, “himoyachi” va “ustunlik” roli berilgan [2].
Shuni
ta’kidlash kerakki, erning / otaning obro‘si juda yuqori. Demak, maqollarda
erkaklarning jamiyatdagi mavqei, xulq-atvorining avtoritarligi, shuningdek, oilada
erkaklarning almashtirib bo‘lmasligiga katta e’tibor beriladi: “Ersiz
xotin
–
boshvoqsiz
xotin”, “Ayolning aqli –
uning go‘zalligida, erkakning go‘zalligi –
aqlida”, “Erning uyi
dunyo, ayolning dunyosi
–
uy”. Bu misollardan ko‘rinib turibdiki, erkaklarning ayollardan
ustunligi o‘z tasdig‘ini topadi, ba’zan esa inkor etib bo‘lmaydigan, abadiy haqiqat
vazifasini bajaradi.
O‘zbek xalqining an’anaviy gender stereotiplari tizimi qat’iy me’yorlar asosida
qurilgan. Ayollarning erkaklar tomonidan o‘z vazifalarini bajarishi jamiyat tomonidan
belgilab qo‘yilgan gender rollariga rioya qilish uchun salbiy munosabat va qoralashni
keltirib chiqaradi. Gender stereotiplari, ayniqsa, erkak va ayol belgilangan skriptga qat’iy
rioya qilishlari kerak bo‘lgan marosim odob
-
axloq qoidalarida yaqqol namoyon bo‘ladi.
E’tibor bering, Rossiya va Yevropa mamlakatlari bilan taqqoslaganda, gender stereotiplari
o‘zbeklarning an’anaviy madaniyatida va zamonaviy jamiyatda aniq ko‘rinadi.
Sharq ayoli haqida gapiradigan bo‘lsak, birinchi navbatda, u uy bekasi sifatida
namoyon bo‘ladi va u an’anaviy ravishda shu vazifani bajaradi, balki ayol nafaqat uy
xo‘jaligini yuritishi va bolalarni tarbiyalashi kerak sharq xalqining udumi va urf
-
odatlariga ham amal qilgan holda, kamtar va itoatkor bo‘lishi shart. Shu bilan birga,
o‘zbek maqollarida ayolning nasli, vazifasi, oilada tutgan o‘rni, maqsadi aniq tasvirlangan:
“Ayolning aqli uning go‘zalligida, erkakning go‘zalligi uning aqlida”, “Biyaning
yugurigi,yaxshi, xotinning
–
epchili”, “Yaxshi xotin –
betidan semirar, yomon xotin
–
ketidan”, “Yaxshi xotin arpa unni kabob qilar,
yomon xotin bug‘doy unni xarob qilar”,
“Yaxshi xotin belgisi –
buxori qilar terini, mullo qilar erini”.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
111
Ayollarga xos ijobiy fazilatlar aql-
zakovat, ziyraklik va uy xo‘jaligini boshqarish
qobiliyatidir. Maqollarni tahlil qilishda aniqlangan ayollarning asosiy xususiyatlari: gapga
moyillik, qiziquvchanlik, hazilkashlik, sir saqlay olmaslik, qaysarlik, injiqlikdir.
Yuqoridagi maqollardan shunday xulosaga kelish mumkinki,
barcha Islom diniga e’tiqod
qiluvchi xalqlar kabi ayollardagi ibo-
hayo, iffat kabi xislatlar ularning chiroylaridan koʻra
qadrlanadi. Ayol kishi nafaqat xusni, balki xayo-
ibosi bilan goʻzal bo‘lishi uqtiriladi.
Shuningdek, ayol kishining aqlli boʻlishi kerakligi, aqlli ayol xazinaga tengligi ham
ta’kidlanadi.
Xuddi shunday hodisalar boshqa tillardagi materiallarda ham qayd etiladi. Ingliz
maqollarida ayol “idle chatterboxes”, “capricious”, “stupid”, “evil” and “the root of
disasters” (sergap, injiq, nodon, yovuz, ofatlarning asoschisi) sifatida namoyon bo‘ladi [
1].
Mavjud barcha gender stereotiplari ijtimoiylashuv jarayoni, xoh oilada, maktabda,
jamoada, ommaviy axborot vositalarida va hokazolarda tarbiyalash orqali qo‘llab
-
quvvatlanadi. Maqollar erkak va ayolning munosabatini, jamiyat va oiladagi rolini ochib
beruvchi xalq og‘zaki ijodi namunalari namoyondasidir .
Shunday qilib, xalq og‘zaki ijodi namunalari misolida maqollarni tahlil qilib,
quyidagi xulosaga keldik: maqollarda ayollarga nisbatan salbiy munosabat xalqaro
xarakterga ega, shuningdek ayollarga nisbatan salbiy baho ham ifodalangan. Sharq
maqollarida erkakning o‘rni, mavqei, o‘rniga katta e’tibor berilgan.
Erkak va ayolga bag‘ishlangan maqollarni tahlil qilishda aniqlangan milliy
-madaniy
xususiyatlar jinsi bo‘yicha yetarlicha aniq farqlanadi. Zamonaviy jamiyatda o‘zbek xalqi
maqollarida jamiyatda mavjud bo‘lgan an’ana va urf
-
odatlari bilan bog‘liq bo‘lgan gender
stereotiplari yangilanadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Абдуллаева Н., Аникина К. Гендерные особенности фольклорных текстов
// Успехи современного естествознания. –
2024.
–
№ 3. –
С.
269-271.
2.
Ganieva, M. S. (2021). In the society of women-girls innovation-the socio-
philosophical essence of entrepreneurial activity. Scientific Progress, 2(8), 947-951.
3.
Komilova N.A. Zamonaviy tilshunoslikda gender nazariyasi asoslari// FarDU
ilmiy xabarlar, 2023. B. 80-82.
4.
Маслова В.А. Лингвокультурология. Изд
-3.
–
М.: Академия, 2022.
5.
Сабитова З.К. Гендерная оппозиция в языке: диахронический аспект.
Учебное пособие. Алматы
-
Ташкент: Ilm
-shajarasi, 2023.
