Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The role of the family in the process of language acquisition
Rohila ABDULLAYEVA
Alisher
Navo’i Tashkent State University of the Uzbek Language and Literature
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
This article discusses the concept of "mother tongue" as a
scientific term used in both a broad and narrow sense. In a
broad sense, the term can be associated with the concept of a
language family, representing a language or a group of related
languages. In a narrower context, it refers to the primary
influence on a child's speech during the early stages of language
acquisition, viewed as the first manifestation of social influence
on the child's speech. The article, based on foreign studies,
demonstrates that both the language and the characteristics of
the family play a crucial role in shaping the child's speech.
It also highlights aspects of the issue that can be applied to
Uzbek linguistics.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
language acquisition,
mother tongue,
mother's role,
social environment,
social influence,
language experience,
socioeconomic environment,
family structure.
Til o‘zlashtirish jarayonida oilaning roli
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
til o‘zlashtirish,
ona tili,
onaning roli,
ijtimoiy muhit,
ijtimoiy ta’sir,
til tajribasi,
sotsial-iqtisodiy muhit,
oila tarkibi.
Ushbu maqolada ona tili tushunchasining tor va keng
doirada qo‘llanuvchi ilmiy termin ekanligi to‘g‘risida so‘z
boradi. Keng doirada tushuncha til oilasi tushunchasi bilan
bog‘
lanib bir til yoki qardosh tillar guruhini ifodalashi mumkin.
Tor doirada ilk o‘zlashtirish bosqichida bola nutqiga keng ta’sir
ko‘rsatuvchi obyekt, bola nutqida ijtimoiy ta’sirning ilk
boshlang‘ich ko‘rinishi sifatida keltiriladi. Maqolada oilaning tili
va xususiyatlari bola nutqini shakllantiruvchi omil sifatida
xizmat qilishi xorijiy tadqiqotlar asosida dalillangan. Masalaning
o‘zbek tilshunosligi uchun tatbiq qilish mumkin bo‘lgan jihatlari
yoritilgan.
1
Acting
Associate Professor, Alisher Navo’i Tashkent State University of the Uzbek Language and Literature
.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
167
Роль семьи в процессе овладения языком
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
овладение языком,
родной язык,
роль матери,
социальная среда,
социальное влияние,
языковой опыт,
социально
-
экономическая
среда,
структура семьи.
В данной статье рассматривается понятие «родной
язык»
как научный термин, используемый в узком и
широком смысле. В широком смысле это понятие может
быть связано с языковой семьёй, обозначающей язык или
группу родственных языков. В узком смысле под родным
языком понимается язык, который оказывает наибольшее
влияние на речь ребёнка на начальном этапе её усвоения.
В статье на основе зарубежных исследований показано,
что язык и особенности семьи являются важными
факторами, формирующими речь ребёнка. Выделены
аспекты данной проблемы, которые могут быть
применимы
к узбекскому языкознанию.
Ma’lumki, qadimdan turli til oilalariga mansub bo‘lgan tillarda so‘zlashuvchi
xalqlar yaqin qo‘shnichilik munosabatida yashab kelganlar. Ijtimoiy
, siyosiy, savdo-sotiq
aloqalari ta
’
sirida tillarning ham o
‘
zaro ta
’
sirlanishi yuz bergan va mazkur jarayon hozir
ham davom etib kelmoqda. Ko
‘
p tillilik muhitida metaforik xususiyatga ega
“
ona tili
”
tushunchasi shakllangan va mazkur tushuncha xalq tilini boshqa tillardan farqlab
turuvchi termin sifatida qo
‘
llanilgan. Keyinchalik tushunchaning qamrovi kengayib, xalq
tilini o
‘
rgatuvchi soha sifatida qo
‘
llaniladi. Dunyoning turli tillarida tushuncha mazmuni
saqlangan holda keltiriladi. O
‘
zbek tilida ham o
‘
zbek tili imkoniyatlari, til sathlarini
o
‘
rganuvchi predmet shunday nomlanadi. Ona tili tushunchasi tor doirada til o
‘
zlashtirish
jarayonida onaning farzandga ta
’
sir ko
‘
rsatuvchi ijtimoiy ta
’
sirni anglatadi. Xorij
tajribasida bolaning nutqiy rivojlanishida ona nutqini ota va oilaning boshqa a
’
zolari
nutqi bilan birgalikda tahlil qilish amaliyoti bor. Bundan tashqari ta
’
sir ko
‘
lamining
yuqoriligini inobatga olgan holda til o
‘
zlashtirish jarayonida onaning rolini ajratib,
ta
’
kidlab olib borilgan ko
‘
plab izlanishlar mavjud. Masalan, Aliyeva B.Sh. ona nutqining til
o‘zlashtirish jarayonini etnokulturologik jarayon sifatida talqin qiladi. Tadqiqotchiga
ko‘ra, bola ilk o‘zlashtirish jarayonida onadan nafaqat til, balki unda saqlanib kelayotgan
xalq madaniyatini ham o‘zlashtiradi. Olim keyinchalik ona tomonidan aytiladigan
ertaklar, allalar jarayonni boyitishga xizmat qilishini ta’kidlaydi. Tadqiqotchining mazkur
qarashlariga qo‘shilish mumkin. Chunki har qanday tilda xalqning ma’lum bir davrgacha
to‘plagan madaniyat izi, xalq haqidagi axborot mavjud bo‘ladi. Bola tilni o‘zlashtirib
borish borobarida mazkur madaniyatga aloqador bo‘lgan birliklarni ham egallab boradi.
Til etnik birlik sifatida talqin qilinishini inobatga olganda, mazkur nazariya o‘zini to‘liq
oqlaydi. Tadqiqotchi bola ilk o‘zlashtirish jarayonida ohang, urg‘u kabi nutqning sifatiy
jihatlarini aynan ona nutqidagi singari takrorlashga harakat qilishini aytadi. Bu jarayon
bolaning nutqi shakllanishidan tashqari uning shaxsiyatiga, ruhiyatiga ham ta’sir qilishi
mumkinligini ta’kidlaydi. Umuman olganda, tiloshunoslik va pedagogika tarixida onaning
rolini ko‘rsatishga qaratilgan tadqiqotlarning barchasida ona farzandiga milliy
madaniyatning tashuvchisi bo‘lishi urg‘ulangan. Jumladan, chex pedagog olimi
Y.
Kamenskiy «Материнская
школа» risolasida til o‘zlashtirish, ta’lim jarayonida oila va
onaning muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi. Olim har qanday bolaga madaniyat va san’at
o‘rgatilishi zarurligini aytadi. Shundagina bu farzand keyinchalik xoh saroy ishi bo‘lsin,
xoh siyosat yuqori natijalarga erishishi mumkinligini bashorat qiladi. Ayni manbada bola
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
168
o‘zlashtirishi kerak bo‘lgan uch jihat to‘g‘risida so‘z yuritilib, til o‘zlashtirish va ilm,
mazkur uchlikning birini tashkil qilishi haqida mulohaza bor. Mazkur uchlikda ishonch,
yaxshi ishlarni amalga oshirish va til o‘rgatish va bilim berish har qanday bolani
barkamol qiluvchi ishlar ekanligi aytilgan. Olim farzand tarbiyasida dastlabki olti yilni
eng muhim davr sifatida keltiradi. Farzand saroy ilmi yoki ma’lum hunarga
yo‘naltirilgungacha bo‘lgan davrni ota
-
onasi bilan o‘tkazishi muhimligini aytadi. Demak,
bola jamiyatga qo‘shilib, yangi nutqiy malaka va bilimlarni egallashiga qadar bo‘lgan
davrda uning asosiy nutqiy etaloni oila a’zolari, asosan, ota
-
onasi ta’sirida rivojlanishi
pedagogika va tilshunoslik tarixi uchun avvaldan ma’lum hodisa. Biroq tilshunoslikning
antroposentrik paradigmasi va unga kiruvchi sohalarning taraqqiyoti hodisaga yangi
aspekt orqali qarash, uni batafsil tahlil qilish imkonini yaratdi. Hozirda til o‘zlashtirish
jarayoniga
psixolingvistik,
pragmatik,
lingvokulturologik,
sotsiokulturologik,
etnokulturologik jihatdan yondashish mumkin.
Jumladan, tadqiqotchilar Dina Kapengut va Kimberly Noble murakkab sotsio-
iqtisodiy muhit ta’sirida bolalarning aqliy va nutqiy rivojlanishi, uy ta’limining roli va ota
-
onalarning jarayondagi hissasi haqida so‘z yuritadilar. Unga ko‘ra, oilaviy daromad
yuqori bo‘lgan oila farzandlarida aqliy rivojlanishning yuqori ko‘rsatkichi, til
imkoniyatlarining balandligi va iqtisodiy muvaffaqiyat kuzatilgan. Shu o‘rinda mazkur
manbada yana bir tajribaga e’tibor qaratiladi. Ular Kanzas universiteti tadqiqotchilari
Betty Hart va Todd Risley tomonidan olib borilgan tajribalarga diqqat qaratadilar.
Mazkur tajriba natijalariga asosan kam daromadli oilalarda ulg‘aygan bolalarning lug‘at
boyligi huddi shu yoshdagi (3 yoshgacha bo‘lgan davr) katta daromadli oilalarda voyaga
yetayotgan tengdoshlaridan bir barobar farq qilishi aytiladi, ya’ni kam daromadli
oilalarda ulg‘aygan bolalar amaliyotda katta daromadli oilalarda ulg‘aygan tengdoshlar
qo‘llaydigan so‘zlarning yarmini qo‘llay oladilar va, shuningdek, shu miqdordagisini
tushunish imkoniyatiga egalar. Natijani kutilganidek, farzandga qaratish mumkin bo‘lgan
qo‘shimcha e’tibor va moliyaviy imkoniyatlar bilan bog‘lash mumkin. Kuzatishlarda
yaxshi ta’minlangan oilalarda farzand ko‘proq vaqt ajratish imkoning bo‘lishi, o‘zaro
muloqot muhitining ko‘pligi yoki jarayon uchun maxsus yollangan insonning mavjud
bo‘lishi ham so‘z boyligining o‘sishiga ta’sir qilishi aniqlanadi. Bundan tashqari, elita
qatlam nutqida tor doira uchun amal qiluvchi ayrim so‘zlarni qo‘llashi, murakkab
grammatik birikmlardan foydalanishi
ham bolalar nutqiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Chet
tillarini o‘zlashtirish faol rag‘batlantiriladi. Demak, xulosa qilish mumkinki, sotsial
-
moliyaviy tabaqalanish til bilimlarining tabaqalanishiga ham sabab bo‘lishi mumkin.
O‘zbekiston sharoitida sanab o‘tilgan omillarni bolalar nutqida tekshirish zaruriyati bor.
Ilk o‘zlashtirish jarayonida oila muhim tashqi omil sifatida oilaning tarkibini
keltirish mumkin. Bu sotsial ta’sirning dastlabki muhim ko‘rinishi.
To‘liq oilalarda (ota va
onaning mavjud bo‘lishi nazarda tutiladi) bolaning til o‘zlashtirishi oson kechadi, chunki
unda nutq o‘rganish obyekti ko‘p bo‘ladi. Keyinchalik o‘smir nutqida jins xususiyatidan
kelib chiqib ota yoki ona nuqtiga taqlid ortadi (o‘smirlik davridagi nutqda yaqqol ko‘zga
tashlanadi). Oila tarkibining noto‘liq bo‘lishi qarama
-qarshi jinsga mansub bola uchun
etalon nutq tanlash vazifasini qiyinlashtiradi. Oilada farzandlarning ko‘p bo‘lishi, yoki
ioila tarkibining bobo, buvi singari yaqin qarindoshlar asosida kengayishi ham bola
nutqiga ijobiy ta’sir qiladi. Chunki shu asosda bolada keng kuzatuv obyekti bo‘lishini
ta’minlanadi. Tadqiqotchilar bunday tarkibli oilalarga nisbatan multitarkibli oila
tushunchasini qo‘llagan. O‘zbek tilida oila tarkibining til o‘zlashtirish jarayoniga ta’sirini
muhokama qiluvchi adabiyotlarga ehtiyoj seziladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
169
Nevrologiya azaldan ancha mavhum va murakkab deb qaralgan ko‘plab
hodisalarni ilmiy asoslashga harakat qilayotgan soha. Bolaning miyasi unga g‘amxo‘rlik
ko‘rsatayotgan, homiylik qilayotgan insonlarning nutqiga, va umuman shaxsiy
xususiyatlariga nisbatan yuqori ta’sirchanlikda bo‘ladi. Bolalarda ota
-onalar nutqidagi
tashqi faktorlar: nutq tezligi, balandligi, ohangdan tashqari so‘zlar va jumlalarga aynan
taqlid kuzatiladi. Ayni vatqda taqlid tilda kechish barobarida aqliy faoliyatda ham
namoyon bo‘ladi. Ota
-
onasining sohasiga oid so‘z va terminlarni, jumlalarni
tengdoshlariga nisbatan yaxshiroq bilagidan bolalar buning yorqin namunasidir.
Tadqiqotchilarga ko‘ra, mazkur omil bolalarning kasb tanlash jarayonida, maktab
ta’limida ham muhim rol o‘ynaydi. Demak, umimiy qilib olganda, bolaning ilk til
o‘zlashtirish jarayonida oila muhiti keyingi maktab ta’limi, aqliy va nutqiy rivojlanishi,
kasbiy faoliyatini tashkil qilishda muhim rol o‘ynaydi. Demak, oila a’zolari mansub
bo‘lgan kasb yoki yoki oila uchun an’ana tusini olgan mashg‘ulotlarni ham bola nutqiga
ta’sir ko‘rsatuvchi faol ijtimoiy ta’sir sifatida e’tirof qilish mumkin.
Oilada ijobiy til muhitini yaratish va bolalarda yuqorida keltirilgan omadli iqtisodiy
omadga erishtirish
–
murakkab vazifa. Buni bir necha tashqi omillar bilan bog‘lash
mumkin. Masalan, bolaga ajratish mumkin bo‘lgan vaqt, oilaning moliyaviy holati,
mamlakatda hukmron aqida, an’ana va din, bularning bari bolaga oilaga bevosita va
bilvosita ta’sir qiladi, shu jumladan, bolalarning nutqida ham aks etadi.
Xorij tajribasida ilk o‘zlashtirish bosqichi murakkab xarakterli ekanligi bois bir
necha jarayonni yengillashtirishga xizmat qiluvchi vositalar bor. Masalan, ota-onalar
klubi va h. shular jumlasidan. Til o‘zlashtirishni samarali tashkil qilish jarayonida rollarga
kirish, ko‘zgazmalar namoyish qilish va bir qancha yengillashtiruvchi usullar taklif
qilingan.
Ilk o‘zlashtirish jarayoni bola uchun ham, uning ota
-onasi uchun ham eng muhim
davr ekanligini yuqorida keltirilgan misollar asosida tahlil qildik. Tadqiqotchilar bu
davrni o‘z ichida ma’lum bir bosqichlarga ajratgan holda tadqiq qilishni tavsiya qiladilar.
Eve Clark til o‘zlashtirish jarayonida dastlabki o‘n ikki oyni alohida ta’kidlab ko‘rsatadi.
Buni o‘zlashtirish jarayonining fundamental bosqichi sifatida ajratadi. Ma’lumki, bu davr
chaqaloqlik davri deb yuritib bola sotsial-pragmatik jarayonlarga chuqur kirib bormagan
muddatga to‘g‘ri keladi. Shuning uchun bu jarayonning asosiy mazmuni kattalar nutqini
tinglash va jumlalarni umumiy miqyosda tushunib olishdan iborat bo‘ladi. Til
tajribasining dastlabki materiallari yig‘ila boshlaydi. Keyinchalik mazkur tajriba mahsulot
ishlab chiqarish jarayoniga, ya’ni og‘zaki nutqning shakllanishiga xizmat qiladi. Ayrim
tadqiqotchilar mazkur davrning 44 oygacha davom etishini aytib o‘tadi va bu davrda
bolada temperament xususiyatlari yaqqol namoyon bo‘ladi. Bu bosqichning xarakterli
jihati shundan iboratki, mazkur vaqtda ma’lumotlar til orqali berilishidan tashqari imo
-
ishoralar, yuz ifodasi orqali ham berilishi mumkin. Aynan shu davrda o‘zlashtirgan
bilimlari sabab bola nutqiy ohang va uning ifoda maqsadini o‘zlashtiradi. Eve Clark
mazkur jarayonni emotsional ta’sir bilan bog‘laydi, bola ohangning qaysi hissiyot bilan
bog‘lanishi, yuz ifodasining qaysi ma’lumotlarni berishga qaratilgani haqida tasavvurga
ega bo‘ladi.
Xulosa o‘rnida aytish mumkinki, til o‘zlashtirish jarayonida oila eng muhim va
dastlabki bo‘g‘in sifatida ishtirok etadi. Oila doimiy ravishda sotsial munosabatlarning
eng kichik bo‘g‘ini sifatida jamiyatdagi hodisalarni bola nutqiga tashiydi. Oila sotsial
-
iqtisodiy statusining barqaror bo‘lishi bolaning nutqiga o‘z ta’sirini ko‘rsatadi. Aksincha
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
170
holat ham bola nutqida o‘z ifodasini topadi. Til o‘zlashtirish jarayonini mazkur omillar
ta’sirida o‘rganish jarayoni o‘zbek tilshunosligi uchun muhim va dolzarb masala bo‘lib,
keng ko‘lamli monografik plandagi amaliy tadqiqotlarni taqozo qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO
‘
YXATI:
1.
Алиева Б.Ш. Материнский язык как этнокультурный фактор воспитания
школьников / Мир науки, культуры, образования. № 3, 2015. С
-7.
2.
Kapengut D and Kimberly G. Noble. Parental Language and Learning Directed to
the Young Child / www.future children.org. 2020. P
–
71.
3.
Eve Clark. First language Acquistion. Cambridge university press. 2003. P
–
10.
4.
Коменский Я.А. Избранные педагогические сочинения. 1
-
том. Москва:
Педагогика. 1982. С
- 205-207
5.
Edward G. Conture, Ellen M. Kelly, and Tedra A. Walden. Temperament, Speech
and Language: An Overview / Author Manuscript, 2012.
