Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The influence of nonverbal means used in cartoons on
young children
Gulrukh KHASANOVA
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received June 2024
Received in revised form
10 July 2024
Accepted 25 July 2024
Available online
25 August 2024
It is well-established that non-verbal communication is the
primary means of interaction between preschool-aged children
(up to 7 years old) and adults. Around the age of four to five, an
additional situational-cognitive form of communication
emerges, aimed at exploring the objective world. During this
period, children also develop a more complex and advanced
situational-personal form of communication, through which
they acquire knowledge about the world of people and human
relationships. This article discusses the significance of non-
verbal communication in children
’
s interactions, as well as the
positive and negative effects of non-verbal cues used in
cartoons on children
’
s development.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
non-verbal means,
cartoons,
gestures,
facial expressions,
communication,
demonization,
paralinguistics,
extralinguistics.
Yosh bolalarga multfilmlarda q
o‘
llaniladigan noverbal
vositalarning ta
’
siri
ANNOTATSIYA
Kalit s
o‘
zlar:
noverbal vositalar,
multfilmlar,
imo-ishoralar,
mimika,
kommunikatsiya,
demonizatsiya,
paralingvistika,
ekstralingvistika.
Ma
’
lumki, noverbal muloqot maktabgacha yoshdagi
(7 yoshgacha) bolalar bilan kattalar
o‘
rtasidagi asosiy aloqa
vositasi hisoblanadi. T
o‘
rt yoshdan besh yoshgacha obyektiv
dunyoni
o‘
rganishga qaratilgan muloqotning q
o‘
shimcha
vaziyatli-kognitiv shakli mavjud. Bo
g‘
cha yoshidagi bolalarda eng
murakkab va yuqori (bu davr uchun) muloqotning q
o‘
shimcha
situatsion
–
shaxsiy shakli rivojlanadi, unda odamlar dunyosi va
insoniy munosabatlar haqidagi bilimlar paydo b
o‘
ladi. Ushbu
maqolada noverbal vositalarning bolalar muloqotidagi ahamiyati
hamda multfilmlarda q
o‘
llaniladigan noverbal vositalarning
bolalarga ijobiy va salbiy ta
’
siri bayon etilgan.
1
Teacher, Department of English History and Grammar, Samarkand State Institute of Foreign Languages.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
216
Влияние
невербальных
средств,
используемых
в мультфильмах, на маленьких детей
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
невербальные средства,
мультфильмы,
жесты,
мимика,
общение,
демонизация,
паралингвистика,
экстралингвистика.
Известно,
что
невербальное
общение
является
основным средством взаимодействия между детьми
дошкольного возраста (до 7 лет) и взрослыми. В возрасте
от четырех до пяти лет появляется дополнительная
ситуационно
-
познавательная
форма
общения,
направленная на изучение окружающего мира. У детей
дошкольного возраста развивается также более сложная и
высшая для этого периода ситуативно
-
личностная форма
общения, благодаря которой они получают знания о мире
людей и человеческих отношениях. В данной статье
рассматривается значение невербальных средств в
общении
детей,
а
также их
положительное и
отрицательное
влияние,
особенно
в
контексте
использования невербальных средств в мультфильмах.
KIRISH
XXI asrda tilshunoslik yangi bosqichga qadam q
o‘
ydi. Ilgari bu fan asosan tilning
ichki muammolarini hal qilish bilan shu
g‘
ullangan b
o‘
lsa, hozirda til va nutqda yuzaga
keluvchi hodisalarni inson omiliga bo
g‘
lab talqin qilishga, tilning inson jamiyatini
rivojlantirishdagi
o‘
rniga, odamlarning xulq-atvoriga, xususan, muloqot bilan bo
g‘
liq
muammolarga alohida e
’
tibor qaratilmoqda. Kommunikatsiya tushunchasi muloqot,
suhbat va boshqa iboralardan kengroq ma
’
noni anglatadi va shu sababdan har xil
shakllarga ega [11]. Psixologiya, axborot uzatish hamda muloqot nazariyasi bilan
shu
g‘
ullanuvchi zamonaviy tadqiqotchilar muloqotni ma
’
lum xabarni uzatish sifatida,
ya
’
ni an
’
anaviy ravishda qabul qilingan fikrga nisbatan kengroq ma
’
noda
“kommunikatsiya” bilan shaxslar orasidagi to‘g‘
ridan-t
o‘g‘
ri aloqaga nisbatan ekanligini
k
o‘
rib chiqmoqdalar. Xususan, kommunikatsiya deganda, ma
’
lumotning sifat jihatidan
har xil vositalardan foydalangan holda, bir shaxs tomonidan boshqa shaxsga yoki bir
qator shaxslarga yetkazilishi tushuniladi [1;151]. Ijtimoiy nuqtai nazardan
kommunikatsiya guruh yoki tashkilot ichidagi, butun jamoa ichidagi alohida shaxslar
o‘
rtasida axborot almashish jarayonini
o‘
z ichiga oladi. Bunday turdagi kommunikatsiya,
asosan, til yordamida amalga oshiriladi [12]. Muloqotning muhim tomonlaridan yana biri
muloqot ishtirokchilarining bir-biriga ta
’
siridir. Muloqotning faolligi ham mana shunda
k
o‘
rinadi va muloqotga kirishuvchi shaxs
o‘
zligini namoyon qila oladi. Bu esa
muloqotning faoliyat turi ekanligini yana bir karra isbotlaydi [7;22].
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Muloqotni tashkil qiladigan ikkita asosiy tarkibiy qism mavjud: verbal va noverbal.
Zotan, amaldagi vositalarning tabiati b
o‘
yicha ma
’
lumotni uzatishning turli usullarini ikki
guruhga b
o‘
lish mumkin: o
g‘
zaki (verbal) va o
g‘
zaki b
o‘
lmagan (noverbal). Birinchi holda,
xabar til birliklari orqali eshitish yoki vizual kanallar orqali uzatiladi. Ikkinchi holda,
ma
’
lumot paralingvistik vositalar
–
“ovozli xabarga kiritilgan va semantik ma’
lumotlarni
uzatuvchi” tilga oid bo‘
lmagan birliklar yordamida uzatiladi. Kognitiv ma
’
lumotni
uzatishda o
g‘
zaki vositalarning ahamiyati juda katta [1;151]. Tilshunoslikda insonning
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
217
aloqaga kirishida s
o‘
zlar ishtirokisiz, imo-ishora, q
o‘
l, k
o‘
z, qosh, tana harakati ishtirokiga
nisbatan “noverbal vositalar”, “ekstralingvistik vositalar”, “paralingvistik vositalar” kabi
turli terminlar q
o‘
llaniladi. Tilshunoslikda
ekstralingvistika
deyilganda nutqqa
pauzalar, shuningdek, insonning yi
g‘
i, y
o‘
tal, kulgi, x
o‘
rsinish kabi turli xil ruhiy
holatlarining q
o‘
shilishi tushuniladi [13].
Paralingvistik ta
’
sir
–
bu nutqning atrofidagi
nutqni bezovchi, uni kuchaytiruvchi yoki susaytiruvchi omillar. Bunga nutqning baland
yoki past tovushda ifodalanayotganligi, artikulyatsiya, tovushlar, t
o‘
xtashlar,
duduqlanish, y
o‘
tal, til bilan amalga oshiriladigan harakatlar, nidolar kiradi [14].
“Bolalar nutqi kommunikativ niyatning ifodalanishi, muloqot ishtirokchilarining
e
’
tiborini jalb etishiga k
o‘
ra
o‘
ziga xosligi va serqirraligi bilan kattalar nutqidan ajralib
turadi”
[5;4]. Bolalarda nutqning shakllanishi masalasi tahlil etilgan ayrim ishlarda
nutqda pragmatik xususiyatlarning namoyon b
o‘
lishida nolisoniy omillarning ta
’
siri ham
inobatga olingan [2].
Noverbal muloqot
–
bu faqat imo-ishoralar, yuz ifodalari va k
o‘
z bilan aloqa qilish
orqali amalga oshiriladigan muloqot. Noverbal vositalar bolalar muloqotining ilk
shakllanishida muhim vositalar hisoblanib, verbal vositalarga qaraganda tezroq va
samaraliroq ta
’
sir etadi.
“Bolalar nutqi kommunikativ niyatning ifodalanishi, muloqot
ishtirokchilarining e
’
tiborini jalb etishiga k
o‘
ra
o‘
ziga xosligi va serqirraligi bilan kattalar
nutqidan ajralib turadi”
[5;4]. Bolalarda nutqning shakllanishi masalasi tahlil etilgan
ayrim ishlarda nutqda pragmatik xususiyatlarning namoyon b
o‘
lishida nolisoniy
omillarning ta
’
siri ham inobatga olingan [2].
Yosh bolalarning rivojlanishida noverbal aloqa vositalari katta
o‘
rin egallaydi.
Insonlar
o‘
rtasidagi aloqa nafaqat nutq yordamida, balki yuz ifodalari, imo-ishoralar, ohang
hamda muloqotning o
g‘
zaki b
o‘
lmagan vositalari yordamida ham amalga oshiriladi.
Noverbal muloqotning tarkibiy qismlari insonning kayfiyatini, ular istagan yoki kutgan
narsalarini aniqlashga yordam beradi. Aslida, “og‘
zaki b
o‘lmagan aloqa” atamasi “tana tili”
atamasiga bevosita mos kelmaydi, chunki birinchisi barcha paralingvistik hodisalarni, ya
’
ni
nutqning ritmi, tempi, intonatsiya yoki nutq hajmi, pauzalar, kulgi va x
o‘
rsinishlar kabi
ekstralingvistik vositalarni
o‘
z ichiga oladi. Biroq, k
o‘
pincha, ularning yaqinligi tufayli, bu
ikki atama bir-biri bilan muqobil tarzda ishlatiladi.
O
g‘
zaki b
o‘
lmagan aloqa, birinchi navbatda, hissiy holatlar yoki xatti-harakatlar kabi
ijtimoiy ahamiyatga ega axborotni yetkazib beradi va uning asosiy vazifasi faktik axborotni
uzatish va almashishdir. Odatda, s
o‘
zlar va jumlalar bilan birgalikda biz o
g‘
zaki xabarni
t
o‘
ldiradigan, uni
o‘
zgartirishi yoki butunlay almashtirishi mumkin b
o‘
lgan juda k
o‘
p noaniq
signallarni uzatamiz. Shu sababdan noverbal vositalar shunchaki lingvistik xabarlarga
hamrohlik qiladi, deb taxmin qilish not
o‘g‘
ri b
o‘
lardi. Tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatdiki, noaniq
xabarlar, masalan, munosabat va his-tuy
g‘
ular, s
o‘
zlardan k
o‘
ra
o‘
zaro ta
’
sirlarda ancha
ishonchli va samaralidir. Bu holat, ayniqsa, bolalarda yaqqol k
o‘
zga tashlanadi.
Noverbal muloqot bolaning hissiy, ijtimoiy va aqliy rivojlanishi uchun juda muhim.
Oddiy narsalar, xususan, quchoqlash,
o‘
pish, jilmayish yoki q
o‘
lini mahkam tutish bolaga
ijobiy ta
’
sir etadi va
o‘
ziga ishonchni shakllantiradi. Ijobiy noverbal harakatlar bilan
birgalikda salbiy nolisoniy harakatlar ham mavjud b
o‘
lib, bola ushbu harakatlarni k
o‘
rib,
salbiy xabarni qabul qiladi. Chunonchi, qoshni chimirish, qovoqni uyish va shu kabi salbiy
ta
’
sir qiluvchi noverbal vositalar. Bolaning ijtimoiy muloqot doirasida
o‘
sishi muhimdir,
chunki bu uning dunyoqarashini, nutqini
o‘
stiradi, boshqalar bilan yaxshi munosabatga
kirishishiga yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
218
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Bir qancha olimlar yuz ifodasi bolaga tez ta
’
sir etuvchi noverbal vositalardan biri
ekanligini ta
’
kidlashadi. Xususan, bolalarning qoshni k
o‘
tarishi sabablari b
o‘
yicha
tadqiqotlar
o‘
tkazilgan [9;57-67]. Boshqa tadqiqotchilar bolalarda tabassumning k
o‘
plab
ra
g‘
batlantiruvchi tomonlarini aniqlashgan [8;1326-1344]. Shuningdek, P. Ekman
kishilarning nima demoqchiligini oddiy noverbal vositalar orqali bilish mumkinligini
ta
’
kidlagan, chunonchi, qoshni k
o‘
tarish, k
o‘
zni katta ochish kabilar [6;9].
Bugungi kunda zamonaviy texnologiyalar sharofati bilan bolalar uchun turli
multfilmlar soni k
o‘
payib bormoqda. Shu
o‘
rinda bir savol tu
g‘
iladi: multfilmlar
o‘
zi nima?
Multfilm
–
bu odatda real
yoki yarim realistik uslubda chizilgan, baʼzan
jonlantirilgan illyustratsiyaning eng keng tarqalgan bir turidir. Multfilmlar bolalar
dunyoqarashi, psixologiyasi va muloqotini rivojlantiruvchi eng muhim omillardan biri
hisoblanadi. Masdudiyning ta
’kidlashicha, “bolalar ta’
limi mohiyatan bolalarning
o‘
sishi
va rivojlanishiga k
o‘
maklashish yoki kognitiv, til, ijtimoiy, hissiy, jismoniy va
harakatlantiruvchi jihatlarni
o‘
z ichiga olgan bola shaxsining barcha tomonlarini
rivojlantirishga ur
g‘
u berish maqsadida tashkil etilgan ta
’limdir” [4;26]. Shunday ekan,
bolalarning millati, dini va madaniyati uchun muvaffaqiyatli inson b
o‘
lib yetishishlari
uchun yaxshi ta
’
lim-tarbiya berish lozim. Muloqot bolalar uchun atrofdagi odamlar
uzatayotgan axborotni tushunish uchun juda muhim boshlan
g‘
ich vositadir. Bolalar
uchun yaxshi muloqot o
g‘
zaki muloqotdir.
O‘g‘
zaki muloqot yordamida bolalar
o‘
zlarining niyatlari, maqsadlari, fikrlari va his-tuy
g‘
ularini boshqalarga etkazishlari
mumkin. Kundalik hayotda insonni tildan ajratib b
o‘
lmaydi. Til orqali odamlar bu yerdagi
boshqa odamlar bilan til topisha oladilar [3]. Biroq, noverbal vositalardan foydalanish
bolalarning muloqoti uchun ham foydalidir, chunki u bolalarning tasavvurini oshirishi
mumkin. Bolalarda ijobiy qadriyatlarning shakllanishiga
o‘
zlaridan va ota-onalar va atrof-
muhit kabi boshqa odamlardan kelib chiqadigan stimullar ta
’
sir qilishi mumkin. Noverbal
muloqotdan foydalanadigan multfilmlar tomoshabinlar, ayniqsa, yosh bolalarning
tasavvur kuchini oshirishi mumkin. Hozirgi vaqtda o
g‘
zaki va o
g‘
zaki b
o‘
lmagan tildan
foydalanadigan multfilmlarni namoyish qiluvchi k
o‘
plab ommaviy axborot vositalari
mavjud, ulardan biri YouTube, televizor, TikTok va boshqa ommaviy axborot
vositalaridir.
Hozirgi kunda turli yoshdagi bolalarga m
o‘
ljallangan multfilmlar soni k
o‘
payib
bormoqda, bolalar multfilmlarni tamosha qilish orqali obyektiv borliq haqida tasavvurga
ega b
o‘
lishadi, shuningdek, ularning psixologiyasi, muloqoti va xulq-atvori rivojlanadi.
Shu
o‘
rinda ta
’
kidlash lozimki, multfilmlarda asosan verbal vositalarga qaraganda
noverbal vositalar k
o‘
proq q
o‘
llaniladi. Chunonchi, hozirgi kunda bolalar tomonidan eng
k
o‘p tomosha qilanayotgan multfilmlardan biri “Qizaloq va maymoq” bo‘
lib, ushbu
multfilmda verbal vositalar juda kam ishlatilgan, asosan imo-shoralar, kinetik vositalar va
turli yuz ifodalari orqali asosiy axborot tomoshabinlarga yetkazilgan. Ushbu multfilmda
ayiq va qizcha
o‘
rtasidagi muloqot asosan noverbal vositalar orqali amalga oshirilgan
b
o‘
lib, qahramonlarning ichki hissiyotlari ham s
o‘
zsiz ifodalangan (1-rasmga qarang).
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
219
1-rasm
Darhaqiqat, bolalarda multfilmlar orqali noverbal muloqot shakllanadi hamda
s
o‘
zlovchining yetkazayotgan axborotga hissiy munosabatini t
o‘g‘
ri anglashiga olib
keladi. Bolalarda nafaqat nutiqiy muloqot shakllanadi, balki qahramonlarning noverbal
harakatlari, xususan, q
o‘
l harakatlari, mimikasi va ovoz toni orqali yovuz, mehribon,
dono, ayyor insonlar haqida tushunchaga ega b
o‘
lishadi ya
’
ni inson psixologiyasini
tushunishni boshlashadi.
Biroq,
o‘
sib kelayotgan yosh avlodning psixologiyasi va muloqot etikasiga salbiy
ta
’
sir etuvchi multfilmlar ham keng tarqalgan b
o‘
lib, bunday yomonlikni tar
g‘
ib qiluvchi
animatsiyalar demonizatsiya deb ataladi. Ellard, Miller, Baumle va Olson demonizatsiya
qilish tendentsiyasi, qisman, yovuz odamlarning stereotiplarini kuzatish va sadistik
zavqlanish kabi ma
’
lum bir ishoraga duchor b
o‘
lganda, yovuzlik sxemasining
faollashuvidan kelib chiqishini ta
’
kidlashadi [10;350-362]. Bolalar multfilmlarida
demonizatsiyani tushunish kamida uchta sababga k
o‘
ra muhimdir. Birinchidan,
tadqiqotlar shuni k
o‘
rsatadiki, televizor va filmlardagi ba
’
zi modellashtirilgan xatti-
harakatlar bolalarda turli salbiy munosabat va xatti-harakatlarning shakllanishiga olib
keladi, xususan, tajovuz va haqiqatni sayoz idrok etish kabilar. Demak, multfilmlardagi
takroriy demonizatsiyalangan hatti-harakatlar bolalarda obyektiv borliqqa nisbatan
agressiv munosabatni,
g‘
ayrioddiy motivatsiyasini (masalan, mantiqsiz va
g‘
alati
motivatsiyalar), his-tuy
g‘
ularni (masalan, q
o‘
rquv, tashvish) va salbiy xatti-harakatlarni
(masalan, qasos, passivlik) yuzaga keltiradi.
Ikkinchidan, multfilmlardagi qahramonlarning salbiy imo-ishoralari bolalarning
o
g‘
zaki nutqi shakllanishiga ta
’
sir etishi mumkin, chunki bolalar beixtiyor
o‘
sha noverbal
harakatlarni takrorlashga harakat qilishadi, natijada s
o‘
zlarni talaffuz qilib q
o‘
llash ular
uchun qiyinchilik tu
g‘
dirishi mumkin (2-rasmga qarang).
2-rasm
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
220
Uchinchidan, k
o‘
pchilik ommalashgan multfilmlar asosan
g‘
arb mamlakatlarida
ishlab chiqarilib, butun dunyo b
o‘
yicha keng tarqalmoqda, ma
’
lumki, ushbu
multfilmlardagi qahramonlar xatti-harakatlari va imo-ishoralari ham
g‘
arbona
xususiyatga ega b
o‘
lib, sharq madaniyatiga mutlaqo mos kelmasligi mumkin (3-rasmga
qarang). Natijada bunday multfilmlardagi qahramonlar harakatlari
o‘
sib kelayotgan yosh
avlodlarning
o‘
z milliy qadriyatlari va madaniyatini t
o‘g‘
ri anglamasligiga olib keladi
hamda
g‘
arb madaniyati ruhida ul
g‘
ayishiga olib kelishi mumkin.
3-rasm
Yuqorida ta
’
kidlab
o‘
tkanimizdek, salbiy noverbal harakatlar yosh avlodning yutuk
inson b
o‘
lib takomillashuviga t
o‘
sqinlik qiladi, bu holatlarning oldini olish uchun ota-
onanalar
o‘
z farzandlarining qanday multfilm tamosha qilayotganliklarini nazorat
qilishlari maqsadga muvofiq b
o‘
lardi.
Shunday qilib, bolalarga multfilm qahramonlarning o
g‘
zaki nutqidan k
o‘
ra k
o‘
proq
noverbal harakatlari k
o‘
proq ta
’
sir qilishi mumkin, zero, multfilmlardagi noverbal
harakatlar bolalarning obyektiv borliqni
o‘
rganishi, dunyo qarashi va tasavvur olamining
kengayishiga sabab b
o‘
lishi bilan birgalikda, bolalarning o
g‘
zaki nutqining rivojlanishiga
t
o‘
sqinlik qilishi, agressiv xatti-harakatlarning shakllanishi hamda
o‘
z milliy qadriyatlari
va madaniyatini tan olmasligiga ham olib kelishi mumkin. Bizningcha, farzandlarimizga
o‘
z qadriyatlarimizni namoyon etuvchi milliy multfilmlarimizni tamosha qilishiga e
’
tibor
qaratsak, multfilmlar sababli kelib chiqadigan har xil salbiy oqibatlarning oldini olgan
b
o‘
lardik.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR R
O‘
YXATI:
1.
Хлыстова, Вероника Геннадьевна. Функционально
-
структурная и
семантическая
характеристика
кинематических
речений,
отражающих
коммуникативный аспект кинесики: На материале английского языка :
диссертация ... кандидата филологических наук :
10.02.04.
–
Нижний Новгород,
2005.
–
C.151.
2.
Детская прагматика или социально
-
психологический аспект развития
речи // http://matenok.ru/pragmatika.php.
3.
Fitriany, Sofiah. 2020. “Diversity and Tolerance Between Religions.” Analysis:
Journal of Islamic Studies 20 (2): 179
–
92. https://doi.org/10.24042/ajsk.v20i2.5489
4.
Masdudi. 2019. "Characteristics of the Development of Early Childhood
Education." CRIMINAL : Journal of Children
’
s Education 1 (2): 1
–
26.
5.
Qurbonova M. Oʼzbek bolalari nutqining pragmalingvistik aspekti. Monografiya.
–
Toshkent, 2018.
–
B.4.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2024) / ISSN 2181-3701
221
6.
Robert S. Fieldman. Development of nonverbal behaviours in children.
–
New
York, 1982.
–
P. 9.
7.
Safarov Sh., Toirova G., Nutqning etnosotsiopragmatik tahlili asoslari. Oʼquv
qoʼllanma. –
Samarqand, SamDChTI nashri, 2007.
–
B.22.
8.
Sroufe L.F. Wunsch J. The development of laughter in the first year of life. Child
Development, 43, 1972.
–
Рр.1326
-1344.
9.
Wheldall K. Mittler P. Eyebrow raising, eye-widening and visual search in
nursery school children. Journal of Child Psychology and Psychiatry, 17 (1), 1976.
–
Рр.
57-62.
10.
Ellard JH, Miller CD, Baumle T, Olsen JM (2002) Just world processes in
demonizing. In: Ross M,Miller DT (eds) The justice motive in everyday life. Cambridge
University Press, Cambridge, UK,pp 350
–
362
11.
https://uz.denemetr.com/docs/134/index-234171.html.
12.
https://qomus.info/encyclopedia/cat-k/kommunikatsiya-uz.
13.
http://hozir.org/zbekiston-respublikasi-olij-va-rta-mahsus-talim-vazirligi-
tosh-v142.html?page=7.
14.
https://aim.uz/referaty/59-psikhologiya/19679-mulo-otning-verbal-
noverbal-paralingvistik-ta-sir-vositalari.html.
15.
Rajabov, M. (2019). THE BENEFITS AND STRATEGIES OF USING AUDIO
MATERIALS IN ENGLISH CLASSES. In INTERNATIONAL SCIENTIFIC REVIEW OF
HISTORY, CULTURAL STUDIES AND PHILOLOGY (pp. 17-21).
