Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Innovative approaches to developing listening skills in
English language classes in Uzbek groups
Gulshirin SADULLAEVA
1
Tashkent University for Applied Sciences
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received September 2024
Received in revised form
10 October 2024
Accepted 25 October 2024
Available online
25 November 2024
This study examines the methodologies for developing
listening comprehension skills in English lessons for Uzbek
students. The study analyzes adapted strategies using qualitative
and quantitative research methods, taking into account cultural
and linguistic specificities. Relevant literature and empirical
results are presented to discuss effective methodologies and
specific problems for Uzbek students.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol2-iss5
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
English,
listening comprehension,
methodology,
development,
Uzbek groups,
communicative competence,
innovative technologies,
education,
learning process,
pedagogical approach.
O‘zbek guruhlarida ingliz tili mashg‘ulotlarida tinglab
tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda innovatsion
yondashuvlar
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Ingliz tili,
tinglab tushunish,
metodika,
rivojlantirish,
o‘zbek guruhlari,
kommunikativ
kompetensiya,
innovatsion texnologiyalar,
ta’lim,
o‘quv jarayoni,
pedagogik yondashuv.
Ushbu maqola o‘zbek guruhlari talabalari uchun ingliz tili
mashg‘ulotlarida tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish
metodikalarini tahlil qilgan. Maqolada madaniy va lingvistik
o‘ziga xosliklarni hisobga olgan holda, sifat va miqdoriy tadqiqot
usullari orqali moslashtirilgan strategiyalar tahlil qilinadi.
Samarali metodikalardan talabalar uchun ingliz tilini tinglab
tushunish ko‘nikmasida uchraydigan muammolarni muhokama
qilish uchun tegishli adabiyotlar va empirik natijalar keltirilgan.
1
Independent researcher, Tashkent University for Applied Sciences.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
527
Инновационные подходы к развитию навыков
аудирования на занятиях по английскому языку
в узбекских группax
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
английский язык,
аудирование,
методика,
развитие,
узбекские группы,
коммуникативная
компетентность,
инновационные
технологии,
образование,
процесс обучения,
педагогический подход.
В данном исследовании изучаются методы развития
навыков аудирования на занятиях английского языка у
узбекских студентов. Анализируются адаптированные
стратегии обучения с использованием как качественных,
так
и
количественных
методов
исследования,
учитывающих культурные и языковые особенности
обучающихся. Работа включает обзор соответствующей
литературы и эмпирические данные, направленные на
выявление эффективных методик обучения и решение
специфических проблем, с которыми сталкиваются
узбекские студенты при развитии навыков аудирования.
KIRISH
Zamonaviy globallashuv davrida chet tillarini, xususan, ingliz tilini o‘rganish va
o‘rgatish jarayoniga bo‘lgan talab ortib bormoqda. Ingliz tili nafaqat xalqaro muloqot
vositasi, balki ilmiy-texnik taraqqiyot, ta'lim va kasbiy rivojlanishning muhim omiliga
aylangan. Shu boisdan, ingliz tili o‘qitish metodikasini takomillashtirish, ayniqsa, tinglab
tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishga qaratilgan tadqiqotlar dolzarb masalalardan biri
bo‘lib qolmoqda.
Tinglab tushunish ko‘nikmasi talabalarning chet tilini mukammal o‘zlashtirishidagi
asosiy omillardan biri hisoblanadi. Mazkur ko‘nikma nafaqat tilni o‘zlashtirishning bir
bosqichi, balki talabalarning kommunikativ kompetensiyasini shakllantirishda ham
muhim rol o‘ynaydi. Shu sababli, tinglab tushunish metodikasini takomillashtirish,
ayniqsa, o‘zbek guruhlari uchun mos yondashuvlarni ishlab chiqish bugungi kunda katta
ahamiyat kasb etadi.
Ushbu maqola o‘zbek guruhlari misolida ingliz tili mashg‘ulotlarida tinglab
tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish metodikasini takomillashtirishga qaratilgan.
Maqolada bu yo‘nalishda samaradorlikni oshirish uchun foydalaniladigan innovatsion
texnologiyalar, pedagogik yondashuvlar va amaliyotdagi muvaffaqiyatli tajribalar tahlil
qilinadi. Shu bilan birga, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi talabalarning ehtiyojlari va o‘quv
xususiyatlariga mos metodik tavsiyalar ishlab chiqiladi.
Tinglab tushunish chet tilini o‘rganishda muhim ko‘nikma hisoblanadi va
muloqotning asosi sifatida xizmat qiladi [1.1671]. O‘zbekistonda ingliz tili chet tili sifatida
o‘qitilayotgan sharoitda talabalar ko‘pincha tinglashda qiyinchiliklarga duch keladilar,
chunki ular haqiqiy materiallarga cheklangan darajada duch kelishadi va fonologik
tizimlar o‘rtasidagi farqlar mavjud. Ushbu tadqiqot tinglab tushunish ko‘nikmalarini
takomillashtirish uchun innovatsion metodikalarni o‘rganishga qaratilgan bo‘lib, bu o‘ziga
xos qiyinchiliklarga yechim topishga intiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
528
METODOLOGIYA
Ilmiy-adabiyotlar, xalqaro va mahalliy tadqiqotlar hamda mavjud metodik
qo‘llanmalar o‘rganildi. Xususan, tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda
qo‘llaniladigan yondashuvlar va usullar tahlil qilindi. Tadqiqot aralash usuldan
foydalanadi. Turli universitetlarning 150 nafar talabasi va 20 nafar ingliz tili o‘qituvchilari
o‘rtasida so‘rov o‘tkazildi. Shuningdek, turli tinglash texnikalari qo‘llanilgan eksperimental
mashg‘ulotlar o‘tkazildi. Sinovdan o‘tgan metodlar oldindan tinglash mashg‘ulotlari, faol
tinglash vazifalari va tinglashdan keyingi muhokamalarni o‘z ichiga oldi. Haqiqiy
materiallar, masalan, podkastlar va TED Talks, real hayot kontekstini taqdim etish uchun
kiritildi. Tadqiqot natijalarini ilmiy asoslash va amaliyotga tatbiq etish uchun yuqoridagi
usullarning o‘zaro uyg‘unligi ta’minlandi. Metodologiya jarayonida o‘zbek tilida
so‘zlashuvchi talabalarning ehtiyojlari va ularning til o‘rganish xususiyatlari alohida
e’tiborga olindi.
ADABIYOTLAR TAHLILI
Ingliz tili mashg‘ulotlarida tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish bo‘yicha
ilmiy-adabiyotlarni tahlil qilish mazkur tadqiqotning muhim qismlaridan biridir. Tinglab
tushunish ko‘nikmasi o‘quvchilarning chet tilini samarali o‘zlashtirishidagi asosiy
jarayonlardan biri bo‘lib, uning rivojlanishiga qaratilgan bir qancha tadqiqotlar va metodik
ishlanmalar mavjud.
Tinglab tushunish chet tilini o‘qitishning kommunikativ kompetensiyani
shakllantirishga qaratilgan muhim jihatlaridan biri sifatida e'tirof etiladi. Brown [2] va
Harmer [3] asarlarida tinglab tushunish jarayoni talabaning eshitib o‘zlashtirish va matn
ma’nosini tushunish qobiliyatini oshirish uchun asosiy vosita ekanligi qayd etilgan.
Tinglash va tushunishning faollashtirilishi orqali til o‘rganish jarayoni tezlashishi va
samaradorligi oshishi ta'kidlanadi. Mahalliy tadqiqotlar, jumladan, Ziyoev [4] va Rasulov
[5] ishlarida o‘zbek tilida so‘zlashuvchi talabalarning o‘quv jarayonidagi ehtiyojlariga
e'tibor qaratilgan. Ularning tadqiqotlari shuni ko‘rsatadiki, tinglab tushunish darslari
uchun autentik materiallardan foydalanish va o‘quvchilarning madaniy xususiyatlarini
inobatga olish samaradorlikni oshiradi.
Richards va Rodgers [6] asarlarida tinglab tushunish bo‘yicha faoliyatlar
kommunikativ yondashuv orqali tashkil etilishi kerakligi aytilgan. Ularning fikricha,
autentik materiallardan foydalanish, dialog va intervyularni eshitish, hamda audio-
matnlar ustida ishlash orqali tinglab tushunish qobiliyatini rivojlantirish mumkin. Bundan
tashqari, Nation va Newton [7] tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda leksik
repertuarni kengaytirish va tez-tez takrorlashning ahamiyatini ta'kidlaydi. Zamonaviy
texnologiyalar tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirishda yangi imkoniyatlar
yaratadi. Mishan va Timmis [8] tadqiqotida internet resurslari, interaktiv dasturlar va
podkastlar kabi vositalar orqali talabalar uchun qiziqarli va samarali mashg‘ulotlar tashkil
etish imkoniyatlari yoritilgan.
NATIJALAR
1.
Oldindan tinglash mashg‘ulotlari:
Oldindan bilimlarni faollashtirish
tushunishni sezilarli darajada yaxshiladi. Nation va Newton [7] ta’kidlashicha, “fon
ma’lumotlari og‘zaki nutqni tushunish uchun muhimdir.” Oldindan tinglash vazifalari
bajarilganda O‘zbek talabalari tushunish darajasi 25% ga oshdi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
529
2.
Haqiqiy materiallardan foydalanish:
Ona tili so‘zlovchilarining talaffuzi va
haqiqiy hayot kontekstiga duch kelish tinglash qobiliyatini oshirdi. Gilakjani va Sabouri [1]
fikricha, "haqiqiy materiallar sinf va haqiqiy dunyo o‘rtasidagi bo‘shliqni to‘ldiradi."
3.
Interaktiv texnikalar:
Juft va guruh mashg‘ulotlari, masalan, rolli o‘yinlar va
umumlashtirish, faol ishtirok va materialni o‘zlashtirishni rag‘batlantirdi. Vygotskiyning
(1978) sotsiomadaniy nazariyasi ham buni qo‘llab-quvvatlab, o‘zaro ta’sir kognitiv
rivojlanishda muhim rol o‘ynashini ta’kidlaydi.
MUHOKAMA
Topilmalar madaniy jihatdan moslashtirilgan va interaktiv metodikalarning
ahamiyatini ta’kidlaydi. O‘zbek talabalari strukturalangan oldindan tinglash vazifalaridan
foyda ko‘rishdi, bu esa audio materialni kontekstualizatsiya qilishga yordam berdi. Ammo
texnologiya va haqiqiy resurslarga qishloq joylarda cheklangan kirish kabi muammolar
mavjud. O‘qituvchilar mahalliy sharoitga moslashgan metodlarni qo‘llashi kerak, barcha
o‘quvchilar uchun teng imkoniyatlarni ta’minlash uchun.
Mazkur tadqiqot natijalari ingliz tili mashg‘ulotlarida tinglab tushunish
ko‘nikmasini rivojlantirish bo‘yicha samarali yondashuvlarni aniqlash va ularni O‘zbek
guruhlari o‘quvchilarining ehtiyojlariga moslashtirish imkonini berdi. Tadqiqot davomida
yig‘ilgan ma'lumotlar asosida bir nechta muhim jihatlar tahlil qilindi.
Tinglab tushunish chet tilini o‘rgatishda asosiy kommunikativ ko‘nikmalardan biri
hisoblanadi. Tinglash talabalarga tilni real hayotiy vaziyatlarda ishlatishni o‘rgatadi.
Kuzatuv va eksperimentlar davomida aniqlanganidek, o‘zbek tilida so‘zlashuvchi
o‘quvchilar orasida tinglab tushunish ko‘nikmasi rivojlanmagan bo‘lib, ular o‘qish va
yozish faoliyatiga ko‘proq e'tibor qaratadi. Bu esa tinglashni rivojlantirish uchun maxsus
strategiyalarni qo‘llash zarurligini ko‘rsatadi.
Eksperiment davomida autentik materiallar (podkastlar, xorijiy nutqdan
namunalar, filmlar, intervyular) qo‘llanilganda, talabalarning tinglab tushunish qobiliyati
sezilarli darajada yaxshilandi. Autentik materiallar orqali talabalar nafaqat tilni
tushunishni, balki madaniy kontekstni ham o‘zlashtirish imkoniyatiga ega bo‘ldi. Shu bilan
birga, ba'zi talabalar bu materiallarni tushunishda qiyinchiliklarga duch kelishgani qayd
etildi. Bu esa materiallarni tanlashda ularning darajasiga mosligini ta'minlash lozimligini
ko‘rsatadi.
Zamonaviy texnologiyalar, jumladan, interaktiv platformalar, mobil ilovalar va
onlayn vositalar tinglab tushunish mashg‘ulotlarining samaradorligini oshirishga xizmat
qildi. Xususan:
Podkastlar va audio kitoblar
talabalarni ingliz tilidagi turli aksentlar bilan
tanishtirishga yordam berdi.
Interaktiv ilovalar
(masalan, Duolingo, BBC Learning English) orqali talabalar
mustaqil ravishda mashq qilish imkoniyatiga ega bo‘lishdi.
Vebinarlar va video-darslar
talabalarni real muloqot muhitiga jalb qilishga
yordam berdi.
Tadqiqot davomida o‘zbek guruhlari o‘quvchilarining chet tilini o‘rganishdagi
xususiyatlari tahlil qilindi. O‘quvchilar ko‘proq vizual materiallar va tanish mavzular bilan
ishlashni afzal ko‘rishlari kuzatildi. Shu sababli, tinglab tushunishni rivojlantirish uchun
materiallar o‘zbek madaniyatiga moslashtirilgan yoki o‘quvchilarga tanish mavzulardan
tanlangan bo‘lishi muhimligi aniqlandi.
Tadqiqot natijalari asosida quyidagi takliflar ishlab chiqildi:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 5 (2024) / ISSN 2181-3701
530
Bosqichma-bosqich yondashuv:
O‘quvchilar uchun materiallar ularning
darajasiga mos ravishda murakkablashtirilishi lozim.
Interfaol mashg‘ulotlar:
Guruhli faoliyatlar, masalan, dialoglar, roliklarni
muhokama qilish va rolli o‘yinlar orqali talabalar o‘z bilimlarini mustahkamlashi mumkin.
Qo‘shimcha materiallardan foydalanish:
Har bir dars uchun maxsus
tayyorlangan audio-matnlar va topshiriqlar bilan ishlash samaradorlikni oshiradi.
Madaniyatlararo integratsiya:
Talabalarga ingliz tilidagi madaniy kontekstni
tushuntirish va bu kontekstni amaliyotga tatbiq etish imkonini yaratish kerak.
XULOSA
O‘zbek guruhlarida tinglab tushunishni rivojlantirish ko‘p jihatli yondashuvni talab
qiladi. Oldindan tinglash mashg‘ulotlari, materiallar va interaktiv texnikalar samarali
strategiyalardir. Siyosatchilar va pedagoglar ushbu metodlarni keng joriy etish uchun
resurslar va treninglarni ustuvor ahamiyatga ega qilishlari kerak. Ingliz tili
mashg‘ulotlarida tinglab tushunish ko‘nikmasini rivojlantirish zamonaviy ta’limning
muhim jihatlaridan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqot natijalari shuni ko‘rsatadiki, o‘zbek
guruhlari uchun moslashtirilgan metodik yondashuvlar tinglab tushunish ko‘nikmasini
samarali rivojlantirish imkonini beradi. Tadqiqot davomida aniqlangan ba’zi muammolar,
jumladan, autentik materiallarni qayta ishlash zaruriyati va texnologik vositalardan
foydalanishdagi cheklovlar, kelgusida qo‘shimcha tadqiqotlar va amaliyotlarda hisobga
olinishi lozim.
Mazkur tadqiqot natijalari o‘zbek guruhlarida ingliz tili mashg‘ulotlarini tashkil
etishda samarali metodik tavsiyalar ishlab chiqishga zamin yaratadi. Shu bilan birga,
kelgusida mazkur mavzuni yanada kengroq ko‘lamda o‘rganish va dars jarayonida
foydalanish uchun yangi usullarni ishlab chiqish imkoniyatlarini o‘rganish tavsiya etiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Gilakjani, A. P., Sabouri, N. B. (2016). The significance of listening comprehension
in English language teaching.
Theory and Practice in Language Studies, 6
(8), 1670-1677.
2.
Brown, H. D. (2007).
Principles of Language Learning and Teaching
. Pearson
Education.
3.
Harmer, J. (2001).
The Practice of English Language Teaching
. Longman.
4.
Ziyoev, A. (2015).
Chet tili o‘qitish metodikasi
. Toshkent: O‘zbekiston Milliy
Ensiklopediyasi.
5.
Rasulov, S. (2020).
O‘zbek guruhlarida chet tillarni o‘rgatishda innovatsion
texnologiyalar
. Toshkent: Fan va Texnologiya.
6.
Richards, J. C., & Rodgers, T. S. (2014).
Approaches and Methods in Language
Teaching
. Cambridge University Press.
7.
Nation, I. S. P., & Newton, J. (2009).
Teaching ESL/EFL Listening and Speaking
.
Routledge.
8.
Mishan, F., & Timmis, I. (2015).
Materials Development for TESOL
. Edinburgh
9.
BBC Learning English. (n.d.).
Podcasts and Listening Materials
. Retrieved from
www.bbc.co.uk/learningenglish
10.
Duolingo. (n.d.).
Language Learning Application
. Retrieved from
www.duolingo.com
