Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguistic Analysis of the Evolution of Scientific
Terminology in Uzbek and English
Gavkhar SHAMSIDDINOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article examines the evolution of scientific terminology
in the Uzbek and English languages. It analyzes the historical
development of terms in various scientific fields, the impact of
globalization, and the process of borrowing terms from foreign
languages. The study explores how language, culture, and
modern technological advancements shape the terminology
used in scientific discourse. This research provides a
comprehensive understanding of the dynamic nature of
scientific language and its adaptation to contemporary needs.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Scientific terminology,
evolution,
globalization,
language borrowing,
scientific discourse,
adaptation,
technological impact.
O‘zbek va ingliz tillarida ilmiy atamalar evolyutsiyasining
lingvistik tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
Ilmiy atamalar,
evolyutsiya,
globalizatsiya,
tilni qabul qilish,
ilmiy nutq,
moslashuv,
texnologik ta’sir.
Ushbu maqola o‘zbek va ingliz tillarida ilmiy atamalar
evolyutsiyasini tahlil qiladi. Maqolada turli ilmiy sohalarda
atamalarning tarixiy rivojlanishi, globalizatsiyaning ta’siri va
chet tilidan atama olish jarayoni o‘rganiladi. Tadqiqot ilmiy
nutqdagi atamalarni zamonaviy ehtiyojlarga moslashish
jarayonini, til va madaniyatning ta’sirini, shuningdek,
zamonaviy texnologiyalarning ta’sirini ko‘rsatadi.
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
224
Лингвистический
анализ
эволюции
научной
терминологии на узбекском и английском языках
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
научная терминология,
эволюция,
глобализация,
заимствование языков,
научный дискурс,
адаптация,
технологическое влияние.
Статья рассматривает эволюцию научных терминов
в узбекском и английском языках. В статье анализируется
историческое развитие терминов в различных научных
областях, влияние глобализации и процесс заимствования
терминов из иностранных языков. Исследование освещает,
как язык, культура и современные технологические
достижения влияют на научную лексику. Этот анализ
предоставляет полное представление о динамичности
научного языка и его адаптации к современным
требованиям.
KIRISH
Ilmiy atamalar – bu ilm-fan va texnika sohalaridagi maxsus tushuncha va
kategoriyalarni ifodalovchi terminlar bo‘lib, ularning aniq va ravshan bo‘lishi ilmiy
muloqot samaradorligini ta’minlaydi. Vaqt o‘tishi bilan fan va texnologiyalar rivojlanib,
yangi tushunchalar paydo bo‘lar ekan, ularni ifodalovchi atamalar ham muntazam
rivojlanadi va o‘zgaradi. Bugungi globallashuv davrida turli tillar o‘rtasida ilmiy
terminologiya almashinuvi kuchaygan xususan, xalqaro ilmiy atamalar milliy tillarga tez
singib bormoqda.O‘zbek tili ham ushbu jarayonda qatnashib, o‘z ilmiy atamalar tizimini
boyitishda qator muammolarga duch kelmoqda. Jumladan, ingliz tilidan kirib kelayotgan
yangi terminlarni moslashtirish va shu bilan birga tilning milliy o‘ziga xosligini saqlab
qolish dolzarb masala sanaladi. Ilmiy atamalar evolyutsiyasini o‘rganish nafaqat
tilshunoslik uchun, balki ilmiy bilimlarni keng tarqatish, ta’lim jarayoni va
madaniyatlararo almashinuv uchun ham muhim ahamiyatga ega.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYASI
Ushbu tadqiqotda o‘zbek va ingliz tillaridagi ilmiy atamalar evolyutsiyasini tahlil
etish uchun qiyosiy-lingvistik analiz usuli qo‘llandi. Tadqiqot doirasida ilmiy matnlar va
lug‘atlardagi terminologiya o‘rganilib, ularning kelib chiqishi hamda tuzilishi solishtirildi.
Xususan, ilmiy atamalarning lingvistik, morfologik va semantik jihatlari qiyosiy tahlil
qilindi. Tadqiqot bosqichlari quyidagicha amalga oshirildi:
1.
Etymologik tahlil
– O‘zbek va ingliz tillaridagi ilmiy atamalarning kelib chiqishi
manbalari (arabcha, yunoncha, lotincha, ruscha va hokazo) o‘rganilib, terminlarning
qaysi tillardan o‘zlashganligi aniqlandi.
2.
Morfologik tahlil
– Har ikki tildagi terminlar tuzilishi tahlil qilinib, prefiks,
suffiks va qo‘shimchalarning roli, shuningdek, so‘z yasash usullari (birikma, qisqartma va
boshqalar) solishtirildi.
3.
Semantik tahlil
– Ilmiy atamalarning ma’no doirasi va kontekstdagi
qo‘llanilishiga e’tibor qaratilib, bir xil terminning o‘zbek va ingliz tillarida mazmun
jihatdan qanchalik mos kelishi yoki farqlanishi tahlil qilindi.
4.
Statistik tahlil
– O‘zbek va ingliz ilmiy matnlarida eng ko‘p uchraydigan
atamalar ro‘yxati tuzilib, ularning qaysi qismi ikki tilda o‘xshash yoki ekvivalent ekanligi
foiz hisobida baholandi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
225
Mazkur usullar yordamida ilmiy terminologiyaning shakllanishi va o‘zgarishiga
tilshunoslik nuqtai nazaridan yondashilib, o‘zbek va ingliz tillari uchun xos xususiyatlar
aniqlangan.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Qiyosiy tahlil natijalari o‘zbek va ingliz tillaridagi ilmiy atamalar orasida bir qator
o‘xshashliklar mavjudligini ko‘rsatdi. Eng avvalo,
xalqaro kelib chiqishga ega
terminlar
har ikki tilda deyarli bir xil shaklda qo‘llaniladi. Ko‘plab fan nomlari va asosiy
ilmiy tushunchalar yunon va lotin tillaridan olingan bo‘lib, ular ingliz tilida ham, o‘zbek
tilida ham ozgina talaffuz farqlari bilan uchraydi. Masalan,
biologiya
–
biology
,
geografiya
–
geography
,
matematika
–
mathematics
kabi atamalar mazmunan bir xil bo‘lib, shaklan
ham o‘xshash tarzda ishlatiladi. Bunday terminlar ilm-fanning xalqaro xarakterga ega
ekanligini aks ettiradi.Bundan tashqari,
zamonaviy texnika va texnologiyaga oid
atamalar
ham o‘zbek va ingliz tillarida o‘xshash tarzda qo‘llanilmoqda. Ko‘plab yangi
tushunchalar, avvalo, ingliz tilida nomlanib, so‘ngra o‘zbek tiliga to‘g‘ridan-to‘g‘ri kirib
keladi. Natijada bu atamalar o‘zbek tilida asliga yaqin talaffuzda jaranglaydi. Masalan,
kompyuter
(computer),
internet
(internet),
menedjment
(management) singari terminlar
ingliz tilidan o‘zlashib, o‘zbek tilida ham keng iste’molda qo‘llanmoqda. Bunday so‘zlar
odatda fonetik va morfologik o‘zgarishlar bilan qabul qilinadi, biroq ma’no jihatidan
asliyatga muvofiq qoladi.Shuningdek,
ilmiy qisqartmalar va formulalar
ham ikki tilda
ko‘pincha aynan bir xil yoki juda yaqin. Masalan, xalqaro miqyosda qo‘llaniladigan
DNA
(dezoksiribonuklein kislota) atamasi o‘zbek tilida
DNK
tarzida ifodalanib kelsa-da,
bugungi kunda lotin yozuviga o‘tish jarayonida
DNA
shakli ham tanish bo‘lib bormoqda.
Yoki
NASA
(AQSh kosmik agentligi qisqartmasi) har ikkala tilda bir xil qisqartma sifatida
ishlatiladi. Bu holat shuni ko‘rsatadiki, globallashgan ilm-fan sohasida ba’zi atamalar
butun dunyo bo‘ylab deyarli o‘zgarmagan holda qabul qilinadi.Umuman olganda, o‘zbek
va ingliz tillaridagi ilmiy atamalar mazmunan bir-biriga yaqin bo‘lib, ko‘pincha kelib
chiqishi yoki shakli jihatidan bog‘liqdir. Ingliz tilida ilmiy terminlarning ko‘pi xalqaro
lotin va yunon ildizlariga ega bo‘lsa, o‘zbek tili ilmiy atamalari ham tarixiy ravishda
arabcha, forscha orqali shu xalqaro atamalarni qabul qilgan yoki bevosita inglizcha
terminlarni o‘zlashtirgan. Natijada, zamonaviy ilmiy muloqotda ko‘plab tushunchalar ikki
tilda mutanosib tarzda ifodalanmoqda. Ilmiy atamalarning tildagi evolyutsiyasi davomiy
jarayon bo‘lib, globallashuv ta’siri ostida bu jarayon tezlashmoqda. Kelgusida o‘zbek
ilmiy terminologiyasi jahon ilmiy hamjamiyati bilan hamnafas ravishda rivojlanishi
kutiladi. Bu esa, bir tomondan,
standartlashtirish
ni talab etadi – ya’ni, barcha sohalarda
yagona va izchil terminologiyani qo‘llash orqali ilmiy kommunikatsiyada
tushunarsizlikning oldini olish zarur. Ikkinchi tomondan,
yangidan yangi atamalar
yaratilishi
muqarrar – ilm-fan va texnikadagi yutuqlar natijasida paydo bo‘ladigan
tushunchalar uchun o‘zbek tilida muqobil terminlar ishlab chiqish talab etiladi.
Xalqaro
ta’sir
ning ortib borishi sharoitida o‘zbek tilining o‘ziga xosligini saqlab qolish masalasi
alohida ahamiyat kasb etadi. Ilm-fan sohasiga global miqyosda integratsiya qilinar ekan,
o‘zbek tiliga chet tillardan, xususan ingliz tilidan, yangi atamalar kirib kelaveradi. Shu
bilan birga, milliy terminologiyaning boyligi va aniqligini ta’minlash uchun bu atamalarni
tartibga solish va ehtiyojga qarab milliy ekvivalentlarni yaratish muhim bo‘ladi.
Kelajakda o‘zbek ilmiy tili
milliy identitetni saqlagan holda xalqaro ilm-fan
tarmog‘ining bir qismi bo‘lib qolishi
lozim – ya’ni, til o‘z noyob xususiyatlarini
yo‘qotmagan holda, global ilmiy kommunikatsiyada faol ishtirok eta olishi
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
226
darkor.Yuqoridagi mulohazalardan ko‘rinadiki, ilmiy atamalar evolyutsiyasi doimiy va
ko‘p omilli jarayon sanaladi. O‘zbek va ingliz tillari misolida buni yaqqol kuzatish
mumkin: terminlar almashinuvi va o‘zaro ta’sir natijasida har ikki til lug‘at boyligida
umumiy qatlam shakllanmoqda. Kelgusida ilm-fan taraqqiyoti, xalqaro hamkorlik va til
siyosatiga bog‘liq ravishda ilmiy atamalar yanada boyib borishi, shu bilan birga, ularni
tushunarli va standart holga keltirish ustida ishlar davom etishi kutiladi. Bu jarayonda
muvozanat – ya’ni, xalqaro ilmiy tafakkurning yutuqlarini qabul qilish va milliy til
mohiyatini asrash – eng asosiy mezon bo‘lib xizmat qiladi.
XULOSA
Ilmiy atamalar evolyutsiyasi turli omillar, jumladan globalizatsiya, texnologik
taraqqiyot va madaniy almashinuv ta’sirida davom etayotgan jarayondir. Ingliz va o‘zbek
tillari ilmiy sohalarda muhim o‘zgarishlarni boshdan kechirgan bo‘lib, ingliz tili ko‘plab
ilmiy sohalarda global standart sifatida qabul qilingan. Biroq, ona tillarining ilmiy va
madaniy identifikatsiyalarni saqlashdagi o‘rni ham muhimdir. Ilmiy atamalar kelajakda
yangi ilmiy yutuqlar va global jamiyatlarning o‘zaro bog‘lanishi natijasida shakllanadi.
FOYDALANGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Zhokhova, A. (2021).
The Evolution of Scientific Terminology in the Context of
Globalization
. Journal of Language and Science, 34(2), 112-125.
2.
Aliyev, A. (2019).
Science and Language: The Role of Terminology in Scientific
Discourse
. Tashkent University Press.
3.
Popov, I. (2020).
Borrowing and Adaptation of Foreign Terms in the Uzbek
Language
. Linguistic Studies Journal, 18(3), 45-58.
4.
Smith, J. (2022).
Language, Technology, and the Globalization of Science
.
Cambridge University Press.
5.
Johnson, M. (2023).
Technological Advancements
and Language Evolution
.
International Journal of Linguistics, 40(1), 50-67.
