Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Explanation of the theme of "E’rab" in the work
"Al-Mufassal" by Zamakhshari
Nuriddinjon TURGUNBOEV
1
Tashkent State University of Oriental Studies
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
In his work al-Mufassal, Abul Qasim Mahmud ibn Umar al-
Zamakhshari, one of the most prominent scholars of the East
who taught the Arabic language to the Arabs, provides a
definition that is brief yet highly significant in terms of its types
and the linguistic insights it conveys.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
flexion,
e’rab,
nahw,
science,
research,
work,
grammar,
explanation,
annotation,
governing element,
inflected languages,
grammatical form,
diacritical marks,
explicit,
implicit,
synthetic affix,
internal flexion,
external flexion.
Zamaxshariyning “Al-Mufassal” asarida “E’rob” mavzusining
yoritilishi
АННОТАЦИЯ
Kalit so‘zlar:
Ushbu maqolada Sharq
allomalarning eng ko‘zga
ko‘ringan
Ushbu maqolada Sharq allomalarning eng ko‘zga ko‘ringan
namoyondalaridan, vatandoshimiz, arablarga arab tilini
o‘rgatgan Abul Qosim Muahmud ibn Umar Zamaxshariyning “al-
1
Independent Researcher, Tashkent State University of Oriental Studies. E-mail: mnuriddin163@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
262
namoyondalaridan,
vatandoshimiz,
arablarga arab tilini
o‘rgatgan Abul Qosim
Muahmud ibn Umar
Zamaxshariyning
“al-Mufassal” asarlarida
e’robga berilgan ta’rif,
uning turlari va ifodalanishi
borasida muxtasar lekin
keng ahamiyatli malumotlar
berilgan.
Mufassal” asarlarida e’robga berilgan ta’rif, uning turlari va
ifodalanishi borasida muxtasar lekin keng ahamiyatli
malumotlar berilgan.
Объяснение темы «Эраб» в произведении Замахшари
«Аль-Муфассаль»
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
флексия,
идиома,
грамматика,
наука,
исследование,
труд,
грамматика,
комментарий,
маржа,
фактор,
флективные языки,
грамматическая форма,
действие,
кажущееся,
судьбоносное,
синтетический аффикс,
внутренняя флексия,
внешняя флексия.
В данной статье приводится краткое, но весьма
значимое
определение,
представленное
в
труде
«Аль-Муфассаль» Абул Касима Муахмуда ибн Умара
Замахшари – одного из виднейших учёных Востока,
обучавшего арабов арабскому языку с точки зрения его
типов и информационного содержания.
Til inson bilan birga uzluksiz rivojlanib kelayotgan ijtimoiy hodisadir. Har bir
tilning o‘ziga xos xususiyati bo‘ladi. Tipologik jihatdan som tillar guruhiga mansub arab
tilining o‘ziga xos xususiyatlaridan biri bu e’rob (fleksiya) masalasidir.
Fleksiya so‘zi lotincha "flexio" so‘zidan olingan bo‘lib "egilish, bukilish" degan
ma’nolarni anglatadi. Ya’ni fleksiya so‘z o‘zgarishida namoyon bo‘ladigan grammatik
kategoryalar majmui ko‘rsatgichidir.
“Fleksiya – so‘zning turlanishidagi va tuslanishidagi o‘zgaradigan qo‘shimchasi.
Yangi so‘z va grammatik shakllar yasashda o‘zakdagi tovushlarning o‘zgarishi”.
O‘zbek, rus va arab tillarida turlanish va tuslanish hodisasi mavjud. Turlanish
hodisasi o‘zbek va rus tillarida ot so‘z turkumida yuz bersa, tuslanish fe’l so‘z turkumiga
xos hodisadir. Tilshunoslikda “fleksiya” nomi bilan ifodalanadigan turlanish va
tuslanishga arab tili grammatikasida alohida grammatik hodisalar sifatida qaralmaydi,
balki ular “e’rob” deb nomlanib, u ism va fe’lda namoyon bo‘ladi.
Fleksiya hodisasida qo‘shimcha qo‘shish yoki o‘zakdagi ba’zi tovushlarning o‘rin
almashishi natijasida so‘zlar dastlabki shaklini yoqotadi, yoki o‘zgaradi. Tildagi fleksiya
so‘zning zamon, hol, ovoz, jihat, shaxs, son, jins va kayfiyat kabi turli grammatik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
263
kategoriyalarni ifodalash uchun shaklini o‘zgartirish jarayonini anglatadi. Fleksiyaning
bir-biridan farqlanadigan ikki xil turi mavjud bo‘lib, ular ichki va tashqi fleksiyadir. Ichki
fleksiya so‘z o‘zgarishining shunday usuliki unda so‘z shakllari asos tarkibidagi
tovushlarning (asosan unli tovushlarning) o‘zgarishi yoki o‘rin almashishi orqali hosil
qilinadi. Masalan, arab tilidagi
سرد
– darosa (u dars qildi) so‘z shakli "drs" o‘zagiga hamda
grammatik ma’no ifodolovchi "aaa" (harf bo‘lmagan, unlilarni ifodalaydigan diakriktik
belgi) unlilariga ajraladi. Shunda tarkibdagi unlilarni o‘zgartirganimizda
سراد
– daaris
(o‘quvchi);
سوردم
– madruus (o‘rganilgan narsa) kabi so‘zlar hosil bo‘ladi. Demak, ichki
fleksiya nafaqat grammatik shakllarning hosil bo‘lishiga, balki yangi so‘z yasalishiga ham
xizmat qiladi. Tashqi fleksiya esa sintetik affikslardan foydalanuvchi so‘z o‘zgarishidir.
Bunga misol qilib rus tilidagi поле-pole, polya, poley so‘zlarini misol keltirish mumkin.
“Arab tilidagi ba’zi so‘zlar tashqi affiksatsiya natijasida hosil bo‘ladi. Tashqi
fleksiyaga ichki ot yasash suffikslarining chegaralanganligi xosdir. Bu “
ٌّ يِـ
” va “
ٌّ ةَّيِـ
”, uning
yana bir turi “
ٌّ يِنا
” bo‘lib, nisbiy sifat yasovchi suffiks hisoblanadi”.
Arab tilida fleksiya – e’rob deganda so‘zning oxirgi bo‘g‘in unlisining o‘zgarishi
tushuniladi. Ismlardagi bu o‘zgarish uning kelishigini, fe’llardagi o‘zgarish uning zamon
va maylini ifodalaydi.
Butun dunyo e’tirof etadigan o‘rta asrlarning eng mashhur nahvshunos, mufassir
olimi Mahmud Zamaxshariy (1075-1144) o‘zining
بارعلإاٌّةعنصٌّيفٌّلصفملا
– “al-Mufassal fi
sona’til e’rob” asarida e’rob xususiyatiga ega so‘zga shunday ta’rif beradi:
رعملاٌّمسلااو"
ب
ٌّ
."لاحمٌّوأٌّ،فرحبٌّوأٌّةكرحبٌّاظفلٌّلماوعلاٌّفلاتخابٌّهرخآٌّفلتخاٌّام
Ya’ni: “Murob ism – unga ta’sir qiluvchi omillar o‘zgarishi bilan oxiri harakat yoki
harf orqali lafziy o‘zgaradigan, yoki mahallan o‘zgaradigan kalima”.
E’robni yaxshiroq tushunish uchun unga boshqa kitoblarda berilgan ta’rifni ham
keltiramiz. Xususan,
"ةيمورجلأاٌّ ةمدقملاٌّ حرشبٌّ ةينسلاٌّ ةفحتلا"
ٌّ
–
ٌّ
“at-Tuhfatus saniyya bisharhil
muqodimmatil ajrumiyya” kitobida muallif shunday deydi:
ٌّ:ةغللاٌّيفٌّهانعمٌّامأٌّ.يحلاطصاٌّرخلآاوٌّ،يوغلٌّامهدحأٌّ:ناينعمٌّهلٌّبارعلإا
نابلإاوٌّراهظلإاٌّوهف
لوقتٌّ،ة
ٌّتبرعأ(ٌّ:
خاوأٌّ رييغتٌّ :هلوقبٌّ فلؤملاٌّ هركذٌّ امٌّ وهفٌّ :حلاتصلااٌّ يفٌّ هانعمٌّ امأوٌّ .هترهظأوٌّ هتنبأٌّ اذإٌّ ،)يسفنٌّ يفٌّ امع
كلاٌّ ر
فلاتخلاٌّ مل
ٌّ
.ٌّ"اريدقتٌّوأٌّاظفلٌّاهيلعٌّةلخادلاٌّلماوعلا
ٌّ
Ya’ni: “E’robning ikkita ma’nosi bor: bittasi lug‘aviy, ikkinchisi istilohiy. Lug‘aviy
ma’nosi bu izhor qilish va bayon qilishdir. Masalan: Ichimdagi narsani bayon qildim,
deysiz agar uni oshkor qilsangiz. Istilohiy ma’nosi esa muallif (“ibn Aajurruum” nomi
bilan mashhur abu Abdulloh Muhammad ibn Muhammad ibn Dovud Sinhojiy Mag‘ribiy)
zikr qilganidek: unga kirgan omillarning o‘zgarishi tufayli kalimaning oxiri lafziy yoki
taqdiriy suratda o‘zgarishi e’rob deyiladi”.
Shayx Mustafo G‘olayiniy ham o‘zining
"ةيبرعلاٌّسوردلاٌّعماج"
kitobida e’rob va murob
ismga shunday ta’rif beradi:
وزجمٌّوأٌّارورجمٌّوأٌّابوصنمٌّوأٌّاعوفرمٌّاهرخآٌّنوكيفٌّ،ةملكلاٌّرخآٌّيفٌّلماعلاٌّهثدحيٌّرثأٌّبارعلإاف
ىلعٌّام
ٌّ
ٌّامٌّبسح
"لماعلاٌّكلذٌّهيضتقي
ٌّ
Ya’ni: “E’rob bu omil paydo qilgan so‘zning oxiridagi asar – izdir. Kalimalarning oxiri
o‘sha omil taqozosiga ko‘ra raflangan, nasblangan, jarlangan yoki jazmlangan bo‘ladi”.
Demak, murob o‘zidan oldin o‘tgan omil o‘zgarishi sababli oxiri o‘zgaradigan
so‘zdir. Masalan:
بتكيٌّ ،لجرلاٌّ ،ضرلأاٌّ ،ءامسلا
kabi. Muroblar tavkid va muannaslik nuni
qo‘shilmagan muzore fe’li va ba’zilaridan tashqari barcha ismlar. E’rob raf (ismlarda bosh
kelishik, fe’llarda xabar mayli), nasb (ismlarda tushum kelishigi, fe’llarda istak mayli), jar
(faqat ismda bo‘lib qaratqich kelishigi) va jazm (faqat fe’lda bo‘lib shart maylini
ifodalaydi) kabi to‘rt xildir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
264
Murob ismning oxiri raf, nasb va jar bo‘ladi:
– raf: Ilm manfaatlidir. –
.عفانٌُّملعلا
– nasb: Ilmni manfaatli deb bildim. –
.اعفانٌَّملعلاٌّتيأر
– jar: Foydali ilm bilan shug‘ullandim. –
.عفانلاٌّ ِملعلابٌّتلغتشا
Ushbu masala borasida Boqi Zokirovich Xolidov ham o‘zining “Учебник арабского
языка” kitobida shunday keltiradi: “Склонение имён. В арабском языке есть три
падежа: именительный, родительный и винительный. Основная масса имён
склоняется по этим трём падежам. Однако некоторые имена склоняются лишь по
двум падежам, так как у них форма винительного падежа совпадает с формой
родительного падежа”.
Ya’ni arab tilida uchta kelishik bor: bosh kelishik, qaratqich va tushum kelishigi.
Ism, asosan, ushbu uchta kelishiklar bilan ifodalanadi.
Holat
Kelishik
Erkak
Ayol
Qo‘shimcha
Noaniq
Bosh
ٌّ بِلاَط
ٌّ ةَبِلاَط
ٌّ ـ
un
Qaratqich
ٌّ بِلاَط
ٌّ ةَبِلاَط
ٌّ ـ
in
Tushum
اًبِلاَط
ًٌّةَبِلاَط
اًٌّـًٌّـ
an
Aniq
Bosh
ٌُّبِلاَّطلَا
ٌُّةَبِلاَّطلَا
ٌُّـ
u
Qaratqich
ٌِّبِلاَّطلَا
ٌِّةَبِلاَّطلَا
ٌِّـ
i
ٌّ
Tushum
ٌَّبِلاَّطلَا
ٌَّةَبِلاَطلَا
ٌَّـ
a
Lekin bazi ismlar ikkita kelishikda kelishi ham mumkin. Unda tushum kelishigi
qaratqich kelishigi bilan bir hil bo‘ladi.
Ikkilikda ismlarning birlikdagi ismlardan farqi, ular ikkita kelishilda tuslanadi,
ya’ni, bosh va qaratqich-tushum kelishiklari.
Noaniq
Aniq
Kelishik
Erkak
Ayol
Erkak
Ayol
Qo‘shimcha
Bosh
ٌِّناَبِلاَط
ٌِّناَتَبِلاَط
ٌِّناَبِلاَّطلَا
ٌِّناَتَبِلاَّطلَا
ٌِّناٌَّـ
aani
Qar. / Tush.
ٌِّنْيَبِلاَط
ٌِّنْيَتَبِلاَط
ٌِّنْيَبِلاَّطلَا
ٌِّنْيَتَبِلاَّطلَا
ٌِّنْيَـ
ayni
Shuningdek, ismlar to‘g‘ri ko‘plikda ham ikki kelishikda tuslanadi.
Jins
Kelishik
Noaniq
Aniq
Qo‘shimcha
Erkak
Bosh
ٌَّنوُحَّلاَف
ٌَّنوُحَّلاَفْلَا
ٌَّنوٌُّـ
uuna
Qar. / Tush.
ٌَّنيِحَّلاَف
ٌَّنيِحَّلاَفْلَا
ٌَّنيٌِّـ
iina
Ayol
Bosh
ٌّ تاَحَّلاَف
ٌُّتاَحَّلاَفْلَا
ٌّ تاٌَّـ
aatun
ٌُّتاٌَّـ
aatu
Qar. / Tush.
ٌّ تاَحَّلاَف
ٌِّتاَحَّلاَفْلَا
ٌّ تاٌَّـ
aatin
ٌِّتاٌَّـ
aati
Bosh kelishikda ega, ismiy kesimlar keladi.
Ism ikkita holatda qaratqich kelishigida keladi:
a) old ko‘makchidan keyin:
ٌّ
ٌِّةَف ْرُغْلاٌّيِف
ٌّ
ٌِّعَنْصَمْلاٌّيَلِا
b) izofa birikmasida:
ٌِّةَف ْرُغْلاٌّ ُباَب
ٌّ
E’robning gapning tarkibiy qismlari uchun belgi ekani borasida o‘zbek
arabshunoslarimizdan Baxtiyor Ibrohimov ham shunday ta’kidlaydi: “Arab tilida ega,
kesim va ularning moshlashgan aniqlovchilari bosh kelishik (raf)da tursa, vositasiz
to‘ldiruvchi va bir qator hol, son, otlar tushum kelishigi (nasb)da turadi. Barcha old
qo‘shimcha va old ko‘makchilardan keyin esa qaratqich kelishigi (jar)da ishlatiladi”.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
265
Murob fe’lning esa oxiri raf, nasb va jazm bo‘ladi:
– raf: U yozyapti. –
. ُبتكي
– nasb: U yozmaydi. –
. َبتكيٌّنل
– jazm: U yozmadi. –
. ْبتكيٌّمل
Ushbu misollarda ko‘rinib turganidek, e’rob ism va muzore fe’lining oxiridagi
zamma, fatha, kasra harakatlari va sukun bilan ifodalanadigan grammatik hodisa. Ammo
bu narsa e’robning doimo harakatlar bilan ifodalanishini anglatmaydi.
Zamaxshariy “al-Mufassal” asarining qisqartmasi bo‘lgan “Al-Unmuzaj fin nahv”
asarida yana shunday deydi:
."فورحلابٌّامإوٌّتاكرحلابٌّامإٌّرخلآاٌّفلاتخاٌّ.لماوعلاٌّفلاتخإبٌّةملكلاٌّرخآٌّفلاتخإٌّوهٌّبارعلإا"
ٌّ
“Omillar o‘zgarishi sababli so‘zlarning oxirida yuz beradigan o‘zgarish “e’rob”
deyiladi. So‘z oxiridagi o‘zgarish yo harakatlar bilan, yoki harflar bilan namoyon
bo‘ladi”.
Demak, omil sababli yuzaga kelgan o‘zgarishning alomati doim ham harakat bilan
emas, balki ba’zi hollarda harflar bilan ham ifoda etilar ekan. Masalan, “asmoi xomsa”
(besh xil ism), yoki “ asmoi sitta” (olti xil ism) deb ataladigan ismlar izofa qilingan holatta
ularning e’robi harakatlar bilan emas, balki harflar bilan ifoda etiladi. Faqat bunda bitta
istisno bor, ya’ni bu ismlar mutakallim yasi (mening)ga izofa qilinmasligi lozim:
– raf: Uning otasi mening oldimga keldi. –
.هوبأٌّينءاج
– nasb: Uning otasini ko‘rdim. –
.هابأٌّتيأر
– jar: Uning otasi yonidan o‘tdim. –
.هيبأبٌّتررم
Shuningdek, muzore fe’lining ham “afa’lu xomsa” (beshta fe’l) deb ataladigan oxiri
ko‘plik muzakkar, ikkilik va birlik muannas nunlariga tugaydigan ko‘rinishlarida e’rob
nunning bor yoki yo‘qligi bilan ifoda etiladi:
– raf: Ular yozyapti. –
.نوبتكي
– nasb: Ular yozmaydi. –
.اوبتكيٌّنل
– jazm: Ular yozmadi. –
.اوبتكيٌّمل
Hamda, illat harf bilan tugagan muzore fe’lining e’robi illat harfni tushirib yuborish
yoki tushirib yubormasdan ustiga harakatni taqdir qilish bilan ham ifoda etiladi.
Demak, e’robning uch xil turi bor:
a) lafziy e’rob: omil taqozosiga ko‘ra so‘z oxirida paydo bo‘lgan o‘zgarish bo‘lib, u
oxiri illat harfli bo‘lmagan murob so‘zlarda yuzaga keladi.
b) taqdiriy e’rob: omil taqozo etadigan, ammo so‘z oxirida zohir bo‘lmaydigan
e’rob. Unda e’robni ifodalovchi harakat talaffuz qilinmagani sababli taqdiriy (faraziy)
bo‘ladi.
d) omil sababli e’tibor jihatidan bo‘ladigan o‘zgarish. U zohir ham, taqdiriy ham
bo‘lmaydi.
Bundan tashqari, murob bo‘lmagan so‘zlar esa arab tilida mabniy deyiladi.
Mabning bu har qanday grammatik shakl va vazifada kelishidan qat’iy nazar oxiri bir xil
ko‘rinishda qolaveradigan kalimalardir.
Morfologiyada, asosan, fleksiyadan foydalanuvchi tillar flektiv tillar deyiladi.
Flektiv tillar tushunchasi 1809-yilda nemis olimi F.Shlegel tomonidan fanga kiritilgan.
Flektiv tillarga asosan hind-yevropa (rus, nemis, lotin, hindu...) va som (arab, ivrit...)
tillari kiradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
266
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1. Баки Закирович Халидов. Учебник арабского языка. Для высших учебных
заведений. Третье издание. –Т.: “Ўқитувчи”, 1981.
2. Ковалев А.А., Шарбатов Г.Ш. Учебник арабского языка. – Москва.:
“Восточная литература” РАН, 1998 г.
3. Nosirova M. O‘rta asrlar arab nahvidan na’munalar (Mahmud Zamaxshariyning
“Unmuzaj fi nahv” risolasi asosida). – T.: TOSHDSHI nashriyoti, 2004.
4. Hasanov M. Atab tili darslari. – T.: Movarounnahr, 2004.
5. A. Abdujabborov. Arab tili. – T.: “Toshkent islom universiteti” nashriyot-matbaa
birlashmasi, 2007.
6. Qodirov T. Sh, Aliyev D.I. Arab tili leksikologiyasi. – T.: Toshkent davlat
sharqshunoslik instituti, 2010.
7. Бахтиёр Иброҳимов. Араб тили. – Т.: “Университет” нашриёти. 1991.
8
ٌّ يفٌّ لصفملاٌّ .ةرادقٌّ حلاصٌّ رخفٌّ روتكدلاٌّ .
ٌّ .قيقحتوٌّ ةساردٌّ .ةيبرعلاٌّ ملع
–
ٌّ
رشنللٌّ رامعٌّ رادٌّ .ندرلأاٌّ ،نامع
ٌّ
ٌّ.عيزوتلاو
1425
ٌّ
ٌّ/ٌّه
2004
ٌّ
.م
ٌّ
9
ٌّ.
ملاٌّدمحٌّنبٌّيماسٌّهبٌّىنتعاٌّ.يرشخمزلاٌّرمعٌّنباٌّدومحمٌّمساقلاٌّيبأٌّفينصتٌّ.وحنلاٌّيفٌّجذومنلأا
ٌّ.روصن
–
ٌّ
رشنللٌّرمعٌّرادٌّ؛نامع
ٌّ
ٌّ.عيزوتلا
1999
.
ٌّ
10
ٌّ.
ٌّيبأٌّفينصتٌّ.ةيبرعلاٌّملعٌّيفٌّلصفملا
وتكدلاٌّقيقحتوٌّةساردٌّ.يرشخمزلاٌّرمعٌّنباٌّدومحمٌّمساقلا
اصٌّرخفٌّر
ٌّحل
ٌّ.ةرادق
–
ٌّ
دٌّ؛نامع
ٌّ.عيزوتلاوٌّرشنللٌّرمعٌّرا
2003
.
ٌّ
11
ٌّ.
ديعسٌّيبأٌّقيلعتوٌّقيقحتٌّ.بارعلإاوٌّوحنلاٌّدعاوقٌّيفٌّةيمورجلأاٌّةمدقملاٌّحرشبٌّةينسلاٌّةفحتلا
ٌّ
ٌّراتخم
ب
ٌّديعسٌّن
ٌّ.يماحلابٌّثيدحلاٌّرادٌّ.يمرضحلا
2023
.
ٌّ
12
ردلاٌّعماجٌّ.
قيقحتٌّ.ينييلاغلاٌّىفطصمٌّخيشلاٌّفيلأتٌّ.ضورعلاوٌّةغلابلاٌّيثحببٌّلايذمٌّةيبرعلاٌّسو
ٌّ
سٌّيلع
ٌّناميل
ٌّ.ةرابش
–
ٌّ
د
ٌّ.نورشانٌّةلاسرلاٌّةسسؤمٌّ.ايروسٌّ؛قشم
2020
.
13. https://ziyouz.com
14. https://moturidiy.uz
15. https://izoh.uz
16. Wikipedia
