Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Structure and semantic properties of phraseological units
Sulurkhоn RAKHIMOVA
1
Urgench State Pedagogical Institute
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article studies the linguistic essence of stable language
units and their classification. The structure, semantic features
and scope of phraseological units are covered. Also, the factors
influencing the formation of stable units in different languages
and their comparative analysis are carried out. The article
presents two classifications of types of stable language units
based on scientific theoretical sources.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
stable language units,
phraseological units,
semantics,
linguistics,
classification,
comparative analysis.
Frazeologik birliklarning tuzilishi, semantik xususiyatlari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
barqaror til birliklari,
frazeologik birliklar,
semantika,
lingvistika,
tasnif,
qiyosiy tahlil.
Mazkur maqolada barqaror til birliklarining lingvistik
mohiyati va ularning tasnifi o‘rganiladi. Frazeologik
birliklarning tuzilishi, semantik xususiyatlari va qo‘llanilish
doirasi yoritiladi. Shuningdek, turli tillarda barqaror
birliklarning shakllanishiga ta’sir etuvchi omillar va ularning
qiyosiy tahlili amalga oshiriladi. Maqolada ilmiy-nazariy
manbalar asosida barqaror til birliklarining turlariga doir ikki
xil tasnif taqdim etiladi.
Структура фразеологизмов, семантические свойства
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
устойчивые языковые
единицы,
фразеологические
единицы,
В статье рассматривается лингвистическая природа
устойчивых языковых единиц и их классификация.
Анализируется структура, семантические свойства и сфера
применения фразеологизмов. Также изучаются факторы,
1
PhD, Acting Associate Professor, Urgench State Pedagogical Institute. E-mail: sulurrahimova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
307
семантика,
языкознание,
классификация,
сопоставительный анализ.
влияющие на формирование устойчивых единиц в разных
языках, и проводится их сравнительный анализ.
Представлены две классификации типов устойчивых
языковых единиц, основанные на научно-теоретических
источниках.
KIRISH
Til – jamiyatning ajralmas qismi bo‘lib, u inson tafakkuri va madaniyatining asosiy
ifodasi hisoblanadi. Har bir til o‘ziga xos tuzilishga, grammatik qonuniyatlarga va boy
lug‘at tarkibiga ega. Til birliklari esa ushbu tizimning ajralmas qismi bo‘lib, ular muayyan
kontekstda aniq ma’no ifodalash xususiyatiga ega. Lingvistika fanida barqaror til
birliklari muhim ahamiyat kasb etadi, chunki ular frazeologik boylikning asosini tashkil
etib, nutqning ifodaviyligini oshirishga xizmat qiladi.
Barqaror til birliklari, odatda, tarkibiy qismlarining o‘zgarishiga yo‘l qo‘ymaydigan
va ma’lum bir semantik yaxlitlikka ega bo‘lgan til birliklari sifatida izohlanadi. Ular
xalqning madaniyati, urf-odatlari va tarixiy tajribalarining aks etgan shakli bo‘lib,
avloddan-avlodga o‘tib kelayotgan nutqiy qadriyatlarni o‘zida mujassam etadi. Bunday
birliklar muloqot jarayonida qo‘llanilganda, nutqning mazmunan boy va ifodali bo‘lishini
ta’minlaydi.
Frazeologik birliklar va barqaror iboralar tilshunoslikda keng o‘rganilib
kelinmoqda. Ularning lingvistik mohiyatini anglash uchun semantik, morfologik va
sintaktik xususiyatlarini o‘rganish zarur. Shuningdek, barqaror til birliklarining turli
tillardagi o‘xshash va farqli jihatlarini aniqlash, ularning tildagi o‘rni va ahamiyatini
yanada chuqurroq tushunish imkonini beradi.
Ushbu maqolada barqaror til birliklarining lingvistik mohiyati va ularning tasnifi
haqida batafsil ma’lumot beriladi. Shuningdek, turli tadqiqotlar va ilmiy manbalar
asosida ularning tarkibiy tuzilishi va funksional xususiyatlari tahlil qilinadi. Maqolaning
maqsadi barqaror til birliklarining semantik va sintaktik jihatdan tasnifini berish hamda
ularning kommunikativ ahamiyatini yoritishdan iborat.
ADABIYOTLAR TAHLILI VA METODOLOGIYA
Barqaror til birliklari haqidagi tadqiqotlar frazeologiya, semantika va sintaksis
nuqtayi nazaridan o‘rganilgan. Ushbu maqolada O‘zbek va jahon tilshunosligidagi
frazeologik birliklar haqidagi ilmiy asarlardan foydalanildi. Metodologik jihatdan
maqolada qiyosiy-tarixiy va statistik tahlil metodlari qo‘llanildi. Frazeologik birliklarning
turli tillarda qo‘llanilishi va ularning lug‘aviy tarkibi tahlil qilindi.
MUHOKAMA VA NATIJALAR
Maqolada barqaror til birliklarining quyidagi tasniflari keltirilgan:
1-jadval.
Barqaror til birliklarining semantik tasnifi
№ Tasnif turi
Tavsifi
1
Frazeologik
birikmalar
Erkin birikmalarga yaqin, lekin o‘zgarmas tarkibga ega
Koʻksini
Kishi gar koʻksini yuz pora qilsin.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
308
yuz pora
qilmoq
Falak zulm etsa gar,ne chora qilsin.(291-b),
Farhod koʻksin ajal qilar yuz pora, Jonin olish uchun axtarar chora (303-b) F va Sh
2 Frazeologik
butunliklar
Ma’nosi tarkibiy qismlarining yig‘indisidan farqli bo‘lgan birliklar
Koʻzi toʻrt
boʻlmoq
Koʻzida suv lekin joni ichra oʻt, Har tomonga boqar koʻzi bolib toʻrt. (247-b),
koʻray deya koʻzi toʻrt. (295-b) Fva Sh
3
Frazeologik
iboralar
Turg‘un holatda qo‘llaniladigan va obrazli ifodalar
Koʻzini
uzmaslik
Rom qilar Farhodni ham ishbilarmon, Undan sira koʻzin uzmagay hamon. (179-b),
Ish boshlar pinagin sira buzmasdan, Farhod unga boqar koʻzin uzmasdan. (179-b
Koʻkragini kermoq
Mulkoroga xoqon topshiriq berar,
Yaxshi niyat bilan koʻkragin
kerar. (176-b) Fva Sh
,
Bogʻ ichra mardona kim koʻkrak kerar,Ochilgan gullarni birma-bir
terar. (162-b) Fva Sh iboralar bir-biridan ma’no jixatdan farqlanyapti.
Koʻnglini shod
qilmoq
Koʻngli faqat yodi bilan shod boʻlar,
Firoqimda umri ham barbod boʻlar.
(260-b) FSH Koʻnglini pora qilmoq Sh,
Koʻnglini pora qilmoq
Zaminni ham qilar
koʻnglini pora,
Barcha oshiq ahlin manglayin qora. (218-b) Fva Sh,
Ishq dardi qilsa gar
koʻnglini pora
,Oshiq dardiga may yagona chora. (187-b) Fva Sh,
Bu gʻussa koʻngling qora
qilganday, Hatto
koʻnglini
ham
pora qilganday
. (301-b) Fva Sh, Xazin
koʻnglim
mening
ming pora
boʻlmish,
Shirin orzusida ovvora boʻlmish (284-b), Tosh otib sen tomon u ikki
bora, Barchaning
koʻnglini qilgandi pora
. (298-b) Fva Sh. Navoiy asarlarida barqaror til
birliklarining juda koʻp semantik tarkibi aniqlandi. Asar mazmunini boyitishda turgʻun
birikmalar oʻrni alohida tasniflarni talab qiladi.
Barqaror til birliklari sintaktik jihatdan quyidagicha tasniflanadi:
2-jadval.
Barqaror til birliklarining sintaktik tasnifi
№
Tasnif turi
Tavsifi
1 So‘z birikmalari
Ikki yoki undan ortiq so‘zdan tashkil topgan birliklar
2
Gaplar
Mustaqil mazmun ifodalovchi butun gap shaklidagi birliklar
3
Matn birliklari Matn ichida qo‘llaniladigan va kontekstga bog‘liq turg‘un birliklar
Ushbu tasniflar orqali barqaror til birliklarining turli lingvistik jihatlari yoritildi.
XULOSA
Barqaror til birliklari til tizimining muhim tarkibiy qismlaridan biri bo‘lib, ularning
semantik va sintaktik xususiyatlari ilmiy tahlil qilishni talab etadi. Ushbu tadqiqot
davomida barqaror til birliklarining o‘ziga xos xususiyatlari aniqlanib, ularning
strukturaviy va funksional jihatlari o‘rganildi.
Tahlillar shuni ko‘rsatdiki, barqaror til birliklari o‘z tarkibiy qismlarining semantik
mustahkamligi va o‘zgarmasligi bilan ajralib turadi. Frazeologik birliklar erkin so‘z
birikmalaridan farqli ravishda o‘zining ma’no yaxlitligini saqlaydi hamda nutq jarayonida
tayyor holatda qo‘llanadi. Semantik jihatdan frazeologik birliklar bir necha guruhlarga
bo‘linib, ularning tarkibiy va ma’noviy tuzilishi aniqlab berildi. Shuningdek, sintaktik
nuqtayi nazardan ushbu birliklarning so‘z birikmalari, gap va matn tarkibida qanday
ishlatilishi ham tadqiq qilindi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 2 (2025) / ISSN 2181-3701
309
O‘zbek tilida barqaror birliklarning shakllanishi va rivojlanishiga milliy madaniyat
hamda tarixiy omillar muhim ta’sir ko‘rsatganligi aniqlandi. Frazeologik birliklarning
kelib chiqish manbalari, ularning tarixiy qatlamlari va milliy o‘ziga xosligi o‘rganilib,
ularning funksional va lingvokulturologik ahamiyati tahlil qilindi.
Kelgusida frazeologik birliklarning boshqa tillar bilan qiyosiy tahlilini kengaytirish
hamda ularning lingvokulturologik va psixolingvistik jihatlarini chuqur o‘rganish
istiqbolli yo‘nalishlardan biri hisoblanadi. Ushbu tadqiqot natijalari tilshunoslikning turli
sohalarida, xususan, frazeologiyaning nazariy va amaliy jihatlarini chuqurlashtirishga
hamda tarjima jarayonida samarali yondashuvlarni ishlab chiqishga xizmat qiladi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Abduazizov A. O‘zbek tilining frazeologik lug‘ati. – Toshkent: Fan, 2020.
2.
Kunjayev M. Frazeologiyaning asosiy tushunchalari. – Toshkent: O‘zbekiston
Milliy Universiteti nashriyoti, 2022.
3.
Vinogradov V.V. O lingvisticheskoy prirode frazeologicheskix edinits. – Moskva:
Nauka, 2022.
4.
Kunin A.V. Anglo-russkiy frazeologicheskiy slovar. – Moskva: Progress, 2017.
5.
Bo‘riyev Sh. Semantik lingvistika asoslari. – Samarqand: SamDU, 2015.
6.
Palmer F.R. Semantics. – Cambridge: Cambridge University Press, 2021.
