Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная
лингвистика
и
лингводидактика
–
Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The Goals and Objectives of the Design Thinking Method
in Language Teaching
Gulnoza TOSHMUKHAMMEDOVA
1
Samarkand State Institute of Foreign Languages
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received December 2024
Received in revised form
10 January 2025
Accepted 25 January 2025
Available online
25 February 2025
This article provides a comprehensive analysis of the goals
and objectives of the Design Thinking (DT) method in language
teaching. It discusses how the Design Thinking method is used
to develop skills such as creative thinking, empathy,
collaboration, and experiential learning in students. Through
this method, students are given the opportunity to view
problems from different perspectives and find new solutions,
which helps enhance their communication skills and
understanding of cultural differences during the language
learning process. The article outlines the main goals and
objectives of the Design Thinking method and its practical
application in language teaching. This method incorporates not
only theoretical knowledge but also practical skills. The article
also demonstrates effective ways for educators to apply the
Design Thinking method and highlights its potential value to the
education system.
2181-3701
/©
2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss2
/S
-pp358-367
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
Design Thinking,
language teaching,
creative thinking,
empathy,
collaboration,
experiential learning,
problem-solving,
communication skills,
cultural differences,
education system,
teaching methods.
Til
o‘
qitishda dizayn-fikrlash metodining maqsad va
vazifalari
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar
:
Dizayn-fikrlash (Design
Thinking),
til
o‘
qitish,
ijodiy fikrlash,
empatiya,
hamkorlik,
Maqolada dizayn-fikrlash (Design Thinking, DT) metodining
til
o‘
qitishdagi maqsadlari va vazifalari keng qamrovli tarzda
tahlil qilingan. Maqola dizayn-fikrlash metodini
o‘
quvchilarning
ijodiy fikrlash, empatiya, hamkorlik, tajribaviy
o‘
qitish kabi
k
o‘
nikmalarni rivojlantirishda qanday q
o‘
llanilishi haqida s
o‘
z
yuritadi. Ushbu metod orqali
o‘
quvchilarga muammolarni turli
1
Head of the department “Joint Educational programs”, Samarkand State Institute of Foreign Languages
.
E-mail: g.toshmukhammedova@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
359
tajribaviy
o‘
qitish,
muammoni yechish,
kommunikatsiya
k
o‘
nikmalari,
madaniy farqlar,
ta
’
lim tizimi,
o‘
qituvchi metodlari.
nuqtai nazardan k
o‘
rish va yangi yechimlarni topish
imkoniyatlari yaratilib, ularning til
o‘
rganish jarayonida
samarali kommunikatsiya va madaniy farqlarni tushunish
k
o‘
nikmalari
rivojlantiriladi.
Maqolada
dizayn-fikrlash
metodining asosiy maqsadlari, vazifalari va uning til
o‘
qitishdagi amaliy q
o‘
llanilishi yoritiladi. Bu metod nafaqat
nazariy bilimlarni, balki amaliy k
o‘
nikmalarni ham
o‘
z ichiga
oladi. Maqola
o‘
qituvchilar uchun dizayn-fikrlash metodini
samarali q
o‘
llash y
o‘
nalishlari va bu metodning ta
’
lim tizimiga
q
o‘
shadigan qiymatini k
o‘
rsatadi.
Цели и задачи метода Design Thinking в обучении
языкам
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
Дизайн
-
мышление,
обучение языкам,
креативное мышление,
эмпатия,
сотрудничество,
опытное обучение,
решение проблем,
коммуникативные
навыки,
культурные различия,
образовательная система,
методы преподавания.
В статье представлен всесторонний анализ целей
и
задач метода Design Thinking (DT) в обучении языкам.
Рассматривается, как метод Design Thinking используется
для развития у студентов таких навыков, как креативное
мышление, эмпатия, сотрудничество и опытное обучение.
С помощью этого метода студентам предоставляется
возможность рассматривать проблемы с разных точек
зрения и находить новые решения, что способствует
улучшению их коммуникативных навыков и понимания
культурных различий в процессе изучения языка. В статье
изложены основные цели и задачи метода Design Thinking и
его практическое применение в обучении языкам. Этот
метод включает не только теоретические знания, но и
практические навыки. Также в статье демонстрируются
эффективные способы применения метода Design Thinking
педагогами и подчеркивается его потенциальная ценность
для образовательной системы.
KIRISH
Zamonaviy ta’lim tizimi doimiy ravishda yangilanishni talab qiladi, chunki
o
‘quvchilarning ijodiy fikrlash, mantiqiy tafakkur va muammolarni hal qilish
ko
‘nikmalarini rivojlantirishga
qaratilgan metodlarga ehtiyoj ortib bormoqda. Bunday
metodlardan biri, dizayn-fikrlash (Design Thinking
–
DT), pedagogikada o
‘
qitish
jarayonini samarali va ijodiy tarzda tashkil qilish uchun keng qo
‘
llanilmoqda. Dizayn-
fikrlash metodi dastlab dizayn va ishlab chiqarish sohalaridan kelib chiqqan bo
‘
lsa-da,
bugungi kunda ta
’
limda ham o
‘
zining ahamiyatini topmoqda. H. Plattner ta
’
kidlaganidek,
ushbu metod o
‘
qituvchilarga o
‘
quvchilarga empatiya, ijodkorlik, hamkorlik va tajriba
orqali muammolarni yechishni o
‘
rgatishga yordam beradi.
Dizayn-fikrlash metodining ta
’
lim jarayoniga qo
‘
llanilishi faqat ma
’
lumot berish
bilan cheklanmaydi, balki o
‘
quvchilarni amaliy muammolarni hal qilish, guruhlarda
ishlash va ijodiy fikrlashni rivojlantirishga undaydi. Ushbu maqolada dizayn-fikrlash
metodining asosiy maqsadlari, vazifalari va uning til o
‘
qitishdagi o
‘
rni va qo
‘
llanilishi
haqida so
‘
z yuritiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
360
Dizayn-fikrlash metodining maqsadlari.
Dizayn-fikrlash metodining asosiy
vazifasi o
‘
quvchilarga muammolarni turli nuqtai nazardan ko
‘
rish va ularni hal qilishning
yangi usullarini o
‘
rgatishdir. Bu metod, an
’
anaviy o
‘
qitish usullaridan farqli ravishda,
o
‘
quvchilarga o
‘
z fikrlarini erkin ifodalash, ijodiy yondashuvlarni sinab ko
‘
rish va
xatolardan o
‘
rganishga imkon beradi. Dizayn-fikrlash metodining asosiy maqsadlari
quyidagilardan iborat:
1.
Ijodiy fikrlashni rivojlantirish:
Dizayn-fikrlash metodining asosiy
maqsadlaridan biri
o‘
quvchilarni ijodiy fikrlashga undashdir. Ushbu metodda
o‘
quvchilar
muammolarga turli xil yondashuvlar bilan qarashga, yangi va original
g‘
oyalarni
yaratishga, shuningdek, mavjud yechimlarni tahlil qilib, yangi imkoniyatlar izlashga
o‘
rgatiladi. Bu jarayon
o‘
quvchilarga
o‘
z fikrlarini erkin ifodalash imkoniyatini yaratadi va
ular
o‘
z ijodkorliklarini sinab k
o‘
rishlari uchun xavfsiz muhit ta
’
minlaydi. Dizayn-fikrlash
metodida
g‘
oyalar va yechimlar yaratish jarayoni doimiy ravishda qayta k
o‘
rib chiqiladi,
natijada
o‘
quvchilar har bir yechimni takomillashtirish va yangilash imkoniyatiga ega
b
o‘
ladilar. Bu metodda ijodiy fikrlashning rivojlanishi
o‘
quvchilarning mustaqil ravishda
qarorlar qabul qilish, yangi
g‘
oyalarni amalga oshirish va
o‘
z xatolaridan
o‘
rganish
k
o‘
nikmalarini kuchaytiradi. Bunday yondashuv
o‘
quvchilarga
o‘
zlariga b
o‘
lgan ishonchni
oshirishga, yangi fikrlarni va
g‘
oyalarni joriy etishga tayyorlashga yordam beradi. Shu
bilan birga, bu jarayon ularga muammolarni yangi va original usullar bilan hal qilishni
o‘
rgatadi, bu esa ularning umumiy ijodkorlik va innovatsion fikrlash salohiyatini oshiradi.
2.
Empatiya hosil qilish:
Dizayn-fikrlash metodida empatiya muhim ahamiyatga
ega, chunki bu
o‘
quvchilarga boshqalarning fikrlarini, his-tuy
g‘
ularini va ehtiyojlarini
tushunishga yordam beradi.
O‘
quvchilarni empatiya qilishga undash, ularni nafaqat
muammolarni hal qilishda, balki boshqalarning pozitsiyalariga
o‘
rnashishga va ularning
nuqtai nazaridan qarashga
o‘
rgatadi. Bu yondashuv, ayniqsa, til
o‘
qitishda juda
muhimdir, chunki til nafaqat muloqot vositasi, balki madaniyatlar
o‘
rtasidagi bo
g‘
lanishni
ta
’
minlovchi k
o‘
prikdir.
O‘
quvchilar boshqalarning madaniyati, urf-odatlari, qadriyatlari
va ehtiyojlarini tushunishga harakat qilganida, ular
o‘
zaro hurmat va tushunishni
rivojlantiradilar.
Dizayn-fikrlash metodida empatiya
o‘
qitish jarayonining ajralmas qismi b
o‘
lib,
o‘
quvchilarni
o‘
zgaruvchan va turli dunyoqarashlarga ega b
o‘
lgan insonlar bilan muloqot
qilishga tayyorlaydi. Bu
o‘
quvchilarga nafaqat tilni
o‘
rganishga, balki boshqa
madaniyatlarni tushunishga ham yordam beradi, bu esa global hamkorlik va ijtimoiy
munosabatlarda muvaffaqiyatga erishish uchun zarur b
o‘
lgan k
o‘
nikmalarni oshiradi. Shu
tarzda, empatiya
o‘
quvchilarga nafaqat til
o‘
qitishda, balki hayotdagi turli vaziyatlarda
ham boshqalarni yaxshiroq tushunish, ularning ehtiyojlarini anglash va ularga hurmat
bilan yondashishni
o‘
rgatadi. Dizayn-fikrlash metodida empatiya rivojlantirish,
o‘
quvchilarni bir-birini tinglashga, fikrlarini qadrlashga va
o‘
zaro konstruktiv muloqot
olib borishga ra
g‘
batlantiradi. Bu,
o‘
z navbatida, global dunyoda samarali muloqot va
ijtimoiy hamkorlikni rivojlantirishga yordam beradi.
3.
Hamkorlikni rivojlantirish:
Dizayn-fikrlash metodida hamkorlik muhim
o‘
rin
tutadi, chunki guruhda ishlash, fikrlarni almashish va muammolarni birgalikda hal qilish
o‘
quvchilarga samarali ta
’
lim olish imkoniyatini yaratadi. Bu jarayon til
o‘
qitishning
asosiy komponentlaridan biriga aylanadi, chunki til
o‘
rganish faqat gramatika va lu
g‘
atni
bilish bilan cheklanmaydi. Boshqalar bilan samarali muloqot qilish, fikrlarni erkin
almashish va birgalikda yechimlarni topish tilni
o‘
rganishning muhim qismlaridir.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
361
Dizayn-fikrlash metodida
o‘
quvchilarni guruhlarga b
o‘
lib, ularni birgalikda ishlashga
undash orqali, ular
o‘
zaro fikr almashish va muammolarni birgalikda hal qilish
k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar.
Guruhda ishlashda
o‘
quvchilar bir-birlarining fikrlarini tinglash, boshqalarning
yondashuvlarini tushunish va muammoni birgalikda yechish orqali k
o‘
plab yangi fikrlar
va
g‘
oyalarni kashf etadilar. Bu jarayon
o‘
quvchilarga
o‘
zaro hurmat va ishonchni
rivojlantirishga yordam beradi, chunki har bir guruh a
’
zosi
o‘
z fikrini erkin ifodalash va
boshqalarning fikrlarini qadrlashga
o‘
rgatiladi. Hamkorlik orqali
o‘
quvchilar muloqot
va ijtimoiy k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar, bu esa ularning
o‘
zaro aloqalarini
mustahkamlaydi.
Hamkorlik til
o‘
qitishda ham muhim rol
o‘
ynaydi, chunki til
o‘
rganishda
kommunikatsiya k
o‘
nikmalarini rivojlantirish, boshqalar bilan samarali muloqot qilish va
o‘
z fikrlarini aniq ifodalash zarurdir. Dizayn-fikrlash metodida guruhda ishlash orqali
o‘
quvchilar, shuningdek, jamoada muammolarni hal qilish, qarorlar qabul qilish va bir-
birlariga yordam berish kabi k
o‘
nikmalarni
o‘
rganadilar. Bu
o‘
quvchilarga nafaqat tilni,
balki hayotdagi muammolarni hal qilishda ham hamkorlik va birgalikda ishlashni
o‘
rgatadi. Bunday jarayon
o‘
quvchilarga
o‘
zaro muloqotda b
o‘
lish va ijtimoiy vaziyatlarga
moslashishda yordam beradi, bu esa ularning kelajakdagi muvaffaqiyatli faoliyatlari
uchun muhim omil b
o‘
ladi.
4. Tajribaviy
o‘
qitish:
Dizayn-fikrlash metodining muhim jihatlaridan biri
–
o‘
quvchilarga amaliyot orqali
o‘
rganish imkoniyatini taqdim etishdir. Ushbu metod
o‘
quvchilarning nazariy bilimlarini real, amaliy muammolarni hal qilishda q
o‘
llashlariga
yordam beradi. Tajribaviy
o‘
qitish, ya
’
ni o
‘
quvchilarni faqat kitobdagi materiallar bilan
cheklanmay, balki haqiqiy vaziyatlarda bilimlarini sinab k
o‘
rishga undaydi. Bu jarayon
o‘
quvchilarning
o‘
rganganlarini amalda sinab k
o‘
rish va natijalarni tahlil qilish orqali
o‘
z
bilimlarini mustahkamlashga yordam beradi.
O‘
quvchilar amaliyot orqali
o‘
zlarining
bilimlari va k
o‘
nikmalarini chuqurroq anglaydi, chunki ular nazariy bilimlarni turli
muammolarni hal qilishda va yangi yechimlar izlashda q
o‘
llashga imkoniyat topadilar.
Tajribaviy o‘qitish metodining asosiy afzalliklaridan biri shundaki, bu o‘quvchilarga
o‘zlarini haqiqiy dunyoda qanday ishlashlarini tushunishga yordam beradi. Dizayn
-fikrlash
metodida o‘quvchilar, muammoni aniqlashdan tortib, turli xil yechimlar yaratish, ularni
prototiplash va sinovda
n o‘tkazishgacha bo‘lgan jarayonni o‘zlari boshqaradilar. Bu esa
ularning amaliy ko‘nikmalarini rivojlantiradi va ularni ijodiy fikrlash va tizimli
yondashuvni qo‘llashga undaydi. Tajriba jarayonida o‘quvchilar xatolardan o‘rganish
imkoniyatiga ega bo‘ladilar, bu esa ularning o‘z fikrlarini shakllantirishda va qarorlar qabul
qilishda yaxshiroq yondashuvlarni qo‘llashiga yordam beradi.
Amaliyot orqali
o‘
qitish,
o‘
quvchilarning bilimlarini hayotiy muammolar bilan
bo
g‘
lashga yordam beradi. Bu metod
o‘
quvchilarga, nafaqat
o‘
rgangan nazariy bilimlarini,
balki
o‘
zlarining ijodiy va tanqidiy fikrlash k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi.
Masalan, til
o‘
qitishda tajribaviy
o‘
qitish
o‘
quvchilarga real suhbatlar yoki madaniy
vaziyatlar asosida
o‘
rgatish imkonini beradi.
O‘
quvchilar tilni amaliyotda, real hayotiy
kontekstda ishlatish orqali
o‘
z k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar. Bu, shuningdek,
o‘
quvchilarning
o‘
z bilimlariga b
o‘
lgan ishonchini oshiradi, chunki ular
o‘
zlarini haqiqiy
vaziyatlarda muvaffaqiyatli tarzda q
o‘
llashga qodir ekanliklarini k
o‘
radilar. Shunday
qilib, tajribaviy
o‘
qitish
o‘
quvchilarning nafaqat bilimlarini, balki ularning k
o‘
nikmalarini
ham mustahkamlaydi va
o‘
quv jarayonini yanada samarali qiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
362
Dizayn-fikrlash metodining vazifalari.
Dizayn-fikrlash metodining asosiy
vazifasi
–
o‘
quvchilarni faqat nazariy bilimlar bilan ta
’
minlamasdan, balki ularni amaliy
faoliyatga y
o‘
naltirishdir. Bu metodni
o‘
qitishda quyidagi vazifalarni bajarish lozim:
1. Muammolarni aniqlash va tahlil qilish:
Dizayn-fikrlash jarayonida
o‘
quvchilar, avvalo, muammo yoki vaziyatni aniqlash, uni tahlil qilish va muammoning asl
sabablarini tushunishga harakat qilishadi. Bu jarayonning birinchi bosqichi
o‘
quvchilarga
murakkab muammolarni soddalashtirish va ular bilan samarali ishlashni
o‘
rgatadi.
O‘
quvchilar birinchi navbatda mavjud vaziyatni yoki muammoni aniqlashga harakat qilib,
ularni chuqurroq tahlil qilishga undaydigan savollarni berishadi. Masalan, muammo
nimadan kelib chiqyapti? Kimlar bu muammoni yuzaga keltirgan? Kimlarga ta
’
sir qiladi?
O‘
quvchilar bu savollarga javoblar izlaydilar va ular orqali muammoning turli jihatlarini
aniqlashga kirishadilar.
Bu vazifa til
o‘
qitish jarayonida ham muhim ahamiyatga ega, chunki matnlarni
tahlil qilish, mazmunni anglash va turli tillarda fikrlarni ifodalash k
o‘
nikmalarini
rivojlantirishda katta rol
o‘
ynaydi.
O‘
quvchilar tilni
o‘
rganish jarayonida turli matnlar,
hikoyalar yoki maqolalarni tahlil qilish orqali ularning mohiyatini tushunishga, asosiy
fikrlarni ajratib olishga va matndagi noaniqliklarni aniqlashga
o‘
rgatiladilar. Bu tahlil
qilish jarayoni,
o‘
z navbatida,
o‘
quvchilarga mantiqiy fikrlash va tanqidiy yondashuvni
rivojlantirishga yordam beradi.
Dizayn-fikrlash metodining bu bosqichi til
o‘
qitishda
o‘
quvchilarga faqat
grammatik yoki leksik tushunchalarni
o‘
zlashtirishda yordam bermaydi, balki ularni
o‘
z
fikrlarini tuzilgan va tizimli tarzda ifodalashga
o‘
rgatadi. Masalan,
o‘
quvchi matndagi
asosiy
g‘
oyalarni tushunish va ifodalash bilan birga, tilning stilistik va semantik
xususiyatlarini ham
o‘
rganadi. Shu bilan birga,
o‘
quvchilarga matnlarni tahlil qilishda
madaniy kontekstni ham hisobga olishni
o‘
rgatish, tilning murakkabligini va uning
ijtimoiy funksiyasini t
o‘
liq anglashlariga yordam beradi. Dizayn-fikrlash metodining
asosiy tamoyillaridan biri
–
muammoni k
o‘
plab nuqtai nazarlardan k
o‘
rishdir. Bu metod
til
o‘
qitishda
o‘
quvchilarni biror matnni yoki vaziyatni k
o‘
plab nuqtai nazarlardan tahlil
qilishga undaydi, bu esa ularning tahliliy fikrlash k
o‘
nikmalarini oshiradi va
dunyoqarashlarini kengaytiradi.
O‘
quvchilar tahlil qilish jarayonida, nafaqat matnning
qanday yozilganini, balki yozuvchi yoki muallifning niyatlari, madaniy konteksti va
jamiyatdagi
o‘
rnini ham
o‘
rganadilar. Bu yondashuv til
o‘
qitishda, ayniqsa, madaniy
differentsiyalashuvlarni
o‘
rganishda samarali b
o‘
ladi.
Bundan tashqari, muammolarni aniqlash va tahlil qilish jarayonida
o‘
quvchilar
yangi fikrlar va
g‘
oyalar yaratishga tayyor b
o‘
lishadi. Ular
o‘
zlarining xatolaridan
o‘
rganishga, mantiqiy tafakkurlarini sinashga va yangi yondashuvlarni topishga undaladi.
Bu,
o‘
z navbatida, ularning innovatsion fikrlash salohiyatini oshiradi va ular tilni nafaqat
yozuvda, balki muloqotda ham t
o‘g‘
ri va samarali ishlatishga
o‘
rgatiladilar.
2. Yechimlar yaratish:
Muammo aniqlangandan s
o‘
ng, dizayn-fikrlash jarayonida
o‘
quvchilar turli xil yechimlar va
g‘
oyalar yaratishga undaladi. Bu jarayon
o‘
quvchilarga
mavjud muammolarni samarali va ijodiy tarzda hal qilishni
o‘
rgatadi. Yechim yaratish
bosqichi
o‘
quvchilarga yangi
g‘
oyalar va kreativ yondashuvlar ishlab chiqishda
imkoniyatlar yaratadi.
O‘
quvchilar turli variantlarni k
o‘
rib chiqib, eng samarali va amaliy
yechimlarni tanlashga intilishadi. Bu jarayon
o‘
z ichiga bir nechta bosqichlarni oladi:
avvalo, muammo yoki vaziyatga qarab, turli yechimlar va imkoniyatlar ishlab chiqiladi;
keyin, har bir yechimning afzalliklari va kamchiliklari tahlil qilinadi; nihoyat, eng optimal
yechim tanlanadi va amalga oshirish uchun reja tuziladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
363
Dizayn-fikrlash metodidagi yechimlar yaratish bosqichi, ayniqsa til
o‘
qitishda,
o‘
quvchilarning ijodiy fikrlash va tilni ishlatish k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga katta
yordam beradi.
O‘
quvchilar yangi fikrlar yaratish jarayonida
o‘
zlarini erkin ifodalashga va
turli tillarda fikrlarini kengaytirishga imkon topadilar. Masalan,
o‘
quvchilar yangi
mavzularni
o‘
rganayotganda, ular turli tillarda s
o‘
zlashuv, yozish va
o‘
qish k
o‘
nikmalarini
rivojlantirish bilan birga, turli xil muloqot usullarini, yangi uslublarni va shakllarni sinab
k
o‘
radilar. Bu esa,
o‘
z navbatida, tilni kreativ va moslashuvchan tarzda q
o‘
llashga yordam
beradi.
Shuningdek, bu bosqichda
o‘
quvchilar turli tillarda va madaniyatlarda mavjud
b
o‘
lgan
o‘
xshash muammolar va ularning yechimlarini taqqoslash orqali global nuqtai
nazardan fikrlashni
o‘
rganadilar. Misol uchun, ular turli davlatlarda, turlik
madaniyatlarda va ijtimoiy tizimlarda qanday yechimlar qabul qilinayotganini
o‘
rganib,
o‘
zlariga mos va innovatsion yechimlarni ishlab chiqadilar. Yechim yaratish jarayonida
o‘
quvchilar nafaqat muammoni hal qilishni
o‘
rganadilar, balki fikrlarini erkin va aniq
ifodalashni, qarorlar qabul qilishda mantiqiy yondashuvni q
o‘
llashni, hamda kreativ
fikrlashni rivojlantirishni
o‘
zlashtiradilar.
Dizayn-fikrlash metodida yechimlarni yaratish,
o‘
quvchilarga bir nechta
variantlarni k
o‘
rib chiqish imkonini beradi, bu esa ular uchun muammolarni turli nuqtai
nazardan k
o‘
rish imkoniyatini yaratadi.
O‘
quvchilar biror yechimni yaratishda barcha
imkoniyatlarni baholaydilar, shu bilan birga, har bir yechimning afzalliklarini va
kamchiliklarini tahlil qilib, eng mos yechimni topish uchun turli metodlardan
foydalanadilar. Bu jarayon ular uchun
o‘
z qarorlarini mustaqil ravishda qabul qilishga,
tizimli fikrlashni q
o‘
llashga va turli nuqtai nazarlardan yondashishga yordam beradi.
Shuningdek, yechimlar yaratish jarayonida
o‘
quvchilar guruhda ishlashni
o‘
rganadilar. Ular birgalikda
g‘
oyalar ishlab chiqish va turli fikrlarni uy
g‘
unlashtirish
orqali eng yaxshi yechimga erishishadi. Bu guruh ishlari
o‘
quvchilarning kommunikativ
k
o‘
nikmalarini, hamkorlikda ishlashni, va boshqalar bilan fikr almashishni rivojlantiradi.
Ular, shuningdek, jamoaviy qarorlar qabul qilishda ishtirok etish orqali
o‘
z fikrlarini
boshqalarga etkazish va boshqalar fikriga hurmat bilan qarashni
o‘
rganadilar.
Dizayn-fikrlash jarayonining bu bosqichi
o‘
quvchilarning til
o‘
qitishidagi ijodiy
yondashuvini kuchaytiradi. Ularning tilni faqat amaliy maqsadlarda emas, balki ijodiy va
inqilobiy maqsadlarda ishlatish qobiliyatini rivojlantiradi. Bu esa
o‘
z navbatida,
o‘
quvchilarga real hayotdagi muammolarni hal qilishda samarali va ijodiy
yondashuvlarni q
o‘
llashni
o‘
rgatadi.
3. Prototip yaratish:
Dizayn-fikrlash jarayonining keyingi bosqichi prototip
yaratishdir. Bu bosqichda
o‘
quvchilar yaratgan
g‘
oyalar va yechimlarni real dunyoda
sinab k
o‘
rish uchun prototiplar ishlab chiqadilar. Prototip yaratish jarayoni
o‘
quvchilarga
o‘
zlarining ijodiy fikrlarini amaliyotga tatbiq qilish, ularni konkret shaklda k
o‘
rish va
sinovdan
o‘
tkazish imkoniyatini beradi. Til
o‘
qitishda prototip yaratish,
o‘
quvchilarning
tilni amaliyotda q
o‘
llash k
o‘
nikmalarini rivojlantirishga yordam beradi, chunki ular
o‘
z
fikrlarini aniq va t
o‘g‘
ri ifodalashni, nutqni aniq tashkil etishni
o‘
rganadilar.
Prototiplar,
o‘
quvchilarga nafaqat
o‘
z
g‘
oyalarini sinab k
o‘
rish imkoniyatini
yaratadi, balki ularning fikrlash va kommunikatsiya k
o‘
nikmalarini kuchaytiradi.
O‘
quvchilar turli xil shakllarda prototiplar yaratishlari mumkin: ular biror muammo yoki
vaziyatni tasvirlovchi biror yozma material, vizual taqdimot, audio yoki video rolik, yoki
interaktiv mashq yaratishi mumkin. Bu jarayon,
o‘
quvchilarga
o‘
z
g‘
oyalarini amalda
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
364
sinab k
o‘
rish va natijalarini tahlil qilish imkonini beradi. Yaratilgan prototiplarning
muvaffaqiyatini baholash jarayoni
o‘
quvchilarga
o‘
z fikrlarini mustahkamlashga,
amaliyotda qanday ishlashini k
o‘
rib chiqishga va kerakli
o‘
zgartirishlar kiritishga yordam
beradi.
Prototip yaratish bosqichida
o‘
quvchilar, birinchi navbatda,
o‘
z
g‘
oyalarini aniq va
izchil ravishda ifodalashga harakat qilishadi. Bu, ayniqsa til
o‘
qitish jarayonida,
o‘
quvchilarning tildan foydalanish k
o‘
nikmalarini mustahkamlashga yordam beradi.
O‘
quvchilar
o‘
z fikrlarini tushunarli va ravon tarzda ifodalashni
o‘
rganadilar, bu esa tilni
aniq va samarali ishlatishga olib keladi. Shuningdek, prototip yaratishda
o‘
quvchilar nutq
va yozma ravishda turli xil uslublar va shakllardan foydalanishga majbur b
o‘
ladilar,
bu esa tilning boyligi va fleksibilitasini oshiradi.
Prototip yaratish jarayoni
o‘
quvchilarning ijodiy fikrlashini va muammolarni hal
qilishga b
o‘
lgan yondashuvlarini rivojlantiradi. Masalan, biror muammo yoki vaziyatga
asoslanib,
o‘
quvchilar
o‘
z
g‘
oyalarini ishlab chiqish bilan birga, uni amaliyotga tatbiq
qilish uchun qanday vositalardan foydalanish kerakligini belgilaydilar. Bu
o‘
z navbatida,
o‘
quvchilarni innovatsion yondashuvlarga, yangi texnologiyalarga va turli xil kreativ
metodlarga
o‘
rgatadi. Shu bilan birga, prototip yaratishda
o‘
quvchilar k
o‘
pincha guruhda
ishlashadi, bu esa ularga jamoaviy ish k
o‘
nikmalarini, hamkorlikda ishlashni va fikr
almashishni
o‘
rgatadi.
Bundan tashqari, prototip yaratish jarayonida
o‘
quvchilar
o‘
zlarining
kommunikatsiya va prezentatsiya k
o‘
nikmalarini ham rivojlantiradilar. Yaratgan
prototiplarini boshqalar bilan baham k
o‘
rish, uning maqsadini va ishlash prinsipini
tushuntirish uchun
o‘
quvchilar
o‘
z fikrlarini aniq va ravon tarzda ifodalashlari kerak
b
o‘
ladi. Bu jarayon
o‘
quvchilarning tilni erkin va samarali ishlatish qobiliyatini
kuchaytiradi, chunki ular
o‘
zlarini tushunarli tarzda ifodalash, savollarni javob berish va
konstruktiv munozaralar
o‘
tkazish k
o‘
nikmalarini
o‘
rganadilar.
Bundan tashqari, prototip yaratish jarayonida
o‘
quvchilar
o‘
z
g‘
oyalarini sinovdan
o‘
tkazish va ular bilan ishlashda
o‘
zlarining tanqidiy fikrlash k
o‘
nikmalarini ham
rivojlantiradilar. Ular yaratgan prototiplarni tahlil qilib, qanday qilib yaxshilanishi va
mukammallashishi mumkinligini aniqlaydilar. Bu esa
o‘
quvchilarga
o‘
zlarini doimiy
ravishda rivojlantirishga va
o‘
zgarishlarga ochiq b
o‘
lishga
o‘
rgatadi.
Shu bilan birga, prototip yaratish jarayoni
o‘
quvchilarning
o‘
z fikrlarini va
g‘
oyalarini amalda tatbiq etishda
o‘
zlarini sinash imkoniyatini yaratadi. Bu esa ularning
o‘
zlariga b
o‘
lgan ishonchini oshiradi va yanada samarali ishlashga ilhom beradi.
O‘
quvchilar, prototiplar orqali, tilni faqat nazariy jihatdan emas, balki amaliyotda qanday
ishlatishni
o‘
rganadilar. Bu, natijada,
o‘
quvchilarning til
o‘
qitishidagi
o‘
zgaruvchan va
innovatsion yondashuvlarni ishlab chiqish qobiliyatini rivojlantiradi.
4. Teskari aloqa olish va takomillashtirish:
Dizayn-fikrlash jarayonining oxirgi
bosqichi teskari aloqa olish va takomillashtirishdir. Bu bosqichda,
o‘
quvchilar yaratgan
prototiplar va yechimlar sinovdan
o‘
tkazilgach, ular
o‘
z ishlarini boshqalar bilan baham
k
o‘
rishadi va ular tomonidan berilgan teskari aloqa asosida takomillashtirishga harakat
qilishadi. Teskari aloqa olish jarayoni
o‘
quvchilarga
o‘
z ishlarini yanada yaxshilash,
xatolarni aniqlash va yanada samarali yechimlar ishlab chiqish imkoniyatini yaratadi.
Bu jarayon, ayniqsa, til
o‘
qitishning samaradorligini oshiradi, chunki
o‘
quvchilar
o‘
z
ishlariga tanqidiy yondashishni
o‘
rganadilar va yangi nuqtai nazarlarni eshitishadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
365
Teskari aloqa olish jarayoni
o‘
quvchilarga tinglash va fikrlarni tahlil qilish
k
o‘
nikmalarini rivojlantiradi. Ular boshqa odamlarning fikrlarini tinglash, bu fikrlarga
hurmat bilan yondashish va
o‘
z ishlarini qanday yaxshilash haqida
o‘
ylashni
o‘
rganadilar.
Teskari aloqa olish jarayonida
o‘
quvchilar k
o‘
pincha
o‘
zlarining fikrlarini qayta k
o‘
rib
chiqadilar va ular uchun yangi imkoniyatlar ochiladi. Masalan, biror muammo yoki
vaziyatni yechishda ilgari amalga oshirilgan yondashuvlar t
o‘g‘
ri b
o‘
lishi mumkin, lekin
teskari aloqa asosida
o‘
quvchilar yangi yondashuvlarni sinab k
o‘
rishadi, bu esa ularning
ijodiy fikrlashini rivojlantiradi.
Til
o‘
qitishda, teskari aloqa olish jarayoni
o‘
quvchilarga tilni amaliyotda qanday
ishlatish, muloqotda qanday samarali b
o‘
lishni
o‘
rganish imkoniyatini beradi.
O‘
quvchilar, teskari aloqa olish orqali,
o‘
zlarining nutq va yozma ifodalash uslublarini
yanada mukammallashtiradilar. Ular qanday qilib
o‘
zlarining fikrlarini aniq va tushunarli
tarzda taqdim etish, boshqalarning fikrlarini hurmat bilan eshitish va shu asosda
o‘
z
ishlari ustida ishlashni o
‘
rganadilar. Teskari aloqa jarayonida,
o‘
quvchilar faqatgina
tanqidni emas, balki konstruktiv maslahatlar va yangiliklarni ham qabul qilishadi, bu esa
ularni yanada rivojlantiradi.
Shuningdek, teskari aloqa olish va takomillashtirish jarayoni
o‘
quvchilarga ijobiy
o‘
zgarishlarni amalga oshirish uchun zarur b
o‘
lgan qobiliyatlarni oshirishga yordam
beradi. Bu,
o‘
quvchilarning muammolarni samarali hal qilish,
o‘
zlarining ishlari va
g‘
oyalarini rivojlantirish uchun zarur b
o‘
lgan tahliliy va ijodiy yondashuvlarni
o‘
rganishlariga imkon yaratadi.
O‘
quvchilar teskari aloqa asosida
o‘
zlarining ishlari
haqida k
o‘
proq
o‘
ylashadi va bu jarayon natijasida yanada yuqori sifatli va samarali
ishlarni amalga oshiradilar.
Teskari aloqa olish jarayoni, shuningdek,
o‘
quvchilarning
o‘
zlarini va
o‘
z ishlarini
boshqalarga taqdim etishdagi ishonchlarini oshiradi.
O‘
quvchilar konstruktiv tanqidni
qabul qilish va
o‘
z ishlarida takomillashtirishlar kiritish orqali
o‘
zlarini yanada ishonchli
his qilishadi. Bu, ularning kelajakdagi ishlariga ham ijobiy ta
’
sir k
o‘
rsatadi, chunki ular
o‘
z
ishlariga munosib baho berish, tahlil qilish va mustahkamlash k
o‘
nikmalarini
rivojlantiradilar.
Bundan tashqari, teskari aloqa olish jarayoni,
o‘
quvchilarga
o‘
zaro hamkorlikda
ishlashning ahamiyatini ham
o‘
rgatadi. Ular bir-birlarining ishlariga teskari aloqa berib,
o‘
zlarining ishlarini boshqalar bilan muhokama qilish orqali yangi fikrlarni olishadi. Bu
jarayon,
o‘
quvchilarga guruh ichidagi kommunikatsiya k
o‘
nikmalarini oshirish va
jamoadagi boshqa a
’
zolar bilan samarali ishlashni
o‘
rganishga yordam beradi.
Shuningdek,
o‘
quvchilar
o‘
z ishlarini takomillashtirish uchun teskari aloqa olishda
faqatgina
o‘
qituvchidan emas, balki tengdoshlaridan ham maslahatlar olishadi.
Boshqalarning nuqtai nazari
o‘
quvchilarga yangicha yondashuvlarni
o‘
rganishga,
o‘
z
ishlarini yanada t
o‘
liqroq tahlil qilishga va yangi imkoniyatlar izlashga yordam beradi. Bu
jarayon,
o‘
quvchilarning jamiyatda faol va konstruktiv a
’
zo b
o‘
lishlariga yordam beruvchi
muhim bir qadamdir.
Shu bilan birga, teskari aloqa olish va takomillashtirish jarayoni
o‘
quvchilarga
o‘
z
xatolaridan
o‘
rganish, ularni tahlil qilish va bu xatolarni kelajakda oldini olish uchun
qanday tuzatishlar kiritish zarurligini anglash imkonini beradi. Bu,
o‘
quvchilarga
o‘
z
o‘
qish jarayonini samarali boshqarish va mustahkamlashga yordam beradi, shuningdek,
ularning
o‘
z
o‘
rganish uslublarini yanada yaxshilashga yordam beradi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
366
Dizayn-fikrlash metodining til
o‘
qitishdagi ahamiyati.
Dizayn-fikrlash
metodining til
o‘
qitishdagi ahamiyati juda katta. Bu metod
o‘
quvchilarga tilni nafaqat
o‘
qish va yozish, balki uni ijodiy va amaliy tarzda ishlatishni
o‘
rgatadi.
O‘
quvchilar
dizayn-fikrlash jarayonida
o‘
z fikrlarini turli usullar bilan ifodalash, guruhda ishlash, va
boshqa madaniyatlar bilan aloqada b
o‘
lish k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar.
1.
O‘
quvchilarda komunikatsiya k
o‘
nikmalarini rivojlantirish:
Dizayn-fikrlash
jarayonida
o‘
quvchilar guruhlarda ishlash orqali kommunikatsiya va muloqot
k
o‘
nikmalarini rivojlantiradilar. Bu til
o‘
qitishda
o‘
quvchilarning
o‘
z fikrlarini aniq va
samarali ifodalashga yordam beradi.
2.
Madaniy farqlarni tushunish:
Dizayn-fikrlash metodida empatiya va boshqa
madaniyatlarni tushunish katta ahamiyatga ega. Til
o‘
qitishda bu,
o‘
quvchilarga boshqa
millatlarning tillari, madaniyatlari va qadriyatlari haqida k
o‘
proq ma
’
lumot olish
imkoniyatini beradi.
XULOSA
Dizayn-fikrlash metodi til
o‘
qitishda nafaqat
o‘
quvchilarning til k
o‘
nikmalarini
rivojlantirish, balki ularni ijodiy fikrlash, muammolarni hal qilish va guruhlarda ishlashga
o‘
rgatish imkonini beradi. Bu metod orqali
o‘
quvchilar nafaqat nazariy bilimlar, balki
amaliy k
o‘
nikmalarni ham egallaydilar.
O‘
qituvchilar dizayn-fikrlash metodini samarali
q
o‘
llash uchun malaka oshirishlari zarur, shuningdek, ta
’
lim tizimida vaqt, dastur va
baholash tizimi kabi cheklovlarga qarshi kurashish lozim. Biroq, dizayn-fikrlash
metodining afzalliklari uning ta
’
lim jarayonini tubdan
o‘
zgartirishdagi katta potentsialini
k
o‘
rsatadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR
RO‘YXATI
:
1.
Brown, T. (2009).
Change by Design: How Design Thinking Creates New
Alternatives for Business and Society
. Harper Business.
2.
Cross, N. (2011).
Design Thinking: Understanding How Designers Think and Work
.
Berg Publishers.
3.
Dorst, K., Kiki, T., & Hummels, C. (2015).
Design Thinking: A Methodology for
Innovations
. Springer.
4.
Dweck, C. (2006).
Mindset: The New Psychology of Success
. Random House.
5.
Johansson-
Sköldberg, U., et al. (2013).
Design Thinking: Past, Present and Possible
Futures
. Creativity and Innovation Management, 22(2), 121-146.
6.
Kimbell, L. (2011). Rethinking design thinking: Part I.
Design and Culture
, 3(3),
285-306.
7.
Liedtka, J. M. (2015).
Design Thinking for the Greater Good: Innovation in the
Social Sector
. Columbia University Press.
8.
Plattner, H., Meinel, C., & Leifer, L. (2015).
Design Thinking: Understand
–
Improve
–
Apply
. Springer Vieweg.
9.
Razzouk, R., & Shute, V. (2012). What is design thinking and why is it important?
Review of Educational Research
, 82(3), 330-348.
10.
Seidel, S., et al. (2011). The role of design thinking in learning and innovation.
Journal of Educational Technology & Society
, 14(2), 80-90.
11.
Senge, P. (2006).
The Fifth Discipline: The Art & Practice of the Learning
Organization
. Doubleday.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika
–
Зарубежная лингвистика
и лингводидактика
–
Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue
–
2 (2025) / ISSN 2181-3701
367
12.
Toshmukhammedova G.Z. (2024). Ingliz tilini
o‘
qitishda dizayn-fikrlash
metodining
o‘
rni. Perspectives of Philology and Practical Possibilities of teaching Foreign
Languages
–
International Conference, 443-445
13.
Zayniddinovna T.G., Khasanovna M.N. Game technologies in teaching. Galaxy
International Interdisciplinary Research Journal, 11(6), 384-386
14.
Anorqulov, S. (2020). TOPONYMS AS AN OBJECT OF LINGUISTIC RESEARCH.
Philology Matters, 2020(1), 129-136.
15.
Zaripova, S. (2025, January). CLASSROOM MANAGEMENT AND TEACHER
’
S
APPROACH. In INTERNATIONAL CONFERENCE ON INTERDISCIPLINARY SCIENCE (Vol.
2, No. 1, pp. 34-38).
