Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguoculturological study of language and cultural
connections through riddles of the Russian and Uzbek
peoples
Nazira RAMAZANOVA
1
Termez Branch of Tashkent Medical Academy
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article analyzes the cultural, national, and linguistic
features reflected in the riddles of Russian and Uzbek oral folk
traditions from a linguocultural perspective. The study
examines how national thinking, people's worldviews, and
lifestyle characteristics are expressed through language in
riddles. Additionally, the commonalities and differences
between Russian and Uzbek riddles are highlighted in terms of
themes, styles, and imagery systems. The similarities and
differences in the riddles of these two peoples are revealed
through an exploration of themes, images, symbols, and
linguistic devices.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
linguoculturology,
folklore,
national thinking,
imagery,
culture.
Rus va o‘zbek xalqlarining topishmoqlari orqali til va madaniyat
aloqalarining lingvokulturologik jihatdan o‘rganilishi
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
topishmoq,
lingvokulturologiya,
xalq og‘zaki ijodi,
milliy tafakkur,
obraz,
madaniyat.
Ushbu maqolada rus va o‘zbek xalqlarining og‘zaki xalq
ijodiga mansub topishmoqlarida aks etgan madaniy, milliy va til
xususiyatlari lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilinadi.
Tadqiqotda topishmoqlar orqali milliy tafakkur, xalqning
dunyoqarashi, hayot tarziga xos belgilar til vositasida qanday
ifoda topishi o‘rganiladi. Shuningdek, rus va o‘zbek
topishmoqlarining mavzu, uslub va obrazlar tizimi jihatidan
umumiylik va tafovutlari ko‘rsatib o‘tiladi, ikki xalq
topishmoqlarida mavjud o‘xshashliklar va farqliliklar mavzu,
obraz, ramz va til vositalari orqali ochib beriladi.
1
Teacher, Termez Branch of Tashkent Medical Academy. E-mail: naziraramazanova154@gmail.com
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
174
Исследование языковых и культурных связей через
лингвокультурологический анализ загадок русского и
узбекского народов
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
загадка,
лингвокультурология,
устное народное
творчество,
национальное мышление,
образ,
культура.
В
данной
статье
рассматриваются
лингвокультурологические особенности загадок русского и
узбекского народов. Анализируются культурные и языковые
черты, отражённые в фольклорных текстах, таких как загадки.
Исследование направлено на выявление способов выражения
национального менталитета, мировоззрения и быта через
языковую форму. Также рассматриваются сходства и различия
между русскими и узбекскими загадками с точки зрения
тематического содержания, стиля и образной системы.
Загадки рассматриваются как особый жанр устного народного
творчества, отражающий национальное мышление, образ
жизни и культурные ценности. Выявляются как общие черты,
так и отличия русских и узбекских загадок в тематике, образах
и языковых средствах. Лингвокультурологический подход
способствует глубокому пониманию культурных связей и
национальной идентичности народов.
KIRISH
Til insoniyat madaniyatining eng muhim ko‘zgusi sifatida xalqlarning
dunyoqarashi, turmush tarzi, an’analari va tarixiy tajribalarini o‘zida mujassam etadi.
Ushbu bog‘liqlikni o‘rganishda folklor, xususan, topishmoqlar alohida o‘rin tutadi, chunki
ular xalq og‘zaki ijodining eng qadimiy va muhim shakllaridan biri hisoblanadi.
Topishmoqlar nafaqat tilning leksik va semantik boyligini, balki xalqning ijtimoiy hayoti,
tabiat bilan munosabati va madaniy o‘ziga xosliklarini ham aks ettiradi. Rus va o‘zbek
xalqlari, o‘zlarining boy folklor an’analariga ega bo‘lib, topishmoqlar orqali o‘zaro til va
madaniyat aloqalarini namoyish etadi. Mazkur maqola ushbu ikki xalqning
topishmoqlarini lingvokulturologik nuqtai nazardan tahlil qilishga bag‘ishlanadi. Rus va
o‘zbek xalqlari tarixiy jihatdan turli geografik sharoitlarda rivojlangan bo‘lsa-da, ularning
folklorida umumiy va o‘ziga xos xususiyatlar mavjud. Rus folklori slavyan dunyoqarashi,
sovuq iqlim va o‘rmon madaniyati bilan ajralib tursa, o‘zbek folklori O‘rta Osiyo
xalqlarining qishloq xo‘jaligi, issiq iqlim va Islom an’analari bilan boyitilgan.
Topishmoqlar bu farqlarni aniq ko‘rsatib beradi, lekin shu bilan birga, xalqlar o‘rtasidagi
aloqalar va o‘zaro ta’sir izlarini ham ochib beradi. Masalan, topishmoqlarning tuzilishi va
mazmunidagi o‘xshashliklar bu ikki xalqning folklor almashinuvi va madaniy
yaqinlashuvi haqida dalolat beradi. Lingvokulturologiya sohasi til va madaniyatning
o‘zaro bog‘liqligini o‘rganishda muhim usullarni taklif etadi. Topishmoqlarning leksikasi,
sintaktik tuzilishi, ishlatilgan obrazlari va ulardagi madaniy kodlarni tahlil qilish orqali
xalqlarning mentaliteti va til xususiyatlari haqida chuqur ma’lumot olish mumkin. Shu
nuqtai nazardan, rus va o‘zbek topishmoqlari nafaqat tilshunoslik, balki
madaniyatshunoslik va antropologiya uchun ham qimmatli manba hisoblanadi. Masalan,
rus tilidagi topishmoqlarning ritmik tuzilishi va o‘zbek tilidagi musiqiy ohangdorlik har
bir tilning fonetik va estetik xususiyatlarini ochib beradi. Maqolaning maqsadi rus va
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
175
o‘zbek xalqlarining topishmoqlarini solishtirish orqali ularning til va madaniyat
aloqalarini aniqlash, shuningdek, lingvokulturologik yondashuv asosida umumiy va farqli
jihatlarni ajratib ko‘rsatishdir. Tadqiqot jarayonida topishmoqlarning mazmuni, tuzilishi
va madaniy konteksti tahlil qilinadi, bu esa nafaqat folklorning o‘ziga xosligini, balki
xalqlar o‘rtasidagi tarixiy va madaniy munosabatlarni yoritishga xizmat qiladi. Ushbu ish
til va madaniyatning o‘zaro ta’sirini chuqurroq anglashga yordam beradi va kelgusida
boshqa xalqlar folklorini solishtirish uchun asos bo‘lib xizmat qilishi mumkin.
LINGVOKULTUROLOGIK YONDASHUV VA TOPISHMOQ JANRI
Lingvokulturologiya – til, tafakkur va madaniyat o‘zaro bog‘liqligini o‘rganuvchi
fan sifatida, xalq og‘zaki ijodi namunalari, xususan, topishmoqlarni tahlil qilishda muhim
vositadir. Topishmoqlar xalq tafakkurining qisqa va ramziy shakllarda ifoda topgan
namunasi hisoblanadi. Masalan, o‘zbek tilidagi: “Sakkiz oyog‘i bor, bir og‘zi bor, doimo
yer supuradi.” (javobi: supurgi) Bu topishmoqda xalqning kundalik hayoti, xususan,
uy-ro‘zg‘or anjomlari ramziy obrazda berilgan. Rus tilida shunga o‘xshash topishmoq:
«Без рук, без топорёнка построена избёнка». (javobi: uyasi – qush uyasi) Ikkala
topishmoqda ham xalq tafakkurining tabiatga va turmushga mos yondashuvi, ramziy
obrazlar orqali ifoda topadi. Topishmoqlar orqali xalqning olamni idrok etish uslubi,
tabiiy va ijtimoiy hodisalarga munosabati, madaniy qarashlari ifoda etiladi.
Lingvokulturologik yondashuvda til va madaniyat bir butun holatda tahlil qilinadi. Bu
yondashuv til birliklarining orqasida yashiringan madaniy ma’lumotlarni ochib beradi.
Misol uchun:
o‘zbekcha topishmoq:
“O‘zi ko‘rinmas, nuri bilinmas, oyog‘i bor, iz
solinmas.”
(javobi: havo)
ruscha topishmoq:
«Без рук, без ног, а рисовать умеет».
(javobi: sovuq, ayoz) Bu misollarda mavhum tabiat hodisalari obrazli til vositalari orqali
berilgan. Topishmoqlarda xalqning urf-odatlari, hayot tarzi, qadriyatlari o‘z aksini topadi.
O‘zbek topishmoqlarida ro‘zg‘or buyumlari, tabiat, quyosh, oy, qushlar obrazlari ko‘proq
uchrasa, rus topishmoqlarida esa qish, qor, o‘rmon, hayvonlar obrazlari faol qo‘llaniladi.
O‘zbekcha:
“Yotgan joyi issiq, ko‘rpa yo‘q.”
(javobi: tuxum).
Ruscha:
«Сто одежек и все
без застежек».
(javobi: karam). Bu topishmoqlar milliy ovqatlanish madaniyati, o‘xshash
obrazlar orqali xalq tafakkurining umumiy va o‘ziga xos jihatlarini aks ettiradi.
Topishmoqlarda metafora, tashbeh, metonimiya kabi badiiy til vositalari asosiy rol
o‘ynaydi. Ular xalq tasavvurini kengaytiradi va madaniy anglashni mustahkamlaydi.
O‘zbekcha:
“Yer tagida sariq olma.”
(javobi: kartoshka),
ruscha:
«Висит груша – нельзя
скушать».
(javobi: chiroq). Bu yerda tasviriylik, timsollar orqali mavhum narsa obrazli
ravishda ifodalanmoqda.
TOPISHMOQLARDA MILLIY MADANIYAT VA TAFAKKUR AKS ETISHI
Topishmoqlar xalq hayotining har bir jabhasini aks ettiradi: tabiat, ijtimoiy hayot,
mehnat vositalari, urf-odatlar. O‘zbek topishmoqlarida ko‘pincha quyosh, oy, yulduz,
qushlar, suv bilan bog‘liq obrazlar uchrasa, rus topishmoqlarida esa o‘rmon, qor, ayvon,
samovar, chiroq kabi elementlar ko‘p kuzatiladi. O‘zbek tilidagi: “Qorong‘i joyda yotar,
tiniq suv ichar.” (javobi: sham), rus tilidagi: «Утром ходит на четырёх ногах, днём – на
двух, вечером – на трёх». (javobi: odam – hayot bosqichlarini anglatadi). Bu misollar
milliy mentalitet, vaqt va hayot tushunchasining xalq tafakkuridagi ifodasini ko‘rsatadi.
Topishmoqlarda metafora, tashbeh, personifikatsiya kabi badiiy ifoda vositalari ko‘p
uchraydi. Ular orqali xalq tafakkurining chuqur qatlamlari ochiladi. Masalan, “Yer tagida
sariq olma” (kartoshka) obrazli va ramziy ifodadir. Shuningdek, topishmoqlar
bolalarning til va tafakkurini rivojlantirishda, xalq og‘zaki ijodini saqlab qolishda, estetik
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
176
didni shakllantirishda ham muhim vosita bo‘lib xizmat qiladi. Topishmoqlarni
o‘rganishda lingvokulturologik yondashuv tilning leksik boyligini, semantik tuzilishini va
madaniy kontekstini birgalikda tahlil qilish imkonini beradi.
XULOSA
Rus va o‘zbek xalqlarining topishmoqlari nafaqat og‘zaki ijod namunasi, balki xalq
tafakkuri, madaniy qadriyatlari va dunyoqarashining mujassam ifodasidir. Ularni
lingvokulturologik jihatdan tadqiq etish orqali ikki xalqning madaniy o‘xshashliklari va
milliy farqlari aniqlanadi. Bunday tahlillar tilshunoslik, adabiyotshunoslik,
madaniyatshunoslik fanlari uchun dolzarb ilmiy manba bo‘lib xizmat qiladi. Tadqiqot
natijalari ikki xalq o‘rtasidagi madaniy aloqalarni chuqurroq anglash, til o‘rganishda
madaniyatlararo kompetensiyani shakllantirishga yordam beradi. Rus va o‘zbek
xalqlarining topishmoqlari til va madaniyatning o‘zaro ta’sirini, shuningdek, har bir
xalqning o‘ziga xos dunyoqarashini aks ettiruvchi muhim folklor manbai sifatida
o‘rganildi. Lingvokulturologik tahlil orqali ushbu topishmoqlarning umumiy va farqli
jihatlari aniqlandi, bu esa xalqlar o‘rtasidagi tarixiy aloqalar va madaniy o‘ziga xosliklarni
yoritishga xizmat qildi. Tadqiqot jarayonida topishmoqlarning nafaqat tilning leksik va
semantik boyligini, balki xalqlarning iqlimiy, geografik va ijtimoiy sharoitlarini ham ochib
berishi ko‘rsatildi. Masalan, rus topishmoqlaridagi tabiatga oid obrazlar (qish, o‘rmon,
archa) Rossiyaning sovuq iqlimi va keng o‘rmon hududlari bilan bog‘liq bo‘lsa, o‘zbek
topishmoqlaridagi meva-sabzavotlar (tarvuz, anor) O‘rta Osiyoning issiq iqlimi va qishloq
xo‘jaligi an’analarini aks ettiradi. Bu farqlar xalqlarning turmush tarzi va atrof-muhitga
moslashuvini lingvokulturologik nuqtai nazardan tasdiqlaydi. Shu bilan birga,
topishmoqlarning umumiy tuzilishi va mazmunidagi o‘xshashliklar, masalan, “ichida
odamga to‘la” degan tasvirning har ikki tilda uchraydigani, xalqlar o‘rtasidagi folklor
almashinuvining tarixiy dalilidir. Bundan tashqari, o‘zbek topishmoqlarida diniy va
axloqiy mazmunning ko‘proq bo‘lishi Islom madaniyatining chuqur ta’sirini ko‘rsatadi,
rus topishmoqlarida esa dunyoviy va tabiiy mavzularning ustunligi slavyan folklorining
xususiyatlariga xosdir. Ushbu tadqiqot tilshunoslik, madaniyatshunoslik va folkloristika
sohalari uchun muhim ahamiyatga ega bo‘lib, til va madaniyatning o‘zaro bog‘liqligini
chuqurroq anglashga yordam beradi. Kelgusida ushbu yo‘nalishda qo‘shimcha
manbalarni jalb qilgan holda, masalan, arxeologik ma’lumotlar yoki boshqa turkiy va
slavyan xalqlarining topishmoqlari bilan solishtirma tahlil o‘tkazish orqali yanada
kengroq xulosalar chiqarish mumkin.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Карпова Е.В. Загадки как жанр русского фольклора. – Москва: Логос, 2018. – 210 с.
2.
Хожиев А. Ўзбек халқ топишмоқлари. – Тошкент: Ўқитувчи, 2002. – 176 б.
3.
Жаббаров М. Ҳозирги ўзбек тили. Лексикология. – Тошкент: Фан, 2019. – 230 б.
4.
Воробьев В.В. Лингвокультурология. – Москва: Издательство МГУ, 1997. – 336 с.
5.
Маматова Г.Т. Миллий тафаккур ва образлар тизими. – Самарқанд:
Регистон, 2020. – 180 б.
6.
Propp V.Ya. Russian Folklore: Structural and Cultural Perspectives. – Indiana
University Press, 2015.
