Дидактические возможности использования принципа кооперации в процессе обучения

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –

Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign

Linguistics and Linguodidactics

Journal home page:

https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics

Didactic possibilities of using the principle of cooperation
in the teaching process

Sherzod SHAROPOV

1

Bukhara State Pedagogical Institute

ARTICLE INFO

ABSTRACT

Article history:

Received January 2025

Received in revised form
10

February 2025

Accepted 25 February 2025
Available online

25 March 2025

Teaching English first begins with teaching oral speech, since

language learning is carried out on the basis of various
structures, patterns of speech. It is also assumed that the

exercises should be based on this, those that require multiple

repetitions of the language material.

2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:

https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3

/S

-pp106-114

This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (

https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru

)

Keywords:

cooperative,

didactic,

collaborative,

intensive,

grice,

method,

linguistics,

exercise,

principle.

O‘qitish jarayonida kooperatsiya tamoyilidan foydalanishning

didaktik imkoniyatlari

ANNOTATSIYA

Kalit so‘zlar:

kooperatsiya,

didaktik,

hamkorlik,

intensiv,

grice,

metod,

tilshunoslik,

mashq,

prinsip.

Ingliz tilini o‘rgatish avval og‘zaki nutqni o‘rgatishdan

boshlanadi, chunki til o‘rganish turli strukturalar, nutq

namunalari asosida amalga oshiriladi. Mashqlar ham shunga

asoslangan holda til materialini ko‘p marta takrorlashni talab
qiluvchi mashqlar bo‘lishi kerakligi taqozo etiladi.

1

PhD, Teacher, Department of English language and literature, Bukhara State Pedagogical Institute.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

107

Дидактические возможности использования принципа

кооперации в процессе обучения

АННОТАЦИЯ

Ключевые слова:

кооперация,

дидактика,
сотрудничество,

интенсивность,

грация,

метод,

лингвистика,

упражнение,

принцип.

Обучение

английскому

языку

начинается

с

формирования навыков устной речи, поскольку усвоение

языка основывается на различных речевых структурах и

паттернах. В связи с этим важно, чтобы упражнения были
ориентированы на многократное повторение языкового

материала, способствуя его закреплению и автоматизации.

Taniqli uslubshunos E.I. Passovning aytishicha, ingliz tilini o‘qitishda amalda

qo‘llanilayotgan kommunikativ va kooperativ yondashish intensiv o‘qitishning bir
ko‘rinishi bo‘lib, intensiv metod bilan o‘qitishning quyidagi ikki xarakterli xususiyatini
ko‘rsatish mumkin:

– qisqa vaqt ichida ma’lum o‘quv materiali asosida xorijiy nutq faoliyatini amalga

oshirish;

– shaxsning barcha psixologik rezervlaridan maksimal darajada foydalanish, ya’ni

talabalarning faolligini oshirish.

Intensiv o‘qitish metodi dastlab XX asrning boshlarida “to‘g‘ri” metod asosida

shakllandi. Tilshunos N.I. Gez aytishicha, “ushbu metod xorijiy intensiv o‘qitishga o‘tishga
qulay imkoniyat, asos yaratib berdi”, chunki bu metodning ba’zi bir prinsipial tomonlari
mavjud.

Hozirgi zamonaviy intensiv metodlarning u yoki bunisiga asos qilib olingan yangi

metod o‘zidan oldin o‘tgan metodning yaxshi tomonlarini saqlab qoladi. So‘ngi yillarda
audiolingvual, audiovizual, gipnopediya, relaksopediya, suggestopediya, ritmopediya kabi
yangi bir yo‘nalishni bildiruvchi so‘zlar tez-tez metodik adabiyotlarda uchraydi, aytish
joizki, olingan metodlardan audiolingual va audiovizual metodlar intensiv o‘qitish
amaliyotida qo‘llana olmaydi, bunga ularning prinsipial tomoni, ya’ni ona tilini ishlatishga
suyanmaslik, til imitasiyasi, ya’ni taqlid qilish orqali o‘rganish, yod olish va ijodiy
mashqlarning yo‘qligi xalaqit beradi. [1,139].

INTENSIV O‘QITISH METODI

Og‘zaki nutqqa bo‘lgan qiziqish

Situatsiyalar tanlash

Dialog ko‘rinishdagi nutq

Talabalarning darsdagi faolligini

oshirish

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

108

Ma’lumki, chet tili mashq va topshiriqlar yordamida o‘rganiladi, shuning uchun

ham an’anaviy ta’limni samarali tashkil etish uchun taklif etilgan texnologiyalarda

mashqlar tizimi yaxshi samara berganligini ko‘rish mumkin. Bunda har bir kishi bilan

alohida alohida ish olib boriladi. Biroq, kooperatsiya tamoyilida esa guruh bilan ishlash

orqali ta’lim sifatiga erishiladi.

Ingliz tilini o‘qitishda mashq va topshiriqlarning o‘rni D. Nunan, J. Uillis, J. Richards

va T. Rodjers, V.A. Buxbinder, A.N. Shukin, I.L. Bim, V.I. Andriyanova, V.A. Brilova,

J.J. Jalolov, M. Djusupov, S. Saidaliyev va E. Lagaylar kabilar tomonidan ilmiy tadqiq

etilgan [2,214].

Gricening hamkorlik prinsipi pragmatikada asosiy tushuncha sifatida qaraladi,

ammo uning asosiy talqini doimo muammoli bo‘lib kelgan. “Kooperativ” so‘zining

ishlatilishi umumiy, leksik va Gricening texnik tushunchalari o‘rtasida bir nechta

chalkashliklar mavjud. “Kooperativ prinsip” termini turli manbalarda falsafadan

tilshunoslikka o‘tgan deya ta’riflanadi [3,225].

“Hamkorlik tamoyili” termini kengroq mushohada qilish uchun Gricening

asarlariga nazar tashlaydigan bo‘lsak, uning qo‘lyozmalaridagi kontekstlardan qanday

ta’riflanganini anglash mumkin. Gricening izlanishlarida hamkorlik tushunchasi muhim

emasdek ko‘rinadi ammo u inson omili markaz bo‘lgan tildagi tizimlilik, ratsionallik

g‘oyalari bilan bog‘liq. Ushbu terminni mulohaza va tahlil qilib bahs yuritishimiz

mumkinki, Gricening texnik termini va xalq -lingvistikasi hamkorligi o‘rtasida o‘zaro

bog‘liqlik bor. Hamkorlik – bu lingvistik adabiyotlarda inson xatti-harakatlarini tavsiflash

uchun tez-tez ishlatiladigan atama. Ba’zan esa kontekst va yozishmalarda Gricening

hamkorlik tamoyili sifatida mustaqil termin sifatida ishlatiladi. Hozirgi kundagi

tadqiqotlarda ikkala atama ham turlicha muhokama va talqin qilinadi. Grice tilga oid

g‘oyalarini rivojlantirayotgan vaqtda, boshqa faylasuflar, masalan, Austin va Searle,

to‘g‘ridan to‘g‘ri emas balki so‘z amallari o‘rtasidagi munosabatlarga e’tibor qaratdilar.

Ular tilning amallarni bajarish uchun qo‘llanilishi mumkinligiga e’tibor qilganlar, buning

yorqin misoli sifatida tilni eshikni ochish yoki derazani yopishga qiyoslaydilar [4,228].

Bu nuqtai nazar, "foydalanish nazariyasi" deb ataladi, Frege va Russell kabi

tilshunoslar tomonidan taqdim qilingan ma'no uchun haqiqiylik qiymatiga va ma'no

uchun maqsadga asoslanadigan g'oyalaridan uzoqroq turadi. Aksincha, bu faylasuflar

tilning amallarni bajarish va maqsadlarni yetkazishda o‘z faol rolini ajratib chiqishdi. Bu

mulohazada gaplardan ko‘ra gaplarning ma’nosiga alohida urg’u beriladi. Diskurs tahlilda

esa tilning lingvistik shakli va og’zaki ma’nosida aniq bir yo‘nalish mavjud emas. Gapning

muayyan ma’nosi nutq aktlari yordamida tinglovchiga yetkaziladi. Gricening fikricha,

so‘zning o‘z ma’nosi va nazarda tutilgan ma’nosi o‘rtasida bir nechta tafovutlar borligini

qayd etadi. Bu kabi yashirin ma’nolarda tinglovchilar so‘zlovchining nimani nazarda

tutayotganliklarini anglashda qiyinchiliklarga duch keladilar. Gricening maqsadi esa

mana shu yashirin tarzdagi gaplarning ma’nosini ochib berish va aniq bayon qilishdir.

A: Is there another pint of milk?

B: I’m going to the supermarket in five minutes.

Yuqoridagi misoldan ko‘rishimiz mumkinki, ingliz tilida yaxshi so‘zlashuvchi

xulosa chiqarishda qiyinchilikka uchramaydi. Bu misoldan anglashimiz mumkinki,

so‘zlovchi sut yo‘qligini ta’kidlaydi ammo sut tez orada supermarketdan sotib olinishini

aytib o‘tadi. Bu misolni Gricening hamkorlik tamoyili asosida tahlil qiladigan bo‘lsak,

odatdagi muloqot tarzi sifatida qabul qilamiz, qachonki biz biror gapni gapirganimizda

yoki eshitganimizda uni haqiqat deb o‘ylaymiz.

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

109

Hamkorlik tamoyiliga ko‘ra so‘zlovchi qisqa, lo‘nda va haqiqatni bayon qilishi

kerak. Bu esa tinglovchining behuda va ortiqcha savollariga o‘rin qoldirmaydi. Grice
mana shu kabi misollarda o‘z maksimlarini qo‘llashni taklif etadi ammo har doim ham
uning hamkorlik printsipi gaplarga mos kelavermaydi. Buning yorqin dalili sifatida
olimlar Kameron va Teylor suhbatlarda Gricening hamkorlik printsipini samarali bo‘ladi
deb o‘ylamaydilar aksincha ular suhbat yanada samaraliroq chiqishi uchun turli xil
maksimlardan foydalanishni afzal ko‘rishadi [5,256]. Ingliz tilshunosi Lindbolm esa o‘z
kuzatuvlaridan kelib chiqib shuni bayon qiladiki, Gricening hamkorlik prinsipi haligacha
to‘liq mushohada qilinmaganligini ta’kidlaydi.

Grice “kooperativ” terminini o‘z asarlarida o‘zaro ta’sir deya sharhlamaydi va

uning lug’atlarda uchraydigan ma’nosini nazarda tutadi. Gricening hamkorlik printsipi
boshqa maqsadda yaratilgan bo‘lsada, ular bizning printsiplarga xizmat qiladi ya’ni
suhbatning samarali bo‘lishi, qisqa va lo‘ndalik kabi maqsadlarni o‘z ichiga oladi.
Hamkorlik printsipi suhbatni chuqurroq tushunish, muloqotni sifatliroq bo‘lishiga xizmat
qiladi. Keltirilgan tahlil va mulozahazalardan xulosa qiladigan bo‘lsak, “hamkorlik
prinsipi” terminining lingvistikada qo‘llanilishining aniq ifodasi yo‘q. Ushbu atamani
ishlatishdan maqsad shuki, so‘zlashuvda noaniq bo‘lgan so‘zlar va og’zaki nutqdagi
tushunmovchiliklardan qochish. Gricening maqsadi suhbatlar o‘rtasidagi mantiqiy
bo‘shliqni to‘ldirishdan iborat.

Ingliz tilini samarali o‘qitish uchun mashqlarni to‘g‘ri tizimlash va munosib ketma-

ketlikda bajarish lozim, bu esa, albatta, ilmiy izlanishlar asosida amalga oshiriladi. Ingliz
olimi D.Nunan ingliz tilini o‘rganish uchun topshiriqlarni ularning maqsadidan kelib
chiqqan holda quyidagi ikki turga bo‘lishni taklif qiladi:

Ko‘pgina manbalarda olimlar topshiriqlarni dizayni va tavsifiga ko‘ra

tasniflashgan. Bunday olimlardan, T. Pika topshiriqlarni quyidagicha tasniflaydilar:

bo‘lishi ham mumkin.

Autentik mashqlar

-

real hayotda tilni

amaliy qo‘llashga

mo‘ljallangan

topshiriqlar

Pedagogik mashqlar

-

o‘quvchilarning bilimini

maqsadli ravishda

takomillashtirishga

mo‘ljallangan

topshiriqlar

Ingliz tilini

o‘rganish uchun

topshiriqlar

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

110

Ingliz tili darslarini an’anaviy o‘qitishda olim J. Uillis talabalarga topshiriqlar berish

orqali ularning salohiyatini oshirish mumkinligi haqida ilmiy mulohaza yuritadi. U

tadqiqotida topshiriqlarni oltita guruhga ajratadi:

1) ro‘yxat (listing);

2) tartibga solish va saralash (ordering and sorting);

3) taqqoslash (comparing);

4) muammolarni hal qilish (problem solving);

5) shaxsiy maʼlumotlarni bo‘lishish (sharing personal information);

6) ijodiy mashqlar (creative tasks).

J. Richards va T.Rodjerslar ham mashqlarni tasnifini beradi:

1) bir tomonlama yoki ikki tomonlama (one way or two way) – topshiriq bir

tomonlama maʼlumot almashishni o‘z ichiga oladimi yoki ikki tomonlama almashishni;

2) konvergent yoki divergent (convergent or divergent) – talabalar umumiy

maqsadga erishadimi yoki bir necha xil maqsadlarga erishadimi;

3) hamkorlik yoki raqobat (collaborative or competative) – talabalar topshiriqni

bajarish uchun hamkorlik qiladimi yoki topshiriqni bajarish davomida bir -biri bilan

raqobatlashadimi;

4) bitta yoki bir nechta natijalar (single or multiple outcomes) – bitta natija

bo‘ladimi yoki har xil natijalarga erishish mumkinmi;

5) aniq yoki mavhum til (concrete or abstract language) – topshiriq aniq tilni yoki

mavhum tildan foydalanishni nazarda tutadimi;

6) oddiy yoki murakkab jarayon (simple or complex processing) – topshiriq

nisbatan oddiy yoki murakkab kognitiv jarayonni talab qiladimi;

7) sodda yoki murakkab til (simple or complex language) – topshiriqning lingvistik

talablari nisbatan sodda yoki murakkabmi;

ING

LIZ

TILINI O

‘RGA

NISH

U

CHUN T

O

P

SHIR

IQ

LA

R

(T

.P

IKA

)

Jigsov mashqlar (Jigsaw tasks)

— talabalar aralashtirilgan maʼlumotning turli

qismlarini birlashtirib, uni yaxlit holga keltirishlari lozim

Qaror qabul qilish mashqlari (decision-making)

— bunday topshiriqni bajarishda

ham muammo hal qilinadi, lekin muammoni hal qilish mashqlaridan farqi

shundaki, talabalar yechim sifatida har xil variantlardan birini tanlashi kerak

bo‘ladi. Yaʼni o‘quvchi/talabaga taklif qilingan yechimlar variantlari beriladi

Fikr almashuvchi mashqlar (Opinion exchange)

— talabalar muhokama

qilinayotgan mavzu bo‘yicha o‘z fikrlarini almashadilar suyanib ish ko‘rish

Maʼlumot tushirib qoldirilgan mashqlar (information gap)

— o‘quvchilarning

birinchi guruhida maʼlumotning bir qismi bor bo‘lsa, ikkinchi guruhda to‘liq

shaklda bo‘ladi. Maʼlumot to‘liq bo‘lishi uchun birinchi guruh aʼzolari tushirib

qoldirilgan bo‘shliqlarni ikkinchi guruhdan maʼlumotlarni so‘rab to‘ldirishlari

lozim

Muammoni hal qilish mashqlari (Problem-solving)

— o‘quvchilarga muammo

beriladi va ular buning yechimini topishlari lozim

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

111

8) voqelikka asoslangan yoki voqelikka asoslanmagan (reality-based or not reality-

based) – topshiriq hayotiy faoliyatni aks ettiradimi yoki pedagogik faoliyatnimi .

A.N. Shukin esa mashqlar tizimini:

1) taklif etishiga ko‘ra;

2) tavsifiy xarakteriga ko‘ra;

3) bajarilish usuliga ko‘ra kabi kategoriyalarga ajratadi.

Olim mashqlar tizimi kategoriyasini aniq va tushunarli bo‘lishi uchun har bir

kategoriyani ham o‘z navbatida quyidagicha guruhlarga ajratadi:

1) taklif etishiga ko‘ra:

a) nazorat,

b) kompleks,

d) reseptiv mashqlar;

2) tavsifiy xarakteriga ko‘ra:

a) dialogik,

b) monologik mashqlar;

3) bajarilish usuliga ko‘ra:

a) og’zaki yoki yozma,

b) sinfda yoki uyda,

d) yakka yoki jamoa bo‘lib bajariladigan mashqlar.

E.A. Lagay ham chet tilini o‘qitishda mashqlarni quyidagicha uch turga ajratib,

foydalanish maqsadga muvofiq deb ta’kidlaydi:

1) reseptiv mashqlar:

a) tayyorlov,

b) analitik,

d) imitativ;

2) reproduktiv mashqlar:

a) sintetik,

b) yarimkonstruktiv;

3) produktiv mashqlar:

a) konstruktiv,

b) transformatsion.

J. Jalolov “Chet til o‘qitish metodikasi” kitobida “Vulf Abramovich Buxbinder esa

informatsion, operatsion va motivatsion mashqlar haqida tadqiqot olib borgan. Sodda

qilib, ularni bilim, ko‘nikma, malaka berish mashqlari, deyish joizdir”, – deb yozadi. Ya’ni

information mashqlar bu bilim beruvchi mashqlar bo‘lsa, operatsion mashqlar talabada

ko‘nikmani shakllantiradi. Motivatsion mashqlar esa o‘z navbatida o‘rganuvchining til

bilish malakasini rivojlantiradi. J.Jalolov metodist olimlar mashqlarni shakllantiruvchi,

rivojlantiruvchi va takomillashtiruvchi mashq turlariga ajratgan bo‘lib, mazmunni

o‘zlashtirishda shakllantiruvchi, o‘rgangan bilimni qo‘llashda rivojlantiruvchi,

produksion jarayonda esa takomillashtiruvchi mashqlar qo‘llanishini taʼkidlab o‘tadi .

M. Djusupov esa mashqlarni:

1) til sistemalarida bilimlarni shakllantirishga doir;

2) til dinamikasida bilimlarni shakllantirishga doir;

3) nutq faoliyatida ko‘nikma va malakalarni shakllantiruvchi mashqlar kabi

guruhlarga ajratadi hamda chet tilini o‘qitishda birinchi va ikkinchi guruh mashqlarini

tayyorlov, uchinchi guruhni esa asosiy mashq sifatida foydalanish mumkin deb

hisoblaydi [6,185].

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

112

Yana bir o‘zbek olimi S. Saidaliyev mashqlarni: tilga oid va tayyorlov mashqlariga

ajratadi. Olimning ta’kidlab o‘tishicha, birinchi guruhga kiruvchi tilga oid mashqlar
talabaga tildan muomala vositasi sifatida foydalanishiga o‘rgatuvchi mashqlar hisoblansa,
tayyorlov mashqlari tilning fonetikasi, grammatikasi, leksikasini hamda nutq
mexanizmlarini shakllantiruvchi mashqlardir.

Olimlar tomonidan mashq va uning turlari ustida olib borilgan ilmiy izlanishlarni

tahlil qilish chog‘ida chet tilini o‘qitishda mashqlarni maʼlum bir sistema asosida tashkil
etish muhimligiga hech bir shubha qolmadi. Topshiriq va mashqlarning tasnifi borasidagi
tadqiqot ishlarini o‘rganib chiqib, biz filologik yo‘nalish talabalariga ingliz tilini o‘qitishda
anʼanaviy (offlayn) ta’limni samarali olib borish uchun quyidagi mashqlar tasnifini ishlab
chiqdik.

Chet tilini, xususan, ingliz tilini o‘qitishda mashqlardan shu ketma-ketlikda, yaʼni

dars boshida motivatsion, undan so‘ng mavzuga doir sinov, keyin esa tanqidiy fikrlash
mashqlaridan foydalanish maqsadga muvofiq.

1) Motivatsion mashq (motivational task) — talabalarni asosiy mashqqa tayyorlab,

dars davomidagi keyingi jarayonlarda talabalarni yuqori qiziqish bilan faol bo‘lishga
undovchi topshiriqlar. Baʼzida talabalar topshiriqlarni bajarishdan zerikishlari mumkin,
bunday vaziyatda mazkur mashqlar talabalarga motivatsiya berib, yana yangidan
topshiriqlarni qiziqish bilan bajarishga undaydi. Motivatsion mashqlar talabalarni ingliz
tilini o‘rganishga qiziqishini oshiradigan mashqlar bo‘lib, mashg‘ulot oxirida talabalar
chet tilini o‘rganishga ishtiyoqlari oshib, qiziqish bilan o‘quv jarayonini davom ettiradilar.
Misol sifatida tajriba-sinov davomida talabalar tomonidan qiziqish bilan bajarilgan
quyidagi motivatsion mashqlarni keltirib o‘tamiz.

Filologik yo‘nalish talabalariga ingliz tilini o‘qitishda anʼanaviy (offlayn) ta’limni

samarali olib borish uchun quyidagi mashqlar tasnifi

Sinov mashqlari

Tanqidiy fikrlash mashqlari

Motivatsion mashq (motivational

task) -

o‘quvchilarni asosiy mashqqa

tayyorlab, dars davomidagi keyingi

jarayonlarda talabalarni yuqori

qiziqish bilan faol bo‘lishga undovchi

topshiriqlar

Ingliz tilini o‘qitishda mashqlar ketma-ketligi

Tanqidiy fikrlashni rivojlantiruvchi

mashqlar

- tanqidiy fikrlash chuqur

o‘rganishni rag‘batlantiradi va

rivojlantirish kerak bo‘lgan asosiy

ko‘nikma hisoblanadi, shuning uchun

mazkur mashqlar o‘quvchilarga bu

ko‘nikmani shakllantirish va

rivojlantirish uchun beriladi.

Sinov mashqlari

-

yangi mavzuni

o‘rganish uchun

bajariladigan

topshiriqlar

Motivatsion mashqlar

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

113

Motivational task This task can be played individually or with two teams. To set up

the task, pass out an index card and a pen for each participant. Ask each person to write
down something interesting they have done. Try to instruct students to write a fact that
most people don't already know – the sillier (or more unbelievable) the better. Collect all
the cards (separate them into two piles if two teams are playing). Shuffle the cards and
then pass them back out. Each person (or team) takes turns reading aloud their card and
then the reader must guess whose fact he or she read. After he or she guesses, the
guessed student simply says "yes" or "no". If the person guesses correctly, the guessed
person can briefly explain what they wrote (if desired). The guessing continues until all
cards are exhausted. Everyone reveals who wrote which card at the end.

2) Sinov mashqlari – yangi mavzuni o‘rganish uchun bajariladigan topshiriqlar.

Sinov mashqlari quyidagi ikki usulda foydalanilishi mumkin:

1) mavzu o‘qituvchi tomonidan tushuntirilmasdan, aksincha talabalarning o‘zlari

anglab yetishlariga undash maqsadida yangi mavzu doirasidagi bir necha mashqlar
talabalarga beriladi. Bu topshiriqlarni bajarib, o‘qituvchidan xatolari haqida fidbek
olgandan so‘ng, talabalar yangi mavzuni o‘zlari tushunib yetadilar.

2) Yoki sinov topshiriqlarini o‘qituvchi yangi mavzuni tushuntirgandan so‘ng,

konsepsiyani amalda qo‘llash va yaxshiroq tushunish uchun berish mumkin.

Ingliz tilini samarali o‘qitishda sinov mashqlarini quyidagi texnologiya orqali

bajarish maqsadga muvofiq. Talabalarning mustaqil ingliz tilini o‘rganishga undash
maqsadida darslikdagi tayyor mashqlar emas, balki ularni moslashtirib foydalanish
lozim. Retseptiv til ko‘nikmalarini rivojlantirish uchun tinglab tushunish va o‘qib
tushunish mashqlarini quyidagicha moslashtirish lozim: talabalar ingliz tilidagi matnni
tinglab yoki o‘qib bo‘lgach, o‘qituvchi tomonidan tayyorlangan yoki darslikda berilgan
savollarga javob berish o‘rniga, talabalar o‘zlari matn yuzasidan savollar, to‘g‘ri/noto‘g‘ri
mashqi uchun matn asosida to‘g‘ri/noto‘g‘ri gaplar tuzadilar. So‘ng talabalar
tengdoshlarining ingliz tilidagi matnni tushunganini tekshirish uchun o‘zlari tuzgan
savollarni so‘rashlari va tengdoshlarining savollariga javob berishlari lozim bo‘ladi.
Albatta, avval tayyor, faqat javobini topadigan mashqlarni bajargan talabalar uchun
bunday mashqlar qiyin va zerikarli tuyulishi tabiiy. Bunday qiyinchilikni bartaraf etish
uchun dars davomida moslashtirilgan mashqlardan birdaniga to‘liq emas, balki har bir
darsda birma-bir foydalanish maqsadga muvofiq. Shunda talabalar moslashtirilgan sinov
mashqlarini qiyinchiliksiz bajara oladi. Bunday mashqlarni bajarish orqali filologik
yo‘nalish talabalari nafaqat ingliz tilini o‘rganadilar, balki bo‘lajak o‘qituvchi sifatida
o‘zlari mashqlarni til o‘rganuvchilarga moslab o‘zgartirishlar kiritish kabi kasb
mahoratini ham rivojlantiradilar. Sinov mashqlariga misol sifatida quyidagilarni
keltiramiz: An’anaviy foydalanilayotgan tinglab tushunish mashqi: Moslashtirilgan
tinglab tushunish mashqi: Listen to a song “9 to 5”. Make 5 comprehension questions
based on the song. Ask and answer created comprehension questions in pairs to check
that your partner understood the song. An’anaviy foydalanilayotgan o‘qish mashqi:

Produktiv til ko‘nikmalari uchun taklif qilingan texnologiyada gapirish va yozishni,

shu bilan birga bo‘lajak ingliz tili o‘qituvchilarining muhim kasb mahoratlaridan biri
baholash ko‘nikmasini rivojlantirish uchun sinov mashqlari quyidagicha moslashtiriladi:
talabalarga gapirish/yozishlari uchun mavzu, mashqni bajarishlari uchun yo‘riqnoma va
baholash mezoni beriladi. Mashqlar yakka tartibda yoki kichik guruhlarda bajarilishi
mumkin. Talabalar berilgan mavzu va baholash mezoni asosida topshiriqni bajargandan

Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика

и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics

Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701

114

so‘ng, partadoshlari yoki boshqa guruh vakillari bilan bajargan mashqlarini almashadilar.
Yaʼni yozish ko‘nikmasini rivojlantirish mashqlarida yozgan insho yoki xatni almashsalar,
gapirish mashqlarida bir-birlariga nutq so‘zlaydilar. Talabalar bir-birlarini berilgan
baholash mezoni asosida tekshirib, fidbek beradi. Tengdoshlarining fikr-mulohazalarini
inobatga olgan holda talabalar yozma ishlarini qayta yozib, keyin o‘qituvchiga tekshirish
uchun topshiradi. Gapirish mashqlarida esa tengdoshining fikr-mulohazasini inobatga
olib, xatolarni tuzatib, o‘qituvchiga yaxshiroq nutq so‘zlash imkoniga ega bo‘ladi. Bu,
albatta, talabaning xatolari kamayishiga, bir-biridan o‘rganib bilimlari oshishiga va o‘z
navbatida yuqoriroq baho olishiga hamda eng muhimi ingliz tilini mustaqil ravishda
o‘rganishiga olib keladi.

FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:

1.

Raximova N. N. Xorijiy tilni o‘qitishning zamonaviy usullari “ZAMONAVIY FAN

VA TALIM-TARBIYA: MUAMMO, YECHIM, NATIJA” ilmiy-amaliy onlayn konferensiya
materiallari Buxoro. 2020. № 1. B.139-141

2.

Sharofov Sh.Sh. Kooperatsiya asosida til o‘rganish xususiyatlari // “Pedagogik

mahorat” 9-son 2023 yil. 213-216 betlar

3.

Grice, H. Paul. Utterer’s meaning, sentence meaning and word meaning.

Foundations of Language 4, 1989. P. 225–242.

4.

Austin, John L., 1992. How to Do Things With Words. Clarendon Press, Oxford,

228-301

5.

Джураев Р. Х., Зуфарова О. И. Индикаторы качества образования

//Образование через всю жизнь: непрерывное образование в интересах
устойчивого развития. – 2014. – Т. 12. – №. 1. – С. 224-227.

6.

Джусупов М. Билингвальное образование: подходы, методы (неродной

язык в тюркоязычной аудитории) // От билингвизма в транслингвизму: про и
контра. Материалы III международной научно-практической конференции. РУДН.
— М., 2017. — C. 185–190.

7.

Sharopov Sh.Sh. Kooperatsiya asosida til o‘rganish xususiyatlari. Pedagogik

mahorat.Buxoro, 9-son 2023 yil. 213-216 b.

8.

Sharopov Sh.Sh. Commitments of the gricean maxims in the grasping of

importance: a survey. Herald pedagogiki. Nauka I Praktika.Warszawa, 2024-yil.4-10b.