Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
The impact of social networks on global education:
positive and negative aspects
Feruz RUSTAMOV
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
Technological progress, particularly the rapid development
of the Internet and mobile technologies, is leading to the
establishment of a digital environment in the social, economic,
cultural, and technical spheres of society. This, in turn,
highlights the significance of social networks and the
information transmitted through them in the context of
activities organized in these areas. In the current conditions,
special attention is being paid to studying the place, role, and
impact of social networks on the development of priority areas
of society, including the education system. Although the issue of
social networks' impact on human interactions, particularly in
the educational environment, has been widely studied
internationally, Uzbekistan is still accumulating initial
experiences in this regard. The globalization of education
naturally requires a comprehensive study of the influence of
social networks on the field. The article analyzes both the
positive and negative aspects of social networks' impact on
global education.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
network,
social network,
education,
global education,
influence,
the impact of social
networks on global
education
Ижтимоий тармоқларнинг глобал таълимга таъсири:
ижобий ва салбий жиҳатлари
АННОТАЦИЯ
Калит сўзлар:
тармоқ,
ижтимоий тармоқ,
таълим,
глобал таълим,
таъсир,
Технологик тараққиёт, хусусан, Интернет ва мобил
технологияларининг шиддатли ривожланиши жамият
ҳаётини ижтимоий, иқтисодий, маданий ва техник
йўналишларда рақамли муҳит қарор топишига олиб
келмоқда. Бу эса ўз навбатида кўрсатилган йўналишларда
1
Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
210
ижтимоий тармоқларнинг
глобал таълимга таъсири.
ташкил
қилинаётган
фаолият
фонида
ижтимоий
тармоқлар
ва
улар
томонидан
узатилаётган
ахборотларнинг ҳам аҳамиятли эканидан далолат беради.
Мавжуд шароитда ижтимоий тармоқларнинг жамият
ҳаётида устувор ўрин тутган соҳалар, жумладан, таълим
тизими ривожидаги ўрни, роли ва таъсирини ўрганишга
алоҳида
эътибор
қаратилмоқда.
Гарчи
ижтимоий
тармоқларнинг кишилик муносабатлари борлиғига,
хусусан, таълим муҳитига таъсири муаммоси халқаро
миқёсда кенг ўрганилган бўлсада, Ўзбекистонда бу борада
дастлабки
тажрибалар
тўпланмоқда.
Таълимнинг
глобаллашуви
эса
табиий
равишда
ижтимоий
тармоқларнинг
соҳага
таъсирини
ҳар
томонлама
ўрганилишини тақозо қилади. Мақолада ижтимоий
тармоқларнинг глобал таълимга таъсирининг ижобий
ҳамда салбий жиҳатлари таҳлил қилинади.
Влияние
социальных
сетей
на
глобальное
образование:
положительные
и
отрицательные
аспекты
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
сеть,
социальная сеть,
образование,
глобальное образование,
влияние,
влияние социальных сетей
на глобальное
образование.
Технологический прогресс, в частности, стремительное
развитие Интернета и мобильных технологий, приводит к
формированию
цифровой
среды
в
социальном,
экономическом, культурном и техническом направлениях
жизни общества. Это, в свою очередь, подчеркивает
важность социальных сетей и передаваемой через них
информации в контексте деятельности, организуемой в
этих сферах. В современных условиях уделяется особое
внимание изучению места, роли и влияния социальных
сетей на развитие приоритетных сфер жизни общества,
включая систему образования. Хотя проблема влияния
социальных сетей на человеческие взаимоотношения, в
частности на образовательную среду, широко изучена на
международном уровне, в Узбекистане в этой области
лишь накапливается начальный опыт. Глобализация
образования естественным образом требует всестороннего
изучения влияния социальных сетей на эту сферу. В статье
анализируются как положительные, так и отрицательные
аспекты влияния социальных сетей на глобальное
образование.
Рақамли жамиятда рўй бераётган ўзгаришлар табиий равишда ижтимоий
ҳаётнинг муҳим тармоғи бўлган – таълим тизимига ҳам бевосита таъсир
кўрсатмоқда. Жаҳон иқтисодиёти ҳамда жамиятлар интеграциясининг кучайиши,
дунё бўйлаб маҳсулот, товар, ахборот, билим, қадриятлар ҳамда муносабатларнинг
фаол алмашинуви натижасида юзага келган глобаллашув жараёни ҳар қандай
ижтимоий, иқтисодий ва маданий ҳодисаларнинг миллий давлатлар ҳудудлари
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
211
доирасидан чиқиб, халқаро майдонда намоён бўлишига олиб келмоқда. Бугунги
кунда миллий таълим ҳам глобал деб ном олган улкан, ҳадсиз тизимнинг
таркибий элементига айланиб бораётгани сир эмас.
Шу боис бугун рақамли технологиялар: компьютер, Интернет тармоғи ва
мобил қурилмалар таъсирида юзага келаётган муаммо биргина миллат ёки
халқнинг муаммоси эмас, балки БМТга аъзо бўлган 200 га яқин мустақил
давлатлар учун характер касб этадиган ҳодиса саналади. Гарчи айни вақтда мазкур
муаммо мазкур давлатларнинг бир гуруҳига тегишли бўлишига қарамай, жуда
қисқа вақтда қолган гуруҳ мамлакатларида ҳам ўзининг мавжудлигини кўрсатади.
Бу эса миллий давлатларда тегишли муаммони келтириб чиқараётган
сабабларни ўрганиш, оқибатларини кўра олиш ва уларни бартараф қилишнинг
самарали йўллари, метод ва воситаларини излаш йўлида жиддий амалий
ҳаракатлар олиб борилмоқда.
Муаммонинг олдини олишда амалга ошириладиган дастлабки ҳаракат –
ижтимоий тармоқларнинг глобал таълимга ижобий ва салбий таъсирлари
ҳақидаги тасаввурни аниқлаштириб олиш саналади.
Айни ўринда айтиб ўтиш жоизки, жуда кўпчилик ижтимоий субъектлар
ижтимоий тармоқларнинг шахс маънавияти ва глобал таълимга таъсирини
қатъий тарзда ёки ижобий ёки салбий баҳолайди. Аммо бундай муносабат
ижтимоий субъектларнинг ижтимоий тармоқлар ва уларнинг функционал
имкониятларидан тўла хабардор бўлмай туриб чиқарган хулосаларига асосланади.
Тадқиқотчи А.Э.Хасуевнинг қайд этишига кўра, “замонавий жамиятнинг
янги хусусиятларга эга бўлиши ахборот ва ахборот технологиялари аҳамиятининг
ошиши, рақамли бозор ва ижтимоий тармоқларнинг ривожланиши, оммавий
равишда мобил телефон, компьютер ва Интернетдан фойдаланиш билан
белгиланади” .
Айни вақтда “дунё бўйлаб уч миллиард одам, яъни, аҳолининг тахминан 40
фоизи Интернетдаги ижтимоий тармоқлардан фойдаланади... Бугунги кун ҳолати
инобатга олинса, аслида дастлаб ташкил этилган пайтларда асосий вазифаси
ижтимоий субъектларга узоқдаги таниши билан алоқа қилиш, улар ўртасида ўзаро
онлайн мулоқотни йўлга қўйишдан иборат бўлган ижтимоий тармоқларнинг
функциялари тобора кенгайиб бормоқда. Энг аввало, ёшлар онгига ва
маънавиятига таъсир кўрсатишнинг қудратли ахборот-сиёсий воситасига
айланмоқда” .
Таълимда ижтимоий тармоқлар материалларидан фойдаланишни ўқитиш
жараёнини бевосита бошқариш ҳамда таълим олувчилар ўқув-билиш фаолиятини
назорат қилишнинг замонавий воситаси сифатида қайд этиш мумкин. Бу жараёнда
“педагоглар олдида турган вазифа назарий материалларни топиш ва уларни идрок
этишнинг бир қадар қизиқарли шакллари – тақдимот, видеоролик, ўйин
иловалари, аудио ёзувларда жойлаштириш, шунингдек, мавзуни мустаҳкамлаш
ёки такрорлашга оид топшириқларни бажаришда фойдаланиш ва билимлар
ўзлаштирилиши бўйича мониторинг (топшириқларнинг ечими бўйича
далилларни текшириш, тестлар ва онлайн-сўровларни ташкил қилиш кабилар)ни
ўтказишдан иборат бўлиши зарур. Қолаверса, ижтимоий тармоқлар эълон
қилинган ахборотларни улашиш ва сақлаш имкониятини беради. Натижада ўзига
хос “билимлар омбори” шаклланади” .
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
212
Гарчи ижтимоий тармоқлар муайян фанлар бўйича таълим олувчиларга
берилаётган билимларни бойитиш, мавжуд билимларга янги маълумотларни
қўшиш каби дидактик имкониятларга эга бўлсада, бироқ, бу ижтимоий
тармоқларда берилаётган ҳар қандай маълумотни таълим жараёнига татбиқ
қилиш дегани эмас. Ижтимоий тармоқ материалларини ўқитишга жорий қилиш
бир қатор шартларга риоя қилишни тақозо этади. Шу сабабли “замонавий
ижтимоий тармоқларнинг дидактик имкониятларидан фойдаланиш, биринчидан,
таълим муассасалари олдида турган ўзига хос, янги вазифа эканини ёдда тутиш,
иккинчидан, улардан фақатгина анъанавий ўқитишнинг асослари бўлган маъруза-
семинар машғулотларидагина фойдаланишга йўл қўймаслик ва мазкур вазият
миллий таълимнинг стратегик афзалликлардан маҳрум этишини унутмаслик
керак”.
Психологик, педагогик нуқтаи назардан муайн воқеа, ҳодиса ёки жараённинг
атроф-муҳитга, айниқса, ижтимоий субъектларга таъсирини баҳолашда уларнинг
функционал имкониятларини, ишлаш тамойиллари ҳамда механизмларини кўп
томонлама таҳлил қилиш ёки танқидий таҳлил асосида ёндашиш тўғридир.
Муаммони назарий таҳлил қилиш ва ўсмир-ўқувчиларнинг ижтимоий
тармоқларга бўлган муносабатлари, улардан фойдаланиш мақсадлари, ижтимоий
тармоқлар учун сарфланадиган вақт ҳажми каби ҳолатларни амалий ўрганиш
натижаларига таянган ҳолда ушбу электрон ресурслар таълим олиш борасидаги
қуйидаги афзалликларга эгалиги аниқланди:
мавжуд билимларга янги маълумотларни қўшиш ва бойитиш (ижтимоий
тармоқлар орқали етук мутахассислари, экспертлар томонидан тегишли соҳага
оид маслаҳат, кўрсатма ва йўналтиришлар олиш имконияти мавжуд; улар билан
онлайн мулоқот орқали эса соҳага оид, бироқ, ўсмир-ўқувчилар улардан бехабар
бўлган ахборотларни олиш, академик тушунчаларни ўзлаштириш мумкин;
ижтимоий тармоқлар, айниқса, хорижий тилларни ўрганиш, ОТМга кириш
имтиҳонларини ёки халқаро сертификатларга эга бўлиш мақсадида
минимумларни топширишга, шунингдек, фан олимпиадасига тайёргарлик кўриш;
индивидуал шаклда (репиторлик асосида) таълим олишда ниҳоятда қўл келади);
ўқув адабиётлари ва материалларидан онлайн фойдаланиш (бугунги кунда
Интернет тармоғида умумий ўрта таълим мактабларида ўқитиладиган барча ўқув
фанлари бўйича асосий (дарслик, ўқув қўлланма) ва ёрдамчи ўқув манбалари
(методик тавсиянома, методик қўлланма, хрестоматия, атлас, география ва тарих
фанларига оид хариталар, иш дафтарлари, диктантлар тўплами, методик
ишланмалар, тақдимотлар, видео дарслар, дарс ишланмалари ва ҳоказолар)ни
қисқа муддатда топиш мумкин; бу эса ўсмир-ўқувчиларнинг вақтини иқтисод
қилиш имкониятини беради);
ўқув-билиш фаолиятини ташкил қилишга оид мулоқот ва ҳамкорликка
эришиш (ўсмир-ўқувчи ўзининг қизиқиши, хоҳиши ва мотивациясига кўра
тегишли Телеграм каналларида тенгдошлари, соҳага қизиқувчи шахслар,
малакали педагоглар билан фаол мулоқотга киришиш, таҳлилий ва ижодий
характердаги ўқув топшириқлари, тегишли соҳага оид муаммоларни, ўзларини
қизиқтирган соҳаларнинг асосларини ўзлаштиришга оид масалаларни муҳокама
қилиш орқали ўқув фаоллигини намоён қилиш имкониятига эга бўлади);
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
213
вақт ва макондан қатъи назар билимларни ўзлаштириш (ўсмир-ўқувчи
ижтимоий тармоқлар орқали ахборот-ресурс марказларига шахсан бормаган ҳолда
ўқув топшириқларини бажариш, ўзини қизиқтирган соҳага оид маълумотларни
излаш, топиш, жамлаш, таҳлил қилиш, ечимни топиш, сақлаш ҳамда узатиш
имкониятига эга бўлади; демак, ижтимоий тармоқларнинг функционал
имкониятлари туфайли таълимни исталган макон ва вақтда олиш имконияти
юзага келади);
инновацион шакллар (форум ва чатдаги онлайн мулоқот, ўзаро
мулоқотларга асосланган викториналар орқали) интерфаол (ўзаро тескари алоқа,
бевосита мулоқот) асосида билим олиш имкониятининг мавжудлиги (бу жараёнда
форум, чат ва викторина иштирокчилари ўртасидаги бевосита мулоқот ўсмир-
ўқувчиларда коммуникатив сифатлар – мулоқотнинг икки томонлама бўлиши
(сўзловчи-тингловчи
эмас,
балки
сўзловчи-сўзловчи
тамойилига
амал
қилиниши)га эришиш; суҳбатдошни диққат билан тинглаш; суҳбатдошни тушуна
олиш; суҳбатдошнинг нутқини ҳиссий қабул қилиш ва унга жавоб бериш;
суҳбатдошни ҳурмат қилиш; суҳбатдошнинг камчиликларига тоқат қилиш;
шахсий фикрни қисқа, лўнда, аниқ, мантиқий, ифодали, тушунарли, грамматик
жиҳатдан тўғри, соф адабий тилда ифодалаш; зарур ўринларда саволлар бериш
орқали ўрганилаётган тушунчаларни аниқлаштириб олиш кабиларни самарали
ўзлаштиришга ёрдам беради).
Муаммони назарий таҳлил қилиш, шунингдек, ўсмир-ўқувчиларнигина эмас,
балки турли ёш тоифасидаги фойдаланувчиларнинг ижтимоий тармоқлардаги
фаолияти мазмуни, йўналиши, оқибатларини ўрганиш натижасида тегишли
электрон ресурсларнинг шахснинг ҳаёти, ҳаракатлари тизими, дунёқараши,
ахлоқи, қадриятлари, ҳаётий интилишлари ва атроф-муҳитга бўлган муносабатига
кўрсатадиган салбий таъсирлари аниқланди. Улар қуйидагилардир:
ижтимоий-ғоявий хавфнинг юқорилиги (рақамли технологиялар кучли
ривожланган ва бу ривожланиш шиддат билан давом этаётган мавжуд шароитда
ҳам ҳали-ҳануз халқаро ва миллий доирада мукаммал кибер хавфсизлик тизими
яратилмаган; бу эса ўсмир-ўқувчиларнинг бузғунчи ғоялар: диний-экстремистик,
терроризм, оммавий маданият, миллий ва умуминсоний қадриятларга ҳамда
инсоний хулқ-атворга зид бўлган ғоялар (квадроберлик)ни тарғиб қилувчи оқим
ва гуруҳлар таъсирига тушиб қолишига олиб келади);
зўравонликни, маънавий-ахлоқий бузуқликни, ижтимоий меъёрлар ва
жамият томонидан тан олинган ахлоқий қарашларга бўйсунмаслик, ёлғон
ҳашаматли ҳаётни кўз-кўзлаш, миш-мишлар, уйдирмалар, маиший бузуқликни
тарғиб қилувчи электрон манбаларнинг кўплиги (“мақтанчоқлик, барчанинг
эътиборида, диққат марказида бўлиш хоҳиши кучайиб, камбағал, ночор аҳволда
яшаётганларнинг ҳис-туйғулари эътиборга олинмайдиган кайфият юзага келади”
[5, – p. 981]; ўсмир-ўқувчиларни ижтимоий муносабатларга мослашишдан четга
чиқишга ундайди; ҳиссий-иродавий жиҳатдан тўлиқ шаклланганмаган
ўсмирларнинг руҳиятига салбий таъсир кўрсатади);
ҳаққоний бўлмаган (фейк) ва аноним (шахси номаълум бўлган)
маълумотларнинг кўплиги (бу ҳолат дунёқараши ҳали етарлича шаклланмаган,
етарли ҳаётий тажрибага эга бўлмаган ўсмир-ўқувчилар учун ўта хавфли
саналади);
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
214
шахсни осон ва кўп маблағ топишга ундовчи сохта иш берувчилар ва
тадбиркорлик фаолият турларининг мавжудлиги (бу каби ҳолатлар ўсмир-
ўқувчиларни
маблағ
топиш
мақсадида
хавфли
ишлар
(оммавий
тартибсизликларни келтириб чиқариш, диний адоватларни қўзғашга оид
варақалар, адабиётларни ташиш, гиёҳвандлик моддаларини етказиб бериш
кабилар)га қўл уришлари, жиноий ҳаракатларни содир қилишларига сабаб
бўлади);
диққатни чалғитувчи ва вақтни беҳудага сарф бўлишини таъминловчи
вайнлар, саёз юморлар, асл санъат тамойилларига жавоб бермайдиган қўшиқлар,
куйлар ва рақсларнинг намойиш қилиниши (уларнинг таъсирида ўсмир-ўқувчи ўз
шахсини ривожлантириш, олдига ўзи учун касбий йўналишни белгилаш, ўзи ва
жамият учун манфаатли бўлган олий мақсадларни қўйиш каби фойдали юмушдан
четлашган ҳолда кўнгилхушлик учун савияси паст бўлган контентларни томоша
қилади; натижада ижтимоий
ҳаётда ўз ўрнини топишга қийналади);
жамиятга ва унинг аъзолари ўртасида ташкил қилинадиган ижтимоий
муносабатларга мослашишда муаммоларнинг келиб чиқиши (ўсмир-ўқувчи
ҳаётининг асосий қисмининг ижтимоий тармоқларда ўтказилиши унинг
индивидуал ва касбий жиҳатдан ижтимоий муносабатларга мослашиши, ахлоқий
меъёрларни тан олиш ва уларга риоя қилишда психологик,
педагогик муаммоларни келтириб чиқаради; кишилар, ҳатто оила аъзолари
ўртасидаги ўзаро руҳий яқинлик, меҳр, оқибат туйғуларига зиён етказмоқда,
оилавий тотувлик ва аҳилликка, зарур вазиятларда бир-бирига кўмак бериш,
руҳан қўллаб-қувватлаш каби бирликнинг парчаланишига олиб келмоқда);
таълим сифати ва даражасида хилма-хилликни юзага келиши (ижтимоий
тармоқдаги ахборотларнинг муайян тизимга асосан изчил, узлуксиз, кетма-кет,
босқичма-босқич узатилмаслиги ундаги маълумотларни билим сифатида эмас,
шунча ахборот кўринишида қабул қилинишига олиб келади; зеро, билим соҳага
оид ахборотларнинг тизимли ёндашув асосида изчил, узлуксиз, босқичма-босқич
ўзлаштирилиши орқали ҳосил бўлади).
Қайд қилинган салбий ҳолатлар миллий миқёсда тажрибали психолог,
педагог, социолог ва методистларнинг иштирокида ижтимоий тармоқларнинг
таълим жараёни ҳамда ўсмир-ўқувчилар шахсига таъсирини илмий тадқиқ қилиш,
таълим жараёнида ижтимоий тармоқ материалларидан мақсадли, ўринли,
самарали фойдаланиш механизмини яратишни тақозо қилади.
Тадқиқотчи
Н.Ю.Расулованинг
қайд
этишича,
ижтимоий
тармоқ
материалларидан самарали фойдаланиш имкониятини берувчи ёндашувлар
қуйидагилардан иборат бўлиши зарур: виртуал таълим ҳамжамиятларини
яратиш; рақамли саводхонликни ривожлантириш; ҳамкорлик ва жамоавий
ўрганиш; мультимедиа материалларидан фойдаланиш; модерация ва хавфсизлик;
ўлчаш ва баҳолаш .
Хулоса қилиб айтганда, глобаллашув ҳамда рақамли технологиялар
ижтимоий субъектлар ҳаётининг муҳим ва таркибий элементига айланиб
улгунган мавжуд шароитда улардан воз кечишни, ўсмир-ўқувчиларга улардан
фойдаланишни чеклаш имконсиз. Қолаверса, ижтимоий тармоқлар ва улар орқали
узатилаётган контентлардан мақсадли, ўринли фойдаланиш мавжуд билимларни
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
215
янги маълумотлар билан бойитиш орқали таълим сифатини яхшилаш,
самарадорлигини оширишга, ўқитиш тизимини замонавий талабларга мувофиқ
такомиллаштиришга хизмат қилади. Шу билан бирга ижтимоий тармоқларнинг
шахс ҳаёти, фаолияти ва руҳиятига салбий таъсирларини ҳам ёдда тутиш лозим.
Мазкур ҳолат ижтимоий тармоқларни таълим жараёнида оқилона ва мақсадли
фойдаланишга жиддий эътибор қаратишни тақозо қилади.
ФОЙДАЛАНИЛГАН АДАБИЁТЛАР РЎЙХАТИ:
1. Абрамова О.М. Использование облачных технологий для организации
контроля учебной деятельности / О.М. Абрамова // Высшее образование в России.
- 2015. - №7. – С. 158.
2. Расулова Н.Ю. Тенденции применения социальных сетей в условиях
цифровизации образования // Raqamli taʼlimning zamonaviy tendentsiyalari va ularni
taʼlim-tarbiya jarayoniga tadbiq qilish yo‘llari. Respublika ilmiy-amaliy konferensiyasi
(2023 йил 25-oktabr). – T.: T.N.Qori Niyoziy nomidagi O‘zPFITI, 2023. – С. 258-259.
3. Хасуев А.Э. Влияние социальных сетей на уровень образования и досуга
молодежи в современном обществе // Ж. Мир науки, культуры,
образования. 2019. - № 6 (79). – С. 179.
4. Черемисин А.Г., Багдасарова Д.Г. Образование и социальные сети:
положительные и отрицательные аспекты их использования // Ж. Вестник
Донецкого педагогического института. – Донецк: 2017. - № 2. – С. 330.
5. Ғаффарова Г., Жуманов Д. Ижтимоий тармоқларнинг ёшлар маънавиятига
таъсири // J. Academic research in educational sciences. – T.: 2021. Vol. 2. Ussue 4. – pp.
975-981.
