Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika –
Зарубежная лингвистика и
лингводидактика – Foreign
Linguistics and Linguodidactics
Journal home page:
https://inscience.uz/index.php/foreign-linguistics
Linguocognitive analysis of phraseological units denoting
human lips and ears
Nafruza AZIZOVA
1
Uzbekistan State World Languages University
ARTICLE INFO
ABSTRACT
Article history:
Received January 2025
Received in revised form
10
February 2025
Accepted 25 February 2025
Available online
25 March 2025
This article is devoted to the linguocognitive analysis of
phraseological units representing human lips and ears. It
studies the semantic structure of phraseological units, layers of
semantic meaning, and their cognitive mapping. Phraseological
units associated with lips and ears are considered as important
language units reflecting human social and emotional behavior.
During the study, phraseological units in the Uzbek language
are compared with their counterparts in English and Russian on
a comparative basis, and their cognitive models and symbols
are analyzed. The article sheds light on the reflection of
phraseological units in human thinking and their significance in
the processes of cultural migration. The results of the study
serve to deepen the understanding of the cognitive-linguistic
and cultural semantic aspects of phraseology, as well as to
develop linguocognitive analysis methods. The article can be
used in the fields of intercultural communication, translation,
and language teaching, along with linguistic research.
2181-3701/© 2024 in Science LLC.
DOI:
https://doi.org/10.47689/2181-3701-vol3-iss3
This is an open-access article under the Attribution 4.0 International
(CC BY 4.0) license (
https://creativecommons.org/licenses/by/4.0/deed.ru
Keywords:
phraseological units,
linguocognitive analysis,
lip,
ear,
cognitive model,
symbol,
comparative analysis,
cultural semantics.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik
birliklarning lingvokognitiv tahlili
ANNOTATSIYA
Kalit so‘zlar:
frazeologik birliklar,
lingvokognitiv tahlil,
lab,
quloq,
kognitiv model,
ramz,
qiyosiy tahlil,
madaniy semantika.
Mazkur maqola insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi
frazeologik birliklarning lingvokognitiv tahliliga bag‘ishlangan.
Unda frazeologizmlarning semantik tarkibi, ko‘chma ma’no
qatlamlari va ularning kognitiv xaritalanishi o‘rganiladi. Lab va
quloq bilan bog‘liq frazeologik birliklar insonning ijtimoiy va
emotsional xatti-harakatlarini aks ettiruvchi muhim til birliklari
sifatida qaraladi. Tadqiqot davomida o‘zbek tilidagi
frazeologizmlar qiyosiy asosda ingliz va rus tillaridagi
1
Teacher, Uzbekistan State World Languages University.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
217
muqobillari bilan solishtirilib, ularning kognitiv model va
ramzlari tahlil qilinadi. Maqola frazeologik birliklarning inson
tafakkurida aks etishi va madaniy ko‘chish jarayonlaridagi
ahamiyatini yoritadi. Tadqiqot natijalari frazeologiyaning
kognitiv-lingvistik va madaniy semantik jihatlarini chuqurroq
anglashga, shuningdek, lingvokognitiv tahlil usullarini
rivojlantirishga xizmat qiladi. Maqola lingvistik tadqiqotlar
bilan bir qatorda madaniyatlararo kommunikatsiya, tarjima va
til o‘qitish sohalarida ham qo‘llanilishi mumkin.
Лингвокогнитивный
анализ
фразеологических
единиц, обозначающих губы и уши человека
АННОТАЦИЯ
Ключевые слова:
фразеологизмы,
лингвокогнитивный
анализ,
губа,
ухо,
когнитивная модель,
символ,
сопоставительный анализ,
культурная семантика.
Статья
посвящена
лингвокогнитивному
анализу
фразеологических единиц, репрезентирующих человеческие
губы и уши. Изучается семантическая структура данных
фразеологизмов, особенности их многослойного значения, а
также
когнитивное
картирование.
Фразеологические
единицы, связанные с губами и ушами, рассматриваются как
важные элементы языковой системы, отражающие
социальное и эмоциональное поведение человека. В рамках
исследования проводится сопоставление фразеологизмов
узбекского языка с их аналогами в английском и русском
языках. Анализируются когнитивные модели, символика и
особенности отражения фразеологических единиц в
ментальном пространстве человека. Особое внимание
уделяется их роли в процессах культурной миграции и
межъязыкового взаимодействия. Результаты исследования
способствуют более глубокому пониманию когнитивно-
лингвистических и культурно-семантических аспектов
фразеологии,
а
также
развитию
методов
лингвокогнитивного анализа. Представленные материалы
могут
быть
полезны
в
области
межкультурной
коммуникации, теории и практики перевода, преподавания
иностранных языков, а также в прикладных и теоретических
лингвистических исследованиях.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarning lingvokognitiv
tahlili tilshunoslikda muhim mavzulardan biri bo‘lib, insonning tana a’zolarini ifodalovchi
frazeologizmlarning til orqali qanday tushunilishi va madaniy ongda qanday aks etishini
o‘rganishni o‘z ichiga oladi. Frazeologik birliklar odatda ma'noni kengaytiradi va
ko‘pincha insonning tanasi bilan bog‘liq metaforalar orqali ma'lum bir holat yoki his-
tuyg'ularni ifodalaydi. Bu birikmalarning lingvokognitiv tahlili ularning semantik
strukturasini, kognitiv modellari va metaforik ma’nolarini aniqlashga yordam beradi.
Lab va quloqlar bilan bog‘liq frazeologizmlar
Quloqlar bilan bog‘liq frazeologik birliklar tilning boyligidan dalolat beruvchi
muhim vositalardir. Quyida o‘zbek tilida ishlatiladigan va quloqlar bilan bog‘liq bo‘lgan
ba’zi frazeologik birliklar keltirilgan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
218
1.
Quloq tutmoq
– Diqqat bilan eshitmoq, e’tibor bermoq.
2.
Qulog‘i ding bo‘lmoq
– Diqqatini jamlab tinglamoq.
3.
Quloqdan tortmoq
– Aybdorni jazolamoq (majoziy ma’noda).
4.
Qulog‘ini qoqmoq
– Ogohlantirmoq, taqiqlamoq.
5.
Qulog‘i ostida piсhirlamoq
– Yashirin gaplashmoq yoki bo‘hton tarqatmoq.
6.
Quloq solmoq
– Diqqat bilan eshitmoq yoki kuzatmoq.
7.
Qulog‘i ostida gapirmoq
– Kimgadir yaqin masofada gapirish yoki sirni oshkor
etish.
8.
Quloqbozlik qilmoq
– Yashirincha eshitmoq yoki boshqalarning gapini
tinglamoq.
9.
Qulog‘iga chalingan
– Eshitib qolgan, ma’lumotdan xabardor bo‘lgan.
1.
Turn a deaf ear
– E’tiborsiz qoldirmoq, loqaydlik.
2.
Keep an ear to the ground
– E’tiborni voqealardan xabardor bo‘lishga
qaratmoq.
3.
Play it by ear
– Oldindan reja qilmasdan harakat qilmoq.
4.
Music to my ears
– Xushxabar, quvonarli yangilik.
5.
Wet behind the ears
– Tajribasiz, yosh va sodda.
“Qulog’i ding bo‘lmoq”
frazeologik birikmasining lingvokognitiv tahlili
“Qulog‘i ding bo‘lmoq” i
borasi o‘zbek tilida insonning diqqat bilan tinglash, atrofda
sodir bo‘layotgan voqealarga e’tibor berish holatini ifodalaydi. Bu frazeologizm odatda
diqqatning maksimal darajada jamlanganligi, ehtiyotkorlik va qiziqishni aks ettiradi.
LEKSIK TAHLIL:
Leksik tarkib:
Quloq
– Eshitish organi bo‘lib, insonning tashqi ovozlarni qabul qilish vositasi
sifatida ishlatiladi.
Ding bo‘lmoq
– Yuksak darajada e’tiborli yoki hushyor bo‘lish holatini ifodalovchi
ta’bir.
Sintaktik jihat:
Bu birikma o‘zbek tilida ergashuvchi birikma sifatida kelib, odatda
inson xatti-harakatini ta’riflashda ishlatiladi. Birikma figurativ ma’noda qo‘llanilib,
ko‘chma mazmun kasb etadi.
Semantik xususiyatlar:
Ma’no jihatidan ibora insonning yuqori darajadagi
e’tiborliligini va faol tinglash qobiliyatini ifodalaydi. Undagi
ding
so‘zi diqqatning kuchli
holatini tasvirlaydi.
2. Kognitiv tahlil:
Kognitiv xaritalanish:
“Qulog‘i ding bo‘lmoq”
birikmasi insonning sezgi organi
sifatida
quloq
ni markaziy obrazga aylantiradi. Til birliklari orqali quloqning asosiy
funksiyasi (eshitish) kengaytirilgan, ya’ni faqat eshitish emas, balki faol e’tiborni
anglatadi. Bu holat xalq ongida sezgi organlarining ijtimoiy va psixologik jihatdan ham
faol ishtirokini ifodalaydi.
Kontseptual model:
Quloq
–
Diqqat va qabul qilish organi.
Ding bo‘lmoq
–
Hushyorlik va tayyorgarlik holati.
Ushbu birikma inson psixikasi
va tinglash jarayonining yaqin bog‘liqligini kontseptual asosda ifodalaydi.
Metaforik asos:
Birikmada “quloq” eshitish vositasi bo‘lib, uning “ding” holatida
ekanligi hayvonlar yoki insonning maksimal diqqat bilan nimanidir kuzatish holatiga
o‘xshatiladi. Bu esa qiyoslash orqali figurativ ma’no kasb etadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
219
LINGVOMADANIY TAHLIL
Madaniy semantika:
O‘zbek madaniyatida e’tiborli tinglash odobi va axloqning
muhim qismi hisoblanadi.
“Qulog‘i ding bo‘lmoq”
iborasi bu qadriyatning lingvistik ifodasi
bo‘lib, insonning ma’lumot olishga yoki nimanidir anglashga intilishiga urg‘u beradi.
Etnokognitiv jihat:
Xalq ongida
quloq
faqat eshitish vositasi emas, balki voqealar
va axborotni diqqat bilan qabul qilish organi sifatida qabul qilinadi. Bu esa iboraning
madaniy fonini kuchaytiradi.
Pragmatik xususiyatlar
Pragmatik vazifasi:
Ibora odatda hushyorlikni, diqqatni yoki biror narsaga tayyor
turish holatini urg‘ulash uchun ishlatiladi. U turli vaziyatlarda, jumladan, ma’ruza, suhbat
yoki xavf haqida ogohlantirishda ishlatilishi mumkin.
Kommunikativ funktsiya:
Birikma orqali suhbatdoshning e’tiborini jalb qilish,
uning diqqatini oshirish yoki tayyorgarlikni ifodalash kabi maqsadlar ko‘zlanadi.
“Qulog‘i ding bo‘lmoq”
frazeologik birikmasi o‘zida lingvistik, kognitiv va madaniy
jihatlarni mujassamlashtirgan. Bu ibora quloqning biologik funksiyasini kengaytirib, uni
diqqat va hushyorlikni ifodalovchi universal vositaga aylantiradi. O‘zbek xalqining
tinglash madaniyati va axloqiy qadriyatlari ushbu birikmada o‘z ifodasini topgan bo‘lib, u
ko‘chma ma’noda inson psixologik faoliyatining chuqur qirralarini ochib beradi.
Lab bilan bog‘liq bo‘lgan frazeologik birliklar tilning obrazlilik xususiyatlarini
namoyon qiladi. Quyida o‘zbek tilida lablar bilan bog‘liq frazeologik birliklar keltirilgan:
O‘zbek tilidagi lab bilan bog‘liq frazeologik birliklar:
1.
Labida tabassum o‘ynadi
–
Qoniqish yoki quvonch holatini ifodalash.
2.
Labi uchmoq
– Biror narsani kuchli xohlamoq, havas qilmoq.
3.
Lablariga qon yugurmoq
– Hayajonlanish yoki quvonch tufayli yuzning rangi
tiniqlashmoq.
4.
Lablari qaltiramoq
– Norozilik yoki xafachilikni ifodalash.
1.
Keep a stiff upper lip
– Hissiyotlarini yashirish, bardosh ko‘rsatish.
2.
Lip service
– Quruq va samimiy bo‘lmagan va’da yoki gap.
3.
On everyone’s lips
– Hamma gapirayotgan mavzu.
4.
Bite one’s lip
– O‘zini tuta bilmoq yoki so‘zlarini qaytarib olishga harakat
qilmoq.
5.
Read my lips
– Diqqat bilan tinglamoqni talab qilish, muhim narsani aytmoq
“Labida tabassum o‘ynadi”
frazeologik birikmasining lingvokognitiv tahlili
“Labida tabassum o‘ynadi” frazeologik birikmasi insonning yuzida, xususan,
lablarida ifodalanadigan ichki quvonch, mamnunlik yoki xursandlik holatini tasvirlaydi.
Bu ibora insonning his-tuyg‘ulari va emotsional holatini obrazli shaklda aks ettiradi.
LINGVISTIK TAHLIL
Leksik tarkibi:
Lab
– Inson yuzining bir qismi bo‘lib, gapirish va tabassum qilish kabi ifodalash
vositasi hisoblanadi.
Tabassum
– Quvonch yoki xursandlikning yuz ifodasi, mamnunlikni ko‘rsatadi.
O‘ynadi
– Harakatni, ya’ni bu yerda tabassumning yuzaga kelishini tasvirlaydi,
obrazlilik kasb etadi.
Sintaktik jihat:
Bu frazeologizm murakkab gap bo‘lib, subyekt (inson) va
harakatni tasvirlaydigan komponentlardan tashkil topgan.
“O‘ynadi”
fe’li majoziy
ma’noda qo‘llanilib, labdagi quvonchning jonli tasvirini yaratadi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
220
Semantik jihat:
Iboraning ma’nosi insonning ichki holatidan tashqi ifodaga
o‘tishini, ya’ni ichki xursandlikning lab orqali ko‘rinishini anglatadi.
Kognitiv tahlil
Kognitiv xaritalanish:
Ushbu ibora inson hissiyotlarini tasvirlashda
lab
obrazini
markaziy element sifatida ko‘rsatadi. Bu yerda
tabassum
quvonch va mamnunlikning
tashqi ifodasi bo‘lsa,
o‘ynadi
so‘zi hissiy holatni harakat sifatida ko‘rsatadi.
Kontseptual model:
Lab
–
Tashqi ifoda organi.
Tabassum
–
Ichki quvonch va mamnunlikning tashqi aks etishi.
O‘ynadi
–
Jonlanish, harakat va hayotiylik.
Bu model insonning his-tuyg‘ulari va
ularning tashqi ko‘rinishi o‘rtasidagi bog‘liqlikni aks ettiradi.
Metaforik asos:
Birikmada tabassumning
o‘ynashi
harakat sifatida tasvirlanadi, bu
esa his-tuyg‘ularning jonlanishini, dinamikasini va intensivligini majoziy ravishda
ko‘rsatadi.
Lingvomadaniy tahlil
Madaniy semantika:
O‘zbek madaniyatida tabassum ijobiy hissiyotlarning muhim
ifodasi hisoblanadi. “Labida tabassum o‘ynadi” iborasi bu madaniy qadriyatni
aks ettiradi. Xursandlik va mamnunlikning tashqi ko‘rinishi insonning ijtimoiy
munosabatlaridagi iliqlikni va samimiylikni ifodalaydi.
Etnokognitiv jihat:
Til vositasida
lab
va
tabassum
ichki va tashqi dunyo
o‘rtasidagi bog‘liqlikni ifodalaydi. Ushbu ibora o‘zbek xalqining quvonch va ijobiy
emotsiyalarni o‘zaro aloqalar orqali ifodalashga bo‘lgan e’tiborini aks ettiradi.
Pragmatik xususiyatlar
Pragmatik vazifasi:
Ushbu ibora odatda insonning ichki mamnunligini yoki
boshqalarga nisbatan iliq munosabatini tasvirlash uchun ishlatiladi. U hissiy fon yaratish
yoki insonning ruhiy holatini ifodalash uchun qo‘llaniladi.
Kommunikativ funktsiya:
Frazeologizm matn yoki gapda tasviriylik va
emotsionallikni oshirishga xizmat qiladi. Bundan tashqari, ibora dialoglarda ijobiy
kayfiyat yoki samimiyatni bildiradi.
“Labida tabassum o‘ynadi”
frazeologik birikmasi o‘zida lingvistik, kognitiv va
madaniy qatlamlarni mujassamlashtirgan. U quvonch va samimiyatni obrazli tarzda aks
ettiradi. Birikmadagi
lab
,
tabassum
va
o‘ynadi
so‘zlari inson his-tuyg‘ularini nafaqat
biologik, balki ijtimoiy-madaniy kontekstda ham jonli va ifodali shaklda tasvirlaydi. Bu
frazeologizm o‘zbek tilining boy semantik va kognitiv imkoniyatlarini namoyish etadi.
Lablar bilan bog‘liq frazeologizmlar: Lablar insonning his-tuyg‘ularini ifodalashda
muhim rol o‘ynaydi. Ular bilan bog‘liq frazeologik birliklar odatda so‘zlash, jimlikni
saqlash, samimiyat, yoki yolg‘onchilik bilan bog‘lanadi. Masalan:
– Lablarini qimtmoq – so‘zlamaslik yoki jim turish.
– Lablariga tabassum yugurmoq – quvonch yoki xursandchilikni ifodalash.
Quloqlar bilan bog‘liq frazeologizmlar: Quloqlar esa eshitish bilan bog‘liq bo‘lib,
ko‘pincha diqqat bilan tinglash, sezish yoki e’tibor qilish ma’nolarini ifodalaydi. Masalan:
– Quloq solmoq – tinglash yoki e’tibor berish.
– Quloqlarini bekitmoq – nimanidir eshitmaslikka harakat qilish yoki e’tiborsizlik.
Lingvokognitiv tahlil jarayonida quyidagi elementlarga e'tibor qaratiladi:
– Kognitiv modellar: Insonning lab va quloq kabi tana a’zolari bilan bog‘liq
frazeologizmlar orqali qanday mental modellar va konseptual tuzilmalar hosil bo‘lishi
o‘rganiladi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
221
– Metaforik tahlil: Bunday frazeologizmlar ko‘pincha metaforalar asosida
shakllanadi. Masalan, lablar orqali his-tuyg‘ularni ifodalash, quloqlar orqali e’tibor va
sezgirlikni ifodalash.
– Madaniy omillar: Har bir til va madaniyatda lab va quloqlar bilan bog‘liq
frazeologizmlar turlicha talqin qilinishi mumkin, bu esa madaniy kognitsiyaning
ahamiyatini ko‘rsatadi.
Frazeologik birliklarning lingvokognitiv tahlili ularning nafaqat tilshunoslik, balki
kognitiv fanlar nuqtayi nazaridan ham chuqur tadqiq qilinishiga olib keladi. Bu birliklar
inson tafakkuri va madaniy ongini til vositasida aks ettiradi.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarning lingvokognitiv
tahlil metodologiyasi bir necha asosiy bosqichlardan iborat bo‘ladi. Ushbu metodologiya
kognitiv lingvistika va frazeologiya tamoyillariga asoslanadi. Quyida tahlilning asosiy
bosqichlari keltirilgan:
Frazeologik birliklarni tanlash va tasniflash:
Avvaliga, til materialidan insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik
birliklar yig‘iladi. Ushbu birliklar semantik jihatdan o‘zaro bog‘liq bo‘lgan metaforalar va
metonimiyalarga ajratiladi. Frazeologik birliklarning semantikani kengaytiruvchi vosita
sifatidagi roli o‘rganiladi .
Metaforik va metonimik tahlil:
Kognitiv lingvistika tamoyillariga muvofiq, frazeologik birliklar orqali qanday
kognitiv modellarning shakllanishi tahlil qilinadi. Bu bosqichda frazeologik birliklarning
metaforik va metonimik tabiatini aniqlash, ya’ni qanday qilib lablar yoki quloqlar boshqa
ma’nolarni ifodalashda ishlatilishi tushuntiriladi. Masalan, “quloq solmoq” frazeologizmi
eshitish qobiliyati orqali diqqatni ifodalovchi kognitiv modellarni yaratadi .
Konseptual xaritalash:
Frazeologik birliklarning konseptual modelga asoslangan tahlili amalga oshiriladi.
Bunda lab va quloqlar bilan bog‘liq frazeologizmlarning lingvistik va madaniy kontekstda
qanday ma’nolarni ifodalayotgani aniqlanadi. Masalan, lablar odatda so‘zlash, sir saqlash
kabi tushunchalarni ifodalaydi, quloqlar esa e’tibor va sezgirlikni anglatadi .
Madaniy komponent tahlili:
Frazeologik birliklarning lingvokognitiv tahlilida madaniy kognitsiya ham muhim
ahamiyatga ega. Bunda, har bir tildagi frazeologik birliklarning madaniy jihatdan o‘ziga
xosligi o‘rganiladi. Lablar va quloqlar bilan bog‘liq birliklarning har bir madaniyatda qanday
talqin qilinishini tushuntirish uchun madaniyatlararo taqqoslashlar amalga oshiriladi.
Til va tafakkur bog‘liqligi:
Lingvokognitiv tahlilning oxirgi bosqichida frazeologik birliklar orqali insonning
ongida qanday mental tuzilmalar hosil bo‘lishi va bu tuzilmalar til orqali qanday aks
etishi tahlil qilinadi. Bu orqali, til va tafakkur o‘rtasidagi bog‘liqlik aniqlanadi.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarni lingvokognitiv
jihatdan o‘rgangan bir qancha xorijiy olimlar mavjud. Ular frazeologizmlarning metaforik,
kognitiv va madaniy jihatlarini tahlil qilishga katta e'tibor berishgan. Quyida ushbu
mavzuga oid olimlarning fikrlari snoskalari bilan keltirilgan.
George Lakoff va Mark Johnson – bu ikki olim o‘zlarining “Metaphors We Live By”
asarida metaforalar insonning har kungi fikrlash jarayonlarida qanday ishlatilishini
batafsil tahlil qilgan. Ularning fikriga ko‘ra, lablar va quloqlar kabi tana a’zolariga
asoslangan frazeologik birliklar kognitiv modellar asosida shakllanadi. Masalan, “quloq
solmoq” frazeologik birikmasi metafora orqali diqqatni tinglash bilan bog‘laydi.
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
222
Anna Wierzbicka – “Semantics, Culture, and Cognition” asarida, Wierzbicka
frazeologik birliklarning madaniy jihatlariga urg‘u beradi. U madaniyatlararo tahlilda
lablar va quloqlar bilan bog‘liq iboralar orqali madaniy farqlarni aniqlagan. Masalan,
ayrim tillarda lablar samimiyatni bildirsa, boshqa tillarda jimlikni saqlashni ifodalaydi.
John R. Taylor – “Cognitive Grammar” kitobida frazeologik birliklarning grammatik va
semantik jihatlarini tahlil qiladi. Taylor frazeologik birliklarning metaforik ma’nolarini
o‘rganishda insonning tana a'zolariga asoslangan kognitiv modellarni muhim deb
hisoblaydi. Masalan, lablar bilan bog‘liq frazeologizmlar so‘zlash qobiliyatini anglatishi,
quloqlar esa eshitish va diqqatni ifodalashi uning izlanishlarida ko‘rsatib o‘tilgan.
Raymond W. Gibbs – “The Poetics of Mind” asarida Gibbs metaforik va kognitiv tahlilga
e’tibor qaratadi. Unga ko‘ra, lablar va quloqlar kabi tana a’zolari frazeologik
birikmalarning yaratilishida muhim kognitiv asoslar sifatida namoyon bo‘ladi.
Frazeologik birliklarning shakllanishida metaforalar asosiy rol o‘ynaydi va ular til orqali
inson tafakkurini aks ettiradi.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarni lingvokognitiv
jihatdan o‘rgangan o‘zbek olimlarining qarashlari ushbu mavzuga oid muhim ilmiy
yondashuvlarni beradi. O‘zbek tilshunosligida frazeologik birliklar, xususan, insonning
tana a'zolariga oid iboralar til va tafakkur o‘rtasidagi aloqalarni aniqlashda tahlil qilingan.
Shukurov Sh. – O‘zbek tilida frazeologizmlarni lingvokognitiv tahlil qilishda katta
hissa qo‘shgan olimlardan biri. U o‘z tadqiqotlarida o‘zbek tilidagi lab va quloqlar bilan
bog‘liq frazeologik birliklarning ma’no va kognitiv modellari tahliliga e'tibor qaratgan.
Shukurov insonning tana a'zolariga oid frazeologik birliklarning kognitiv tuzilmalarini
tushuntirishda ularning metaforik xususiyatlarini chuqur tahlil qilgan. Mahmudov N. –
Frazeologiya va lingvokognitiv tadqiqotlar sohasida taniqli o‘zbek tilshunosi. Uning
ishlarida inson tana a'zolarini ifodalovchi iboralarning metaforik va madaniy jihatlari
keng o‘rganilgan. Xususan, Mahmudov quloqlar va lablarga oid frazeologizmlar orqali
milliy o‘ziga xoslik va umumiy madaniy tajribaning qanday aks etishini tahlil qilgan.
Nurmonov A. – Ushbu olimning tadqiqotlari frazeologiyaning lingvistik va madaniy
tahliliga qaratilgan. U quloqlar va lablar bilan bog‘liq frazeologik birliklarning til orqali
qanday mental modellar hosil qilinishini o‘rganib, bunday birliklarning o‘zbek xalq
og‘zaki ijodida va madaniy ongda qanday aks etishini tahlil qiladi. Nurmonov kognitiv
lingvistika va frazeologiyani milliy madaniyat bilan bog‘laydi.
Yo‘ldoshev Q. – Frazeologiyaning kognitiv tahliliga oid tadqiqotlari bilan tanilgan.
Yo‘ldoshev insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarning tilda
qanday metaforik ko‘rinishlarga ega ekanligini o‘rganib, ular orqali inson tafakkuri va
madaniyati o‘rtasidagi bog‘liqlikni chuqur tahlil qiladi.
Bu o‘zbek olimlari, frazeologik birliklarning lingvokognitiv tahlilini olib borar ekan,
o‘zbek xalqining madaniy, lingvistik va kognitiv tajribalarini yoritishga katta e’tibor
berishgan. Ushbu tadqiqotlar milliy til va madaniyatni xalqning ongida aks ettiruvchi
jarayonlarni chuqur tushunishga xizmat qiladi.
Insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik birliklarni lingvokognitiv
jihatdan o‘rganish tilshunoslikda yangi kashfiyotlar va innovatsiyalar bilan boyitilgan.
Ushbu sohadagi yangiliklar frazeologik birliklarning ko‘p qirrali talqinlari va ularning
madaniy, semantik va kognitiv jihatlarini chuqurroq tahlil qilishni o‘z ichiga oladi.
Quyida bu sohadagi eng muhim yangiliklar keltirilgan:
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
223
Frazeologik birliklarning ko‘p darajali metaforik tahlili:
Yangi yondashuvlardan biri frazeologik birliklarning metaforik tizimlarini ko‘p
darajali tahlil qilishdir. Bu usul frazeologizmlarni oddiy so‘z birikmalaridan farqlab,
ularning kognitiv asoslarini ochib beradi. Masalan, lablar bilan bog‘liq iboralarda so‘zlash
va jim turish, quloqlar bilan bog‘liq iboralarda esa diqqat va e'tibor kabilar kognitiv
modellar yordamida yanada kengroq yoritiladi.
Kross-madaniy va tillararo taqqoslash:
Yangi tadqiqotlar insonning lablari va quloqlarini ifodalovchi frazeologik
birliklarni turli madaniyatlar va tillar kesimida o‘rganishga qaratilgan. Bu yondashuv
frazeologizmlarning lingvistik va kognitiv jihatdan universalligi hamda ularning madaniy
farqlarini aniqlashga imkon beradi. Masalan, lablar bilan bog‘liq frazeologizmlar ba’zi
tillarda samimiyat yoki yolg‘onchilikni ifodalasa, boshqa tillarda esa mutlaq jimlik yoki
jiddiylikni anglatishi mumkin.
Korpus lingvistikasiga asoslangan tahlil:
Korpus lingvistikasiga asoslangan usullar orqali frazeologik birliklarning
foydalanish chastotalari va kontekstual ma’nolari chuqurroq o‘rganildi. Yangi
yondashuvlar yordamida lab va quloqlar bilan bog‘liq frazeologizmlar real til
qo‘llanilishida qanday paydo bo‘lishi va ishlatilishi haqidagi ma’lumotlar aniqlanadi. Bu
yondashuv ularning haqiqiy kommunikativ vaziyatlarda qanday qo‘llanishini tahlil qilish
imkonini beradi.
Emotsional va psixologik ta’sirni o‘rganish:
So‘nggi tadqiqotlar frazeologik birliklarning emotsional va psixologik ta’sirini
o‘rganishga qaratilgan. Lablar va quloqlar bilan bog‘liq iboralarning hissiy yukini
o‘rganish orqali ularning qabul qiluvchi ongida qanday ta’sir ko‘rsatishi tahlil qilindi.
Masalan, “lablarini qimtmoq” kabi iboralar insonning hissiy holatlarini qanday
ifodalashini, “quloq solmoq” iborasi esa e’tibor va diqqatni qaratish bilan bog‘liq
emotsional reaksiyalarni o‘zida aks ettiradi.
Kognitiv model va prototip nazariyasiga asoslangan yangi tahlillar:
Frazeologik birliklarning tahlilida kognitiv model va prototip nazariyasi asosida
yangi metodologiyalar qo‘llanilgan. Ushbu yangilik frazeologizmlarning mental xaritalari
va ularning ongda qanday shakllanishini o‘rganish imkonini beradi. Bu usul insonning
tana a’zolari bilan bog‘liq frazeologik birliklar orqali shakllangan kognitiv modellarni
aniqlash va ularning ma’nosini prototipik tasvirlar orqali talqin qilishga yordam beradi.
Yuqoridagi yangiliklar frazeologik birliklarning lingvokognitiv tahlilida yangi
ufqlarni ochib beradi. Bu yondashuvlar tilshunoslikning nafaqat lingvistik, balki
psixologik va kognitiv fanlar bilan bog‘lanishini ham ko‘rsatadi, bu esa til va tafakkur
o‘rtasidagi murakkab aloqalarni chuqurroq tushunishga imkon yaratadi.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO‘YXATI:
1.
Shukurov Sh. O‘zbek tili frazeologik birliklarining kognitiv va lingvokulturologik
tahlili. Toshkent: O‘zMU nashriyoti 2015
2.
Mahmudov N. O‘zbek tilidagi frazeologizmlarning madaniy va lingvistik
xususiyatlari. Toshkent: Fan va texnologiya nashriyoti 2012
3.
Nurmonov A. Frazeologiyaning lingvokognitiv asoslari. Samarqand: Samarqand
Davlat Universiteti nashriyoti 2010
Xorijiy lingvistika va lingvodidaktika – Зарубежная лингвистика
и лингводидактика – Foreign Linguistics and Linguodidactics
Special Issue – 3 (2025) / ISSN 2181-3701
224
4.
Yo‘ldoshev Q. (2018). Inson tana a'zolariga oid frazeologik birliklarning kognitiv
tahlili. Buxoro: Buxoro Davlat Universiteti nashriyoti.
5.
Lakoff, G., & Johnson, M. (1980). Metaphors We Live By. Chicago: University of
Chicago Press.
6.
Kovaleva, Y. A. (2019). Phraseological Metaphor in Cognitive Linguistics. Russian
Linguistic Studies, 25(3), 12-15.
7.
Wierzbicka, A. (1992). Semantics, Culture, and Cognition: Universal Human
Concepts in Culture-Specific Configurations. Oxford University Press.
8.
Taylor, J. R. (2002). Cognitive Grammar. Oxford University Press.
9.
Gibbs, R. W. (1994). The Poetics of Mind: Figurative Thought, Language, and
Understanding. Cambridge University Press.
10.
Хайруллаев, Х. З. (2001). Сўз, сўз бирикмаси ва гапнинг предикативликка
муносабати. Номзод. дис автореферати. Тошкент.
