GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
INGLIZ TILIDAGI PARATAKSEMIK QO'SHMA GAPLARNING
O'ZBEK TILIGA TARJIMASI MUAMMOSI
https://doi.org/10.5281/zenodo.7482024
S.V.Odiljonova
Talaba O’zbekiston Milliy universiteti
Annotatsiya:
Ushbu tezisning umumiy mazmuni shundan iboratki,
parataksemik qo‘shma gaplar haqida umumiy ma‘lumot beriladi hamda ingliz
tilidagi parataksemik qo‘shma gaplarning o‘zbek tiliga tarjimasi muammosini bir
nechta misollar orqali tushuntirib beriladi va tezis yakunida barcha fikrlardan
chiqarilgan xulosalar ifodalanadi.
Kalit so‘zlar:
parataksemik qo‘shma gaplar, asliy til, tarjima tili, semantik va
grammatik munosabatlar.
Hozirgi zamonaviy o'zbek tilshunosligida o'rganilayotgan asosiy mavzulardan
biri qo'shma gap hisoblanadi. Qo'shma gap turlaridan biri parataksemik qo'shma
gaplardir. Parataksemik qo'shma gaplarni tashkil etuvchi teng huquqli qismlar
shaklan mustaqil, mazmunan o'zaro bog'langan, ba'zan mantiqan biri ikkinchisiga
tobe gaplardan tashkil topadi. Bunday bog'liqlik qo'shma gap qismlarining
tuzilishida, kesimlarining mazmunan va grammatik munosabatida yoki umumiy gap
bo'laklarining mavjud bo'lishida ko'rinadi. "Bog'langan qo'shma gap qismlari orasida
turli mazmun-munosabatning ifodalanishida shu qismlar tarkibidagi gap
bo'laklarining ma'nosi va o'rinlashishi, ularning semantik va grammatik o'zaro
munosabati, ayrim leksik elementlarning qo'llanishi kabi faktorlar asosiy ro'l
o'ynaydi"[1.123] Anglashiladiki, bunday turdagi qo'shma gaplarning qismlari
mazmunan bir-birini taqozo qilsa-da, grammatik jihatdan tobe bo'lmaydi.Qo'shma
gap mavzusi ichidagi muammolardan biri ham ingliz tilidagi parataksemik, ya'ni
teng bog'lovchili bog'langan qo'shma gaplarni (Compound sentence) o'zbek tiliga
tarjima qilishda sodir bo'ladigan o'zgarishlar hamda ingliz tilidagi parataksemik
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
qo'shma gap bo'laklarining o'zbek tili tarjimasi tarkibida aynan takrorlanmasligi deb
hisoblashimiz mumkin.
Ingliz va o'zbek tillarida parataksemik qo'shma gaplar tarjimasi borasida bu
ikki tilning bir-biriga o'xshash va farqli tomonlari, ular o'rtasidagi mazmun-
munosabatlarning o'zgarish yoki o'zgarmasligi va bu ikki xil oilaga mansub bo'lgan
tillarda so'z tarkibi kabi masalalarni ingliz yozuvchisi J.Swiftning «Gulliverning
sarguzashtlari« asaridan olingan misollar orqali ko'rib chiqamiz.
Ingliz tilida:
»It was about twelve at noon, and a servant brought in
dinner».[4.74]
J.Swiftning «Gulliverning sarguzashtlari» asarini o'zbek tiliga S.Yuldoshev
tomonidan tarjima qilingan variantida quyidagicha berilgan:
O‘zbek tilida:
«Tush payti edi; xizmatkor ovqat keltirdi»[5.65].
O'zbek tilidagi tarjimani tahlil qiladigan bo'lsak, ikkala gapda ham ketma-
ketlik mazmuni ifodalanmoqda, shu bilan birgalikda, so'zma -so'z tarjima qilingan.
Birgina istisno tomoni shundaki, ingliz tilidagi bog'langan qo'shma gap o'zbek
tilidagi tarjimasida bog'lovchisiz qo'shma gap tarzida ifodalangan. "Gaplarni
biriktiruvchi grammatik va leksik vositalar qancha kam bo'lsa yoki bo'lmasa,
qo'shma gap tarkibidagi gaplar bir-biriga shunchalik kirishib ketadi" [2..299]
Bizning ham fikrimizga ko'ra, bu o'zgarish to'g'ri hisoblanadi, chunki asliyat tildagi
stilistik qolip tarjima tilida ham yaratilishi kerak. Ya'ni badiiy adabiyotlarda uslubiy
bo'yoqdorlik uchun bog'lovchisiz qo'shma gaplar tanlanadi. Xuddi shu asardan
olingan navbatdagi misolni tahlilini ko'ramiz:
«I grew weary of the sea, and intended to stay at home with my wife and
family». [4.15]
«Dengiz me'damga tegdi, xotinim, bola-chaqalarim bilan uyda qolmoqchi
bo'ldim»
[5.6].
S.Yuldoshevning tarjimasida ushbu gapni juda chiroyli tarjima qilgan, ushbu
tarjima bizga shuni ma’lum qiladiki, ingliz tilidagi parataksemik qo’shma gap
o’zbek tiliga tarjima qilinganda ham aynan shu tuzilishda bo’ladi. Ammo bizning
qarashlar bo’yicha bu biroz soddalikni va badiiy g’alizlikni yuzaga keltirib
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
chiqaradi, shu sababli bu tarjimadagi bog’lovchisiz qo’shma gapni sodda gapga
aylantirishni joiz deb topdik. Chunki biz o’zbek tilida tasavvur qilishimizga ko‘ra,
“dengiz uning me’dasiga tekkanligi sababli xotini, bola-chaqalari bilan uyda
qolmoqchi”, tarjima esa quyidagi ko’rinishda bo’lsa yaxshiroq bo’ladi deb
o‘ylaymiz:
“Dengiz me ’damga
tekkanidan
xotinim, bola-chaqalarim bilan uyda
qolmoqchi bo ‘ldim ”.
Navbatdagi misol tariqasida keltirmoqchi bo’lgan tarjimamizda ingliz tilidagi
birgina parataksemik qo’shma gap o’zbek tiliga tarjima qilinganda bir necha
bog’langan qo’shma gaplarga bo’linib ketgan.
“The horse that fell was strained in the left shoulder, but the rider handkerchief
as well as I could, however I would not trust to the strength of it any more in such
dangerous enterprises”[4.33].
O’zbek tilidagi tarjimasi:
“Yiqilgan otning oldingi oyog’i chiqqan bo’lsa-da,
chavandoz shikastlanmagan edi. Ro’molchani hafsala bilan yamadim, lekin
o‘shandan beri bunaqa xavfli mashqlar paytida ro’molchaning pishiqligiga
ishonmay qo‘ydim ”.[5.25].
Nazarimizda, bu tarjimada barcha bo’laklardan foydalanilmaganligi sababli
ingliz tilidagi birgina qo‘shma gap o‘zbek tilidagi tarjimada bir necha gaplarga
bo‘linib ketgan. Aynan
“however”
bog’lovchisidan foydalanilmagan. Agar bu
bog’lovchidan foydalanilgan taqdirda quyidagi yaxlit bir bog‘langan qo’shma gap
tarjimasi hosil bo’lar edi va shu bilan birga, bu gap ohangdorligi oshib, ma’noviy
jihatdan ham kengayar edi:
“Yiqilgan otning oldingi oyog’i chiqqan bo’lsa-da, chavandoz shikaslanmagan
edi,
shunga qaramay
ro’molchani hafsala bilan yamadim, ammo o‘shandan beri
bunaqa xavfli mashqlar paytida uning pishiqligiga ishonmay qo’ydim”.
"Hozirgi zamon o‘zbek adabiy tilidagi teng bog‘lovchilarning butun turlari
vayuklamalar keng qo‘llanadi, ammo til taraqqiyotining ilk davrlaridayordamchi
so‘zlar juda kam bo‘lib, borlari ham o‘ziga xos funksiyaga ega bo‘lgan "[3.25]
O‘zbek stilistik tilshunosligida birinchi gapda qo‘llangan biror so‘zning
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
ikkinchi gapda ham shu so‘z o‘rnida aynan takror qo’llash uslubiy g’alizlikni yuzaga
keltiradi. Shu sababli, biz taklif qilgan tarjima variantimizda ikkinchi gapdagi
“ro’molcha”
so’zi o’rnida
“u”
olmoshidan foydalandik va bu maqsadga muvofiq
deb o‘ylaymiz.
Xulosa qilib aytganimizda, qo‘shma gap tarjimalarining o‘ziga xos
xususiyatlari kabi yirik muammo ingliz tilshunoslarining ham, o‘zbek
tilshunoslarining ham diqqatini tortgan. Yuqorida keltirilgan uchala gapda ham
ingliz tilidagi parataksemik qo‘shma gaplar grammatik jihatdan to‘liq shakllangan
hamda mazmunan tugallangan gaplardir. Ammo tarjimasiga qaraydigan bo‘lsak, bu
gaplar bog‘lovchisiz qo‘shma gaplarga aylangan hamda boshqa stilistik hamda
grammatik kamchiliklarni kuzatishimiz mumkin. Mazmunan deyarli o‘zgarmagan
bo‘lsa ham, grammatik jihatdan o‘zgarishlarga ega.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Abdurahmonov G’. Hozirgi o‘zbek adabiy tili.T.,1979.
2.
O’zbek tili grammatikasi.Sintaksis2.T.,1976.
3.
Abdurahmonov G’.Tarixiy sintaksis w.w.w.ziyouz.com elektron kutubxonasi.
T., 1974.
4.
Swift Jonathan. Gulliver’s travels. Juliet Sutherland and the Online Distributed
Proofreading Team at https:/w.w.w.pgdp.net
5.
Yuldoshev S. Jonatan Swift. Gulliverning sayohatlari. T.:SMI-ASIA.2009.
6.
Махмудова, М. А., and Ш. М. Султанова. "САКРАЛЬНОЕ КАК
КОМПОНЕНТ
УСТОЙЧИВЫХ
ВЫРАЖЕНИЙ." ОБРАЗОВАНИЕ
НАУКА И ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 19.6 (2023): 132-142.
