GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
INGLIZ TILIDAGI GIPOTOKSEMIK QO’SHMA GAPLARNI
O’ZBEK TILIGA TARJIMA QILISH
MUAMMOSI
https://doi.org/10.5281/zenodo.7482036
M.Sh.Sodiqova
Talaba O’zbekiston Milliy universiteti
Annotatsiya:
Ushbu tezis ingliz va o’zbek tillaridagi gipotoksemik qo’shma
gaplarning yasalishi, turlari va shuningdek ingliz tilidagi gipotaksemik qo’shma
gaplarni o’zbek tiliga tarjmasidagi muammolarga bag’ishlangan.
Kalit so‘zlar
:
gipotoksemik qo‘shma gap, subordinativ bog‘lanish, bosh gap,
ergash gap, monotoksema, bog‘lovchi vosita, allomorfik jihat.
Ma’lumki, gipotoksemik qo’shma gaplar jahon tilshunosligidagi dolzarb
mavzulardan biri hisoblanadi. Ushbu mavzu bo’yicha ko’plab o’zbek va jahon
tilshunos olimlari ilmiy ishlar olib borib, o’z qarashlarini bildirishgan. Jumladan,
o’zbek tilshunos olimlaridan N.Mahmudov qo’shma gaplarni onomasiologik
aspektda o’rgangan. Buning natijasida N.Mahmudov o’zbek tilidagi ergash gapli
qo’shma gaplarning onomosiologik tadqiqini yaratdi va bu bilan turkiyshunoslikning
qo’shma gaplar sintaksisi bo’limining rivojlanishiga salmoqli hissasini qo’shdi[1].
Bundan tashqari A. G’ulomov, M.Asqarova, A.Nurmonov, R.Sayfullayeva,
B.Mingliyev, J.Bo’ronov, G’.Hoshimov, I.O’sarov va yana boshqa ko’plab olimlar
ham ushbu sohada ishlab, ilmiy tadqiqotlar olib borgan. Ushbu tezis aynan ingliz
tilidagi gipotoksemik qo’shma gaplarni o’zbek tiliga tarjima qilishda yuzaga
keladigan ba’zi muammolarga bag’ishlanadi.
Bilamizki, gipotoksemik qo’shma gap deganda ikki va undan ortiq subordinativ
munosabatda bog’langan gaplarga aytiladi.Ular ikki qismdan ergash gap(the
subordinate clause) va bosh gap(the principal clause)dan iborat bo’ladi.Ingliz tilida
ham, o’zbek tilida ham ergash gap bosh gapga nisbatan qanday funksiyani
bajarishligiga ko’ra ega ergash gapli qo’shma gaplar,kesim ergash gapli qo’shma
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
gaplar, aniqlovchi ergash gapli qo’shma gaplar, to’ldiruvchi ergash gapli qo’shma
gaplar va hol ergash gapli qo’shma gaplarga bo’linadi. Shu bilan birga qanday
bog’lovchi vositalar bilan bog’langanligiga ko’ra ergash gap bosh gapga nisbatan
payt, sabab, natija, maqsad va shart kabi munosabatlar bildirishi mumkin hamda bu,
odatda, hol ergash gapli qo’shma gapga tegishli bo’ladi. Ba’zi gipotoksemik
qo’shma gaplar tarjimasini misollar bilan ko’rib chiqamiz. Deylik, ingliz tilidagi
conditional sentences, ya’ni shart munosabatli hol ergash gapli qo’shma gaplarni
o’zbek tiliga mazmuni ham, strukturasi ham saqlangan holda tarjima qilish mumkin:
Ing.
If you want to avoid the risks of passive smoking, you can take some simple
precautions [7.100].
O’zb.
Agar sizpassive chekish xavfining oldini olishni istasangiz, ba’zi oddiy
ehtiyot choralarini ko’rishingiz mumkin.
Sabab munosabatli ergashgan qo’shma gapga misollarni tahlil qilamiz:
Ing.
I took my umbrella, because it was raining.
O’zb.Men soyabonimni oldim, chunkiyomg’iryog’ayotgan edi.
Bu gapni ham mazmuni saqlangan holda gipotoksemik qo’shma gap
ko’rinishida tarjima qilindi. Ammo quyidagi gapga e’tibor beraylik.
Ing.
As viruses are able to change their form,they cannot ever be
eradicated[7.97].
Bu ergashgan qo’shma gapni mazmuni saqlangan holda quyidagicha tarjima
qilish mumkin:
O’zb.
Viruslar o’z shaklini o’zgartira olgani uchun ularni hech qachon yo’q
qilib bo’lmaydi (a),
O’ zb.
Viruslar o’z shaklini o’zgartira oladi, shuning uchun ularni hech qachon
yo’q qilib bo ’lmaydi (b),
O’zb.
Viruslarni hech qachon yo’q qilib bo’lmaydi, chunki ular o’z shaklini
oladi(c).
Birinchi tarjimamizda (a)
as
bog’lovchisi ko’makchi sifatida tarjima qilingani
uchun gipotoksemik qo’shma gapimiz monotoksemada tarjima qilindi.
Gipotoksemik qo’shma gap ko’rinishida tarjima qilganimizda (b) esa ergash gap
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
qismida kelib gaplarni bog’layotgan
as
bog’lovchisi o’rniga gaplar bosh gap
tarkibida keluvchi ko’makchili qurilma yordamida bog’landi.(c) tarjimamiz o’zbek
tilidagi ergash gap strukturasiga to’liq mos kelgan, ya’ni avval bosh gap, so’ng
ergash gap hamda sabab bog’lovchisi ergash gap boshida kelyapti, ammo ingliz
tilidagi strukturasi o’zgarib ketdi. Shu gapni
time
boglovchisi bilan bog’langan
qo’shma gaplar tarjimasini tahlil qilamiz.
Ing.
It was the spring of 1974 when Mariam turnedfifteen[8.18].
Badiiy asardan olingan ushbu gipotoksemik qo’shma gapni R.Jabborov
quyidagicha monotoksema ko’rinishida tarjima qilgan:
O’zb.
1974 yilning bahorida Maryam o’n besh yoshga to’ldi[9.22].
Ing.
What have you been doing since I last saw you? [10.249].
O’zb.
Sizni men oxirgi marta ko’rganimdan buyon nima qilyapsiz[10.249]?
Bunda ham
since
bog’lovchisi ko’makchi tarzida ifodalanib, qo’shma gap
tarjimada sodda gapda beriladi.
Ing.
I know the man who wrote this article.(1a)
O’zb.
Men bu maqolani yozgan kishini bilaman.
Ing.
Tom told me what he had seen there.(1b) .
O’zb
. Tom u yerda ko’rganlarini menga aytib berdi [10.252].
Demak, faqat hol ergash gapli qo’shma gap emas, balki ega ergash gapli
qo’shma gap(1a) yoki to’ldiruvchi ergash gapli qo’shma gap(1b) tarjimasida ham
gipotoksemik qo’shma gapning monotoksemaga aylanishi muammosini ko’rishimiz
mumkin.
Ing.
As it was raining, we could not show our friends, who had arrived from
London, what we had planted in our garden. [10.247].
O’zb.
Yomg’ir yog’ayotgani uchun biz Londondan kelgan do’stlarimizga
bog’imizda o’tqazgan daraxtlarni ko’rsata olmadik[10.247].
Yuqoridagi gapimiz aslida 4 ta sodda gapdan iborat gipotoksemik qo’shma gap
edi.Ammo uni o’zbek tiliga tarjima qilganimizda monotoksemaga aylanib qoldi.
Xulosa qilib aytadigan bo’lsak, doim ham ingliz tilidagi gipotoksemik qo’shma
gaplarni o’zbek tilida gap mazmuni saqlangan holda ayni tuzilishda, ya’ni
GAYBULLA SALOMOV AND UZBEK SCHOOL OF TRANSLATION 13 dekabr
gipotoksemik qo’shma gap strukturasini saqlagan holda tarjima qilinmaydi. Bu
muammoni yuzaga kelishiga sabab bo’layotgan omillardan biri, ingliz tilidagi ma’
lum bog’lovchining o’zbek tilida muqobil varianti yo’qligi yoki ikki tilning
gipotoksemik qo’shma gap strukturalaridagi allomorfik jihatlarning mavjudligidir.
FOYDALANILGAN ADABIYOTLAR RO’YXATI:
1.
Mahmudov N., Nurmonov A. O‘zbek tilining nazariy grammatikasi. - Т., 1995.
2.
G‘ulomov A., Asqarova M. Hozirgi o‘zbek adabiy tili . Sintaksis. 3-nashri. - Т.,
O‘qituvchi. 1987.
3.
Asqarova М. Hozirgi zamon o‘zbek tilida qo‘shma gaplar. -Т., 1960, 6-7 b.
Abdurahmonov G‘.A. Osnovi sintaksisa slojnovo predlojiniya sovremennova
uzbekskovo literaturnovo yazika. ADD. -Т., 1960. -S.6
4.
Nurmonov A, Iskandarova Sh. Umumiy tilshunoslik. Andijon, 2007.
5.
Bo‘ronov J.B. Ingliz va o‘zbek tillari qiyosiy grammatikasi. -Toshkent: 1973.
6.
Kirkpatrick Betty, Rebecca Mok. Read and understand. Singapore.2007.
7.
Hosseini Khalid. A thousand splendid suns. New York. 2007.
8.
Xolid Husayniy. Ming quyosh shu’lasi. T.,2016.
9.
G’apporov M, Qosimova R. Ingliz tili grammatikasi.-T.,2019.
10.
Махмудова, М. А., and Ш. М. Султанова. "САКРАЛЬНОЕ КАК
КОМПОНЕНТ УСТОЙЧИВЫХ ВЫРАЖЕНИЙ." ОБРАЗОВАНИЕ НАУКА И
ИННОВАЦИОННЫЕ ИДЕИ В МИРЕ 19.6 (2023): 132-142.
